Diplomattyń bul jolǵy maqalasy - Syrtqy ister ministrligin Toqaev basqarǵan kezeńge jáne sol tustaǵy qazaq tiliniń ahýalyna arnaldy.
2000-shy jyldardyń basynda Mádeniet ministrligindegi Til komiteti memorgandardyń memlekettik tildi qoldaný deńgeiine monitoring jasap, nátijesin Úkimetke jiberip otyratyn.
Monitoring boiynsha SIM memlekettik tildiń qoldanysyn bir jylda 17 paiyzdan 60 paiyzǵa kóterip, ministrlikter men vedomstvolar arasynda kósh bastady.
Ol qalai iske asyryldy? SIM-degi Qujattardy memlekettik tilde qalyptastyrý bóliminiń (QMTQB) basshysy retinde aitarym, buǵan qazaq tiliniń qoldanysyn keńeitýge múddeli diplomattar tobynyń jan-jaqty oilastyrylǵan, keshendi is-sharalarǵa qulshynyspen aralasýynyń arqasynda qol jetkizdik.
Árine eń aldymen sol sharalardy mindetteýge quqyqtyq bazasyn bekitip berip, atalǵan diplomattardyń erikti de belsendi atsalysýyna qolaily ahýal týǵyzǵan ministr Toqaevtyń pármeni men qoldaýynsyz ol jetistikke jete múmkin emes edi.
Bir buiryqtaǵy tórt talap
Toqaev kelgen tusta Syrtqy ister ministrliginde Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn iske asyrý týraly burynǵy ministr E.Ydyrysovtyń buiryǵy bar-tyn.
Onda bylai delingen:
- Qujattardy ortalyq apparat pen sheteldik mekemelerdiń qurylymdyq bólimshelerinde tikelei memlekettik tilde ázirleý;
- basshylaryna memlekettik tildegi qujattardy ázirleýge qatysty jaýapkershilik júkteý;
- diplomatiialyq qyzmette qazaq tilin engizý máselesi boiynsha is júzinde kómek kórsetý;
- SIM ortalyq apparatynyń jáne sheteldik mekemeleriniń qyzmetkerlerine qazaq tilin sapaly oqytýdy uiymdastyrý...
Biraq bul mindetterdi oryndaý aitýǵa ǵana ońai edi.
Odan basqa ministr E.Ydyrysovtyń 2001 jylǵy taǵy buiryǵynda:
SIM-ge jańa mamandardy qabyldaý kezinde árbir bólimde qujattardy memlekettik tilde jaza alatyn keminde eki mamannyń bolýyn qamtamasyz etý;
Qabyldaý komissiiasynyń quramyna Qujattardy memlekettik tilde qalyptastyrý bóliminiń bastyǵyn engizý;
Ministrliktegi qujattardy memlekettik tilde toltyra alatyn qyzmetkerler tizimin ázirlep, olarǵa ústeme aqy tóleý mindetteri qoiylǵan edi.
Bul qiyn sharýa bolatyn. Qazaqtildi diplomattar aýdarmanyń astynda qalyp, qazaq tilin bilgendikten ǵana orystildi áriptesine qaraǵanda jumysty birneshe ese kóbirek oryndaýǵa májbúr boldy.
Esesine qazaqsha bilmeitin diplomattar memlekettik tilde qujat ázirleýden únemi bos bolýshy edi. Búginderi olardyń saby azaidy degenge sengim keledi...
Olar qazaqtildi diplomattardyń bastan ótkergen qiyndyǵynan beihabar edi. Olar úshin áriptesteriniń iyǵyna aýyr salmaq túsip jatqanyn sezgen kúnde, bilmegen keiip tanytý ońai bolatyn.
Qazaqtildi diplomattar memlekettik tilge qatysy bar is-sharalardan ýaqyt taýyp qalys qalmaýǵa tyrysatyn. Sondai diplomattardyń qatarynan R.Ahmet, B.Áliqulov, B.Ótegen, A.Ábishev, S.Sailaýqyzy, A.Saparbekov, B.Aryn, Y.Dáýrenbek, A.Elemesov, B.Batyrshaev, D.Abaev, T.Shalǵynbai syndy áriptesterdi kórýge bolatyn.
Toqaevtyń oralýy
Qarap otyrsam hattardy memlekettik tilde jazýdyń SIM-de keńinen kúsh alyp, alǵa basýy Toqaevtyń ministr bolǵan tusynda oryn alǵan eken. Aǵylshyn tilinen tikelei qazaqshaǵa aýdarylyp, Prezident ákimshiligine joldanatyn qujattardy ol kisi «nelikten orysshasy joq» dep keri qaitarmaityn, bir eskertý de jasamai-aq qol qoiyp beretin. Ol men úshin orasan zor moraldyq qoldaý edi.
Qazaqtildi BAQ Syrtqy ister ministrligin syn sadaǵyna alǵan sol bir shaqta Q.Toqaevtyń vedomstvoǵa qaita oralýy kúrdelengen jaǵdaidy túzep, isti ońǵa bastyrýǵa jol ashty.
Onyń alǵashqy nyshanyn Parlament minberinde sóz sóilegen Toqaevqa qatysty «Jas Alashta» jaryq kórgen «Toqaev qazaqshaǵa tóselip qalypty» degen maqaladan ańǵaryp edim.
Buǵan qýanatyndai reti bardy. Óitkeni osy maqaladan keiin ol kisiniń orys tilinde daiyndaǵan baiandamasyn memlekettik tilge aýdarýdyń mańyzdylyǵyn sezip, ony óz qolyma alǵanym durys bolǵan eken dep sheshtim. Q.Toqaev sol aýdarmaǵa az-muz ózgeris eńgizgenin qórgende ol kisiniń qazaq tilin úirenýdi tereń meńgere bastaǵanyn baiqadym.
Toqaev ministrlikke kelisimen memlekettik tilge qatysty kez-kelgen qujat bolsyn, is-shara bolsyn barshasyna jan-jaqty qoldaý kórsete bastady.
Sonyń biri 2002 jylǵy 19 maýsymdaǵy buiryq.
Memlekettik tilde belsendi is júrgizgen 17 diplomatqa 20 paiyzdyq ústemaqy tólene bastalýy yntalandyrýdyń is júzindegi alǵashqy qadamy edi. Sondai-aq memlekettik tildi biletin jáne ony damytatyn diplomattardyń jalaqysyna 30 paiyzǵa deiin ústemaqy tóleý 2003 jylǵy SIM biýdjetin qarastyrý kezinde esepke alynǵan edi.
Memlekettik tildi is júzinde damytýshylardyń eńbekteri QMTQB-da toqsan saiyn baǵalanyp otyrdy. Sonyń nátijesinde ústemaqy tólenetin qyzmetkerler quramyna qajettiligine qarai ózgeris engizý mindetteri qoiyldy.
Diplomattar qalai qazaqsha oqydy?
2002 jylǵy 9 jeltoqsanda memlekettik tildiń qoldanys aiasyn keńeitý qatysty taǵy bir sheshim qabyldandy.
Buǵan sai ministrlikte jáne onyń sheteldegi mekemelerinde aptanyń árbir juma kúni «Memlekettik til kúni» etip jariialandy. Sol kúni is qaǵaz tek memlekettik tilde júrgizildi.
Dál sol jyly qazaq tiliniń qoldanysyn keńeitý úshin SIM qarasty qurylymdar árbir 6 aida, sheteldegi mekemeler jylyna bir ret tekserýden ótip otyrdy. Árbir departament jáne bólim basshylary SIM janynan qurylǵan Memlekettik til komissiiasy aldynda jylyna eki ret esep berip otyrýǵa mindetteldi.
Halyqaralyq qatynastar salasyndaǵy terminderdi bir izge túsirý úshin 2002 jyldyń mamyrynda SIM janynan qurylǵan Memlekettik til komissiiasy jumysyn nátijeli júrgizip otyrdy.
Diplomattar úshin ázirlengen kómekshi anyqtamalyq quraldar talqyǵa salyndy. Terminologiialyq birizdilik máselesi sóz bolyp, diplomattardyń pikirin bilý maqsatynda árkez 30 shaqty saiasi qazaqsha terminder berilip, onyń oryssha balamasyn tabý tapsyryldy.
Bul diplomattardyń bir jaǵynan qazaqsha bilim deńgeiin anyqtaýǵa kómektesse, ekinshi jaǵynan tildik áleýetin arttyryp, qabiletin shyńdap otyrýǵa járdemdesti.
Osy otyrysta apta ishinde jaryq kórgen memlekettik tildegi basylymdardyń ótkir materialdaryna sholý jasaldy. Ministrliktegi barlyq diplomattarǵa is-qaǵazdy memlekettik tilde júrgizýge úiretýdiń jańa bir jobasy iske asyryldy.
Oǵan sáikes ministrlikke qarasty qurylymdar qyzmetkerlerin eki aptaǵa tájiribeden ótkizý úshin QMTQB-ǵa (Qujattardy memlekettik tilde qalyptastyrý bólimi) jiberip otyrdy. Qyzmetker eki aptanyń ishinde is- qaǵazdy memtilde júrgizýdiń qyr-syryn úirendi.
Qazaq gazetterin oqyp úirenýmen qatar ulttyq tanym, salt-sana jáne dástúr týraly taǵylym aldy. Memlekettik til úiretý úshin oqytý kabineti bólinip, Eýraziia ýniversitetinen 6 oqytýshy shaqyryldy.
Olar 140 qyzmetkerden turatyn diplomattarǵa, sondai-aq jaýapty oryndaǵy 3 qyzmetkerge sabaq berdi. Jumys kóptigine bailanysty diplomattar arasynda kýrstarǵa qatysa almaǵandar boldy. Memlekettik tildi bilmei-aq diplomatiialyq is-saparlarǵa ketetinin biletinder kýrstarǵa kelýge qulyqsyzdyq tanytyp júrdi.
Reseilik gazetterdiń úlesin azaittyq
Qazaqstandaǵy shetel elshilikterine oryssha jazylatyn notalarǵa memlekettik tildegi mátinin jasap, orys tilindegi nusqanyń aldyna qoiatyn boldyq.
Bul shetel elshilikterine áser etti. Buǵan deiin tek oryssha, aǵylshynsha biletinderdi ǵana qyzmetke alatyn elshilikter endigi jerde qazaq tilin biletin mamandardy iriktep alýdy kún tártibine qoidy. SIM-ge keletin gazet-jýrnaldarǵa saraptama júrgizilip, ministrliktiń kóbinese reseilik gazetterge jazylǵany belgili boldy. Qazaq gazeteri olardyń 2 paiyzyn ǵana quraityny anyqtaldy. Soǵan bailanysty vedomstvo kitaphanasyna qazaqsha gazet-jýrnaldardyń túrlerin kóbeitý jóninde mindet qoiyldy.
Shet tilden memlekettik tilge aýdarma jasaityndardyń tizimi ázirlendi. Aǵylshyn men frantsýz tilderinen tikelei qazaqshaǵa aýdarma jasaý praktikasy qolǵa alyndy.
Qabyldaý komissiiasynyń otyrysynda memlekettik tilge qatysty kóptegen saýal qoiyp júrdim. Bul SIM-ge jumysqa turǵysy keletin mamannyń til saiasatyna qatysty kózqarasyn ózgertýge kóp kómektesti. Sonyń ózinde qazaqsha qaqpaityndar konkýrstan ótip ketip, keiin olardyń qyzmette júrgenderin baiqaý qiyn emes edi.
2004 jyly QMTQB-de Qazaq jáne orys tilderinde diplomatiialyq is júrgizý arnalǵan anyqtamalyq sózdik shyǵarý isin qolǵa aldyq. 7 bólimnen turatyn anyqtamalyq sózdikke diplomatiiada jii qoldanatyn sózderdiń qazaq tilindegi naǵyz balamalary endi.
Sonyń nátijesinde elshilikterden qazaq tilindegi hattardyń túsýi jiilei bastady. Bul turǵyda tańdanysymdy týdyrǵan bir jaitty aitpai ketkenim jón bolmas.
Bergen tapsyrmalarǵa sáikes barlyq elshilikterden hattardy qazaq tilinde alyp jatqanymyzda Muhtar Shahanov basqaratyn Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshiliginen jaýap hat orys tilinde keldi. Shyny kerek bul men úshin áli kúnge túsiniksiz.
Diplomattyń Kenesaryǵa qatysty saýaly
SIM-degi qazaq tiliniń bedelin kóterý maqsatynda kórnekti qoǵam qairatkerlerimen juma saiyn kezdesýler ótkizdik. Olardyń arasynda Sherhan Murtaza, Aqseleý Seidimbek, Amangeldi Aitaly, Dúkenbai Dosjan, Keńes Iýsýpov sekildi tanymal tulǵalar bar edi.
Halyq qaharmany Á.Mámbetovty diplomattarmen kezdesýge alyp kelerde qyzyq oqiǵa oryn aldy.
Sol kezdesdýe bir diplomat: «sheteldiń spektaklderin sahnalai berý qanshalyqty qisyndy? Kenesary syqyldy ulttyq geroi týraly spektaklderdi nelikten qoimaisyzdar?» degen saýal qoidy.
«Oibai-aý, qiyn ǵoi. Onda qyrǵyzdardy qaitemiz?..» degen Ázirbaijan aǵamyz ne aitaryn bilmei tosylyp qaldy.
Sol kezde álgi diplomat: «Ulttyq geroilarymyzdy halyqqa teatrlar arqyly tanytyp, jas urpaqtyń ultjandylyǵyn oiatýda kórshilerimiz orystardan, qyrǵyzdardan qysylatyn bolsaq, onda táýelsizdikti nesine aldyq?» dep aǵynan jarylǵan edi.
Toqaevtyń qoldaýymen iske asyrylǵan kózge kórinbeitin qanshama jumys ministrliktegi memlekettik tildiń kókjiegin keńitip, diplomatiiadaǵy til saiasatyna jańa reńk bergen edi.
Mursal - Nábi TUIaQBAEV,
ǵalym diplomat
Maqalany kóshirip basý úshin redaktsiia ruqsatyn suraý qajet
