Búginde adamzat balasy durys tamaqtanbai, salaýatty ómir salytyn ustanbaǵandyqtan birqansha áleýmettik aýrýlardyń túri paida boldy. Sonyń biri qant diabeti. Qazaqtar sýsamyr dep ataityn bul dert jalǵyz Qazaqstanda ǵana emes, dúniejúziniń ózge elderinde de keń taralyp, quzyrly oryndarynyń nazaryn aýdaryp otyr.
Kezinde qant diabetimen jasy kelgen adamdar aýrýshy edi. Qazir sýsamyr derti orta jastaǵy adamdarǵa da úiirsek bolyp bara jatqany kópshilikti qatty alańdatyp otyr. QR Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimetine sáikes, qazir elimizde qant diabetine shaldyqqan adamdardyń sany 500 myńdy quraidy eken. Ekonomikalyq turǵydan belsendi 4-5 million halqy bar memleket úshin bul kórsetkish oilanatyn-aq jaǵdai. Sondyqtan densaýlyq saqtaý mekemeleri bul dertpen barynsha kúresip, onyń aldyn alýǵa kúsh salýy kerek.
Qazirgi tańda qant diabetine shaldyǵýshylardyń sany dúniejúzinde de kúrt óse bastaǵan. Statistikalyq málimetterge nazar aýdarsaq, álemdegi eresek adamdardyń 10%-y osy derttiń qursaýynda qalǵan.
Mamandardyń aitýynsha, kóptegen adamdar ózderiniń qant diabetine shaldyqqanyn áýel basta bilmeidi eken. Tek derti asqynyp, dárigerdiń aldyna barǵanda ǵana ózderiniń qant diabetine shaldyqqanyn bilip, san soǵyp jatady.
Densaýlyq saqtaý ministrligi elimizdegi qant diabetine shaldyqqandardyń basym bóligi birinshi jáne ekinshi tipine jatatynyn alǵa tartýda. Sonymen qatar elimizde sýsamyr dertine shaldyqqandardyń sany jyl saiyn 18-30 myńǵa tolyǵyp otyrǵanyn rastady. Bul endi halyq sany az Qazaqstandai el úshin qaýipti qublys ekeni anyq.
Qant diabetine shaldyqqan eresekterdiń 10%-y dárilik zattardyń kómegimen 80 jasqa deiin ómir súre alady. Biraq olar ómir boiy qant diabetimen kúresýine týra keledi.
QR Densaýlyq saqtaý ministrligi balalar endokrinology Gúlmira Abdýahasovnyń aitýynsha, qazaqstandyqtardyń qant diebetine shaldyǵýyna negizinen keńsede qozǵalyssyz otyrýy, durys tamaqtanbaýy, semizdik, stress pen tuqym qýalaýshylyq jaǵdailary áser etetinin tilge tiek etken bolatyn.
Qazirgi tańda adam balasynyń qant diabetine shaldyqqanyna dál diagnoz qoiý múmkin bolmai tur. Sondyqtan azamattardyń bul derteke shaldyqpaýy úshin udai salaýatty ómir saltyn ustanyp, durys tamaqtanyp, belsendi ómir súrýi kerek. Eger adamdar belsendi ómir saltyn ustansa, qant diabetine shaldyǵýdyń yqtimaldyǵy aitarlyqtai tómendeitinin esterińizden shyǵarmańyzdar.
Osy rette adamdardyń qant diabetine shaldyqqanyn qalai bilýge bolady? Mamandardyń aitýynsha, adamnyń qant diabetine shaldyqanynyń basty simptomy túnde adamnyń kishi dáretke jii shyǵýynan baiqaýǵa bolady.
– Ásirese, adam túnde dárethanaǵa jii bara bastasa, qant diabetinen kúdiktenýine negiz bar. Bul kezde aǵza suiyqtyqtyń jetispeýshiligimen kúresip, adam jii shóldei bastaidy. Eger túnde oianyp, sý ishýge barsańyz – bul qant diabetin teksertý qajettiliginiń belgisi, – dep túsindiredi mamandar.
Eger adam ózinde qant diabeti bar dep kúdiktense, dereý tirkelgen meditsinalyq mekemedegi terapevtke baryp, qaralaýy kerek. Dáriger gliýkoza deńgeiin anyqtaityn taldaý taǵaiyndaidy. Eger taldaýlar nátijesi qalypty bolmasa, naýqasqa diagnoz qoiatyn endokrinologqa joldama beriledi.
Qazaqstanda 40-70 jas aralyǵyndaǵy azamattardy tekserýge shaqyrady. Skriningter qant diabetine, júrek-qan tamyr aýrýlaryna jáne júrek jetkiliksizdigine arnalǵan. Sondyqtan josparly tekserýden ótip, aýrýdyń aldyn alýǵa basa mán berýi kerek. Sonymen qatar QR Densaýlyq saqtaý ministrligi normativtik-quqyqtyq bazany jáne qant diabetin erte anyqtaý protsedýralaryn jetildirý boiynsha úzdiksiz jumys júrgizilip keledi.
Máselen, qant diabet boiynsha ata-analar komitetiniń prezidenti Rýslan Zakiev elimizde bul dertke qatysty kóptegen adam sengisiz áńgimelerdiń aitylyp, halyqty adastyratyn jaǵdailardyń bar ekenin alǵa tartty.
– Adamdarǵa birinshi tiptegi qant diabeti erte jastan bastalatynyn, al ekinshi tiptegi qant diabeti 40 jastan keiin paida bolatynyn bilý mańyzdy. Eger birinshi tiptegi qant diabeti tez damityn bolsa, ekinshi tiptegi qant diabeti jyldar boiy óte baiaý damidy. Meniń oiymsha, bul – adamdardyń ózderinde qant diabeti bar ekenin bilmeýiniń basty sebepteriniń biri, – dep túsindirdi Rýslan Zakiev.
Mamandar qant diabetine shaldyqqan adamdardyń 22%-y óz densaýylǵyna qalai kútim jasaýdy biletindigin aitýda. Sondyqtan sýsamyr dertine shaldyqqan adamdar densaýylǵyna muqiiat bolyp, durys tamaqtanyp, qajetti insýlindi dál ýaqytynda qabyldap turýy kerek. Sondyqtan jergilikti jerlerde, ásirese aýyldardaǵy dárigerlerge adamdardyń diabetpen qalai kúresetinin jetik biliýi mańyzdy. Bul baǵytta jyl saiyn jergilikti jerdegi dárigerlerdiń túrli áleýmettik aýrýlar boiynsha biliktiligin kóterip turý kerek. Sol kezde mundai aýrýlardyń qaýipin báseńsitýge múmkindik alamyz.