DÚMShE ÝAǴYZDARDY KIMDER AITYP JÚR?
– Búginde meshit sany kóbeiip, namaz oqityndardyń sany artqanymen, kei adamdardyń dinge kúmánmen qaraityndyǵy baiqalady. Buǵan ne sebep?
– Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary din turǵysynan rýhani bazamyz bolmady. Qolymyzda birde-bir Qurannyń aýdarmasy bolǵan joq. Islam dini týraly sóz qozǵaǵan shyǵarmalardan Abaidyń «Qara sózi», óleńderi, Shákárim Qudaiberdiulynyń «Musylmandyq sharty», Ybyrai Altynsarinniń «Musylmandyq tutqasy» sekildi kishkentai-kishkentai úsh kitaptan basqa dini ádebiet bolǵan joq. Táýelsizdikti osylai qarsy aldyq. Dindi durys túsindiretin bilikti kadrlar, ǵulamalar joq boldy.
Sáláfi aǵymynyń keń etek jaiýy saldarynan islam dinine kir keltiretin oqiǵalar, jarylystar boldy. Jarylystan bólek adamdardyń bir-birimen qarym-qatynasy buzyldy. Aǵaiyndylar dastarhan basynda birge otyra almaityn jaǵdaiǵa jetti. Munyń barlyǵy dinge kóleńke túsirdi. Meshittiń salyný qarqyny men halyqtyń suranysyna sáikes dini bilikti maman daiarlap úlgere almadyq. Bir meshit salyp shyǵý úshin alty ai ýaqyt jetedi, ary ketkende bir jyl. Al bilikti maman jetilýi úshin kem degende, bes-alty jyl kerek. Onyń ústine zaiyrly elmiz, din memleketten bólek dep, dinge nemquraily qaradyq, qarjynyń kózi bolmady.
Burynǵy militsiia qyzmetkerleri, jol-kólik inspektorlary, keńes ókimetiniń tusyndaǵy sholaq belsendiler dinniń qaita kelýimen óziniń burynǵy qyzmetterin joǵaltyp alǵan soń, birdi-ekili súre jattap qaitadan tórge ozdy. Dúmshe ýaǵyzdar aityldy. Munyń sońy keibir ziialy degen kisilerdiń moldalarǵa, dindarlarǵa, jalpy dinge mensinbei qaraýyna, tipti dinge kúdikpen qaraýyna ákep soqty.
– Ókinishke qarai, keibir adamdardyń «Batys dinnen alshaqtaǵanda ǵana ǵylymda qaita órleý dáýiri bastaldy, damý beleń aldy. Musylmandar da dinderinen alshaqtar bolsa, bálkim, artta qalýdan qutylar ma edi» degenin de qulaq estip júr.
– Batysty musylmandarmen salystyrýǵa múlde bolmaidy. Sebebi, sol kezdegi shirkeý ǵylymǵa qatty qarsy bolǵandyqtan, batystyń odan qutylǵan shaqta damýy tabiǵilyq. Al islam dini eshqashan ǵylymǵa qarsy bolmaǵan. Tipti, árdaiym qoldap otyrǵan. Sondyqtan dindi jaqsy túsinip, Quranǵa qulaq asqanda ǵana musylmandar ǵylymda sharyqtap, mádeniette órkendegen. Álemge ǵasyrlar boiy ustazdyq etken.
Alaida Quran qaǵidalarynan alshaqtap, ózgelerge es-tússiz eliktep, óz tekterinen adasyp, qasterli uǵymdardy aiaqasty etken kezde keri ketý bastaldy. Ǵylymda artta qalyp, saýatsyzdyqtyń shyńyraýyna qulady. Endeshe, musylmandardyń artta qalýy dinderiniń keritartpalyǵynan emes, kerisinshe dinderinen alshaqtaýynda, Qurannyń ómirsheń qaǵidalaryn jańa ómirge sai durys túsine almaýynda bolmaq.
TERRORIZMNIŃ ARTYNDA TURǴAN KÚShTER MAQSATYNA JETTI ME?
– Terrorizm, ekstremizm, sáláfizmge qatysty ótkir oilaryńyzdy bildirip, qoǵamnyń dertti tustaryn tamyrshydai dóp basyp aityp júrsiz. Endi osy taqyrypqa qarai oiyssaq. Qazaqstanda oryn alyp jatqan ekstremizm men terrorizmniń artynda kimder tur? Jáne olar óz maqsattaryna jetti me?
– Ekstremizm, terrorizm, radikalizm bul keńinen oilastyrylyp, josparlanǵan dúnieler. Artynda alpaýyt qara kúshter, jasyryn memleketter tur. Árine, olardyń ózindik maqsat-mindetteri bar. Ekstremizm, terrorizmniń artynda turǵan kúshter Qazaqstanda belgili bir deńgeide óz maqsattaryna jetti dep oilaimyn.
2011 jyldan beri tizbektelip bastalǵan teraktiler, qoǵamda teris pikir qalyptasqan sáláfizm aǵymynyń is-árketteri belgili bir deńgeide qazaq qoǵamyn, memleketti dinge degen teris kózqaras qalyptastyrýǵa itermeledi.
Qazir, ásirese batys óńirlerde ata-analar balalaryn meshitke jiberýge qorqady. Buryn dinge bet burdy, namaz oqydy dese qýanatyn edi. Qazir teris aǵymǵa ketip qalady dep úreilenedi. Sóitip, «meshitke barý orynsyz» degen siiaqty úrkek minez, kózqaras paida boldy. Bul – menińshe, óte qaýipti nárse. Sebebi, ekstremizm men terrorizmniń artynda turǵan kúshter belgili bir halyqty óziniń negizgi tireginen, rýhani qundylyǵynan bezdirgisi keledi. Dinsiz ósken jastar, kez kelgen nársege ergish keledi. Olarda ustanym joq bolady. Halyqtyń tiregi – din. Dinsiz adam dúbárá bolyp qalady.
Eldegi ekstremizm men terrorizmdi uiymdastyrýshylar osy maqsattaryna qol jetkizdi. Bizdegi dinge qatysty máselelerde sheshim shyǵaratyn organdarǵa da belgili bir deńgeide osy jaǵdai áser etip otyr.
DIN ISTERI MINISTRLIGINIŃ ALDYNDA ÚLKEN MINDET TUR
– Jaqynda Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministri Nurlan Ermekbaev myrzamen arnaiy kezdestińiz. Feisbýk paraqshańyzda Dinge qatysty keibir zań aktilerine engizilgeli otyrǵan ózgeristerdiń utymdy jaqtary men alańdatyp otyrǵan tustaryn ministrge jetkizgenińizdi jazdyńyz. Siz aitqan osy ózgeristiń utymdy jeri qaisy, qai tusyna alańdadyńyz, oqyrmanmen bólise otyrsańyz…
Alǵashqa nusqasynda múldem qatty ketken tustary bolǵan edi. Din mamandarynyń qarsy ýájderinen soń, keibir jaittar jumsartyldy. Zań jobasynda jat aǵymdardyń emin-erkin ýaǵyz aitýyna tosqaýyl bolatyn birshama tiimdi tetikter qarastyrylǵan. Budan bylai árkim, ár jerde ýaǵyz aita almaidy. Dini birlestikterdiń ǵimaratynda sondai-aq, zańnamada kórsetilgen belgili bir oryndarda ǵana ýaǵyz aitylýy kerek degen shekteý aiasyna Qazaqstan Ulttyq arnasy, Habar, Qazaq radiosy, Shalqar, t.b. buqaralyq aqparat quraldaryn kirgizbeý kerek dep oilaimyn. Bul BAQ-ta memlekettik litsenziiasy bar bilikti mamandardyń sóz aitýyna ruhsat berýimiz kerek. Sebebi, dinniń durysyn halyqqa kórsetip, kózin ashpasaq, halyq óziniń dini qajettiligin ár túrli qaýipti, jańsaq aqparattarmen tolyqtyrýy múmkin. Sondai-aq, destrýktivti aǵymnyń anyqtamasyn aýqymdy ári túsinikti etip bergen.
Belgili bir halyqtyń tól mádenietine, tarihi tulǵalaryna, ádet-ǵurpyna dini kózqaras boiynsha qarsy shyǵýdy destrýktivti aǵymnyń belgileri qataryna qosqan. Buryn mundai anyqtama joq edi. Bul – jaqsy dúnie. Eger belgili bir halyqtyń ádet-ǵurpyna qarsy shyǵýdy destrýktivti aǵymnyń belgisi retinde qarasaq, bul kóptegen dini aǵymdardyń is-áreketine tosqaýyl bolady.
Sáláfilerdiń de negizi ustanymy dál osy ádet-ǵurypty bidǵat retinde, islamǵa keiinnen qosylǵan qospa retinde qarap, naýryz merekesi, tusaýkeser, kelinniń betin ashý, sálem salý sekildi ádet-ǵuryptarymyzǵa til tigizip júrgen edi. Jańa zańdaǵy ózgeristiń osyndai kóńilge qonymdy tustary bar.
Usynylyp otyrǵan zańnyń bir babynda kámelettik jasqa, iaǵni 18-ge tolmaǵan bala meshitke áke-sheshesiniń resmi ruqsatymen jáne ákesi nemese anasy, iaki basqa bir jaýapty adam birge barýy shart delingen. Meshitke barsa bala da, imam da jaýapqa tartylady. Bul sharttar praktikalyq turǵydan múlde múmkin emes nárse. 16-17-18 degi bala degenińiz soqtaldai jigit, ony kim meshitke ertip aparyp júredi?
Ata-anasy meshitke baryp dáris alǵanyn qalaǵan kúnniń ózinde bar jumysyn tastap, onymen birge júre almaidy. Sondai-aq, qazirgi ata-ananyń kópshiligi balasynyń dini bilim alǵanyna, meshitke barýyna qarsy bolýy múmkin. Ásirese, ekstremizm, terrorizmnen úrkip qalǵan halyq ózi bilmei turǵan nársege balasynyń barǵanyn quptamaidy. Al dinge qyzyqqan bala ne isteidi? Balalar kóbinese 15 jastan bastap dinge qyzyǵýshylyq tanytyp, izdenedi. Al biz meshit sekildi durys bilim beretin oryndardyń álgindei sharttarmen jolyn jaýyp tastasaq, bala endigi jerde dindi tasada, qadaǵalaýsyz úirene bastaidy. Internetten qaraidy. Jasyrynyp dinge jaqyn degen dostaryn jaǵalaidy.
Rýhani izdeniste, dinge qyzyǵýshylyq tanyp júrgen balalardy óz qolymyzben ár túrli radikaldy toptardyń erkine berip qoiamyz ba degen qaýip bar. Menińshe, meshitke sený kerek. Balany qadaǵalaǵannan góri, meshitterdi, din qyzmetkerlerin qadaǵalaý kerek. Mundai shekteýler men kúrdeli sharttar qoǵamdy ekstermizmnen saqtamaidy, kerisinshe kóbeitedi. Jastardyń dinge bet burýyna bóget jasaidy. Men ministr Nurlan Ermekbaev myrzaǵa da, orynbasary Berik Aryn myrzaǵa da, bala meshitke ata-ananyń qadaǵalaýymen barsyn deseńizder, ol shekteýdi kámelettik jasqa deiin dep emes, jasóspirim, iaǵni 14 jasqa deiin dep belgileýdi usyndym. Sonymen qatar, ata-ana balasynyń qai meshitke baratynyn, ustazynyń kim ekenin bilsin, kelisim hatyn jazyp bersin, biraq ata-ananyń bireýi balamen birge júrsin degen shartty alyp tastaiyq degen usynysymdy jetkizdim. Zań qazir qoǵamnyń talqylaýynda. Endigi jerde Parlament, Senat, ózge de atqarýshy organdar, qoǵamnyń belsendi músheleri talqylai otyryp, halqymyzǵa tiimdi sheshimge toqtalar degen úmittemiz.
ARAB ELDERINIŃ BIZGE BERER TÚGI JOQ
– Dindi memleketimizdiń órkendeýine yqpal etetindei etip qoldanýymyz úshin bizge qandai islam kerek?
– Qazir Arab elderiniń bizge berer túgi joq. Osyny tereń uǵynaiyq! Arab elderi fanatizmge, Qurandy týra maǵynasynda túsinýge, dinniń syrtqy kórinisine kóp kóńil bólip ketti. Sondyqtan biz burynǵy túrkilik islamǵa qaita úńilýimiz kerek.
Bul degenimiz – dinge namaz, ǵibadat, qulshylyq dep qana emes, oǵan ómir, óner, ǵylym dep qaraý. Aqyl-sanaǵa, oiǵa erkindik berip, mádeniet pen bilimdi qatar alyp júrý. Adamgershilikke, tazalyqqa, meiirimge negizdelgen dini túsinik. Abaidyń: «Adam-
zattyń bárin súi, baýyrym dep» mejelegen biigine kóterilý. Radikalizmnen aýlaq, adamsúigishtikke tárbieleitin ideiany damytýymyz kerek. Intellektýal musylmandardy tárbieleýimiz kerek. Al eger biz qoǵamnyń dindarlanýynan qorqyp, túrli shekteýlerdi qarastyratyn bolsaq, din qalai bolsa, solai tarai bastaidy.Sonda naǵyz Pákistan men Aýǵanstan bolamyz.
– Al dinsiz qoǵamnyń qaýpi qandai?
– Dinsiz qaýymdy óziń de bilesiń, joiylyp barady. Mysaly, túbimiz bir iakýt, týva, saha sekildi ulttar ustap turǵan din bolmaǵannan keiin tilderinen de, qundylyqtarynan da aiyrylyp, ult retinde joiylyp barady. Birneshe myń sany ǵana qaldy. Ózderi Ivan, Sasha, Natasha bolyp júr. Dinsizdik te bizdi ult retinde joiylýǵa ákelip soqtyrady.
ERMEKBAEV ÝÁDESINDE TURDY
– Baspasózde, telearnada, internet resýrstarynda ótkir-ótkir máselelerdi kóterip, óz oiyńyzdy ashyq aityp júresiz. Budan bilik ókilderiniń sizge degen kózqarasy ózgeredi dep oilamaisyz ba?
– Din salasynda kóp jyldar boiy bilim alǵan maman retinde Qazaqstandaǵy musylman úmmetiniń máselelerin kóterýge tiispiz dep oilaimyn jáne ol bizdiń eń basty mindetimiz. Din mamany retinde musylmanshylyqtyń múddesin qorǵamasaq, onda bizdiń oqyǵanymyzdan ne paida? Laýazymdy mansapta otyrǵanymyzdan ne qaiyr? Qazir bizdiń elde azamattyq qoǵam qalyptasyp jatyr, demokratiialyq damý jolyna qadam bastyq, sóz bostandyǵy da birshama ilgerileýde. Sondyqtan biz ózimizdi tolǵandyrǵan máselelerdi ashyq aitýǵa tiispiz jáne bul demokratiialyq qoǵamnyń kórinisi. Ár sózdi óz ólshemimen halyqty dúrliktirmei, joq jerden baibalam salmai jónimen aitsaq, kimniń ne aityp jatqanyn bilik ózi saralap, túsinedi dep oilaimyn. Men kótergen máseleniń biri – qoǵamdyq oryndarda jappai jabylyp qalǵan namazhanalar jaily bolatyn. «Keńes dáýirine qaitip keldik pe, ekstremizmmen kúrestiń túri osy ma?» dedim. Namaz oqityn óz otandastarymyz ben sheteldik azamattar qoǵamdyq dárethanada dáret alyp, namazdaryn qaida bolsa, sonda oqyp jatqandyǵyn jetkizdim. Tipti, dini bólek batys elderinde áýejailar men qoǵamdyq oryndarda arnaiy namazhanaǵa oryn bólingen degen ýáj aityp, másele kóterdim. Bul kótergen máseleni din ministri durys qabyldady. Nurlan Ermekbaev myrza ýádesinde turdy. Jaqynda ǵana qoǵamdyq oryndardaǵy namazhanalardy qaita ashatyn sheshim shyǵardy. Biliktegi basshylar qandai da bir sheshimderine qarsy pikir bildirgen tulǵalardy jek kórmeýi tiis. Kerisinshe olardyń aitqan pikirleri oryndy bolsa, qoldap, jónsiz bolsa, jan-jaqty túsindirip otyrsa ǵana biz naqty demokratiialyq qoǵam qalyptastyra alamyz.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Nazym DÚTBAEVA
