Ol Úkimetbasy bolǵanda anasy qatty qýanǵan. Ákesi eshteńe demegen. Azdan soń ǵana: «Ái, Ákejan, Abai esińde me? Tákejannyń bolys bolǵanyn estigende jer shuqyp otyryp qalǵan. Sonda Abaidan nege qýanbaǵanyn suraǵanda, erteń bolystyqtan túskende Tákejannyń kúni ne bolady» dep ýaiymdaǵan aqynnyń kúiin endi men keship otyrmyn. Sen ómirbaqi Premer bolmaisyń. Sondyqtan da ázirden bastap qyzmetten taza keterińdi oila» depti.
1994 jyl. Qazan aiy. Tereshenko jetekshilik etetin Ministrler kabineti túgeldei oryntaǵyn bosatty. Onyń ornyna 42 jastaǵy Ákejan Qajygeldin taǵaiyndaldy. Qajygeldin Úkimetke ne úshin keldi?
Áýelde…
Bul ýaq infliatsiianyń ailyq kólemi 45 paiyzǵa jetken turmysy aýyr tus. Bir kezderi «qyzyl imperiianyń» qol astynda bolǵan elderdiń ekonomikalyq bailanysy tolyq úzilgen.
Ol kezde kóp nárse Prezidentke ǵana emes, sonymen birge Úkimetke de bailanysty…
1993 jyl. Jeltoqsan. Kópshilikke beimálim Ákejan Qajygeldin Semei oblysy ákiminiń birinshi orynbasarlyǵynan Premer-ministrdiń ekonomikalyq blokqa jaýap beretin birinshi orynbasary qyzmetine ósti.
Ol neni baiqady? Kelgen boida birnársege kóńil tolmastyq bildiripti. Tolyq toqyraýda qalǵan Qazaqstanda tyǵyryqtan shyǵaratyn baǵdarlama áli joq. Qazirgi el aýzynda júrgen eń alǵashqy daǵdarystan shyǵýdyń baǵdarlamasyn ázirlegen dál osy Ákejan desedi.
1 jyl 3 aiǵa arnalǵan baǵdarlamany («15 ailyq» baǵdarlamasy) Prezident te jáne sol kezderi ájeptáýir pármeni bar Parlament te qoldaidy.
Biraq, nátijesi shamaly bolady. Infliatsiia 40-45 paiyzdan túspei turyp alypty. Nazarbaevtyń «jańa úkimet jasaqtaý kerek» deitin tusy osy kez.
Qajygeldindi Premer-ministrlik oryntaqqa otyrǵyzǵanda Nazarbaev bir-aq aýyz sóz aitqan. «Ol qaltaly qazaq». Munymen ne degisi keldi eken?..
«Qaltaly qazaq» qyzmetine kiriskennen keiin kóp uzamai biznesmenderge taýardy ótkizý úshin kvota, litsenziia alýdy joiý týraly qaýlyǵa qol qoiady. Óstip biznestiń moinyndaǵy kisendi alady.
Ol reformator ma?
Investitsiia ákelýdi, shetelden nesie alýdy bastap bergen Tereshenko-tuǵyn. Biraq, ol artyq qylam dep, tyrtyq qylǵanyn kesh ańdaǵan. Qarjyny jekelegen kompaniialar Úkimet kepildigimen alǵan. Qaitarmaǵan. Bar aýyrtpalyq ainalyp kelip jańa Úkimettiń moinyna túsken. Qajygeldin Úkimettik kepildik degenniń kózin qurtady.
Úirenshikti kórshimizben ekonomikalyq bailanystardy qojyratpaýǵa múddeli bolǵandardyń biri osy – Qajygeldin. «Reseimen integratsiialansaq utylmaimyz» degen ustyndy ustanypty. «Eń birinshi bizge Batys emes, orys kapitaly kerek» deitin de sol. «KSRO-nyń qurdymǵa ketkenin túsinetin kez keldi» depti bir sózinde.
Biraq, munyń bári erterekte aitylǵan. Bilikte júrgen kezde. Odan beri kóp nárse ózgerdi. Reseige qatysty qazir ne oilaidy eken? «Egemendiktiń» jańa túsinikteri men ólshemderin qalyptastyryp otyrǵan Kremlden áli de qaýip joq dep oilai ma?
Teriskei kórshimen kelissóz júrse Qazaqstannan barǵandar bojyrap, bilgeninen jańylyp, bizge tiimsiz kelisimshartqa qol qoiyp qaitady degen áńgimeler Keden Odaǵyna kirgeli beri arakidik aitylyp júr. Printsipshildik… Sol jetpeitin siiaqty.
1995 jyly Qarashyǵanaq munai-gaz kenin igerý jóninde «Adjip», «British gaz» siiaqty sheteldik kompaniialar óz jobalaryn joldapty. Gaz Resei jerindegi qubyr arqyly ótetindikten kelissózge Gazprom da aralasqan. Mine, sol kelissózder Qajygeldinniń arqasynda Qazaqstannyń paidasyna sheshilgen desedi. Alpaýyt kompaniialar Qazaqstannyń gaz igerýden túsken paidanyń 85 paiyzyn alatynyna amalsyz kónipti…
Qazaqstan ekonomikasyn tereń daǵdarystan alyp shyqqan birden-bir tulǵa deidi ony.
Sol kezderi Ákejanmen istes bolǵandar aitady: «Kásiporyn, zaýyt 100 paiyz jekeniń qolyna ótken joq. Ár óndiris ornynyń 25-ten 35 paiyzǵa deiingi aktsiialary Úkimettiń qolynda qaldy. Ony keiin ózimizdiń otandyq biznesmender aýqattanǵan kezde solarǵa satý úshin qaldyrdy. Bul da Ákejannyń ideiasy edi. Biraq, ol bastap bergen isti keiin Qazaqstan biligi búldirdi. Zaýyt, kásiporyndy tamyr-tanysyna taratyp jiberdi».
Búgingi Qazaqstan ekonomikasynyń jetistikteri ol jasap ketken reformanyń nátijesi eken.
Bul birinshi kezekte bank, zeinetaqy reformasy, turǵyn-úi kommýnaldyq sharýashylyǵy, jekeshelendirý…
Jekeshelendirýdiń jyry kóp boldy. Biraq, ol kezderi budan basqa jol boldy ma?
Óndiris oryndarynyń bári jantaiyp jatty. Olar álemdik rynokqa shyqpai qaldy. Olardy reformalaýdyń jalǵyz joly – jekeshelendirý ekenin jalǵyz Qajygeldin ǵana bilmese kerek.
Ol kezderi birjalyq taýarlar esebindegi Qarmetkombinattyń, Aqtóbe ferroqorytpa, Óskemendegi metallýrgiia, Pavlodardaǵy aliýminii zaýyttarynyń ónimi álemdik naryqqa shyǵatyn. Sol úrdis toqtap qalady.
Qazaqstannyń óz ishinde ony tutyný da, óndirý de shamaly bolar edi. Aqyr aiaǵy kóptegen kásiporyn (50-ge jaqyn ári óte arzan baǵaǵa) jekege berildi.
Sol kezderi Ákejanmen istes bolǵandar aitady: «Kásiporyn, zaýyt 100 paiyz jekeniń qolyna ótken joq. Ár óndiris ornynyń 25-ten 35 paiyzǵa deiingi aktsiialary Úkimettiń qolynda qaldy. Ony keiin ózimizdiń otandyq biznesmender aýqattanǵan kezde solarǵa satý úshin qaldyrdy. Bul da Ákejannyń ideiasy edi. Biraq, ol bastap bergen isti keiin Qazaqstan biligi búldirdi. Zaýyt, kásiporyndy tamyr-tanysyna taratyp jiberdi».
Bul endi basqa áńgime.
Qazaqstanǵa Qajygeldin kerek pe?
Saiasi reformalar tusynda Qajygeldin Qazaqstanǵa qaitýy múmkin dep jatyr.
Ol elge qandai mánde oralady? Qajygeldin siiaqty maman Qazaqstan úshin shashylyp jatqan joq degen turǵydan kelsek she? Biraq, bilik mundai qadamǵa bara ma?
1998 jyldyń 3 qarashasynda Qajygeldin Qazaqstannan ketti. Sodan beri ol emigratsiiada.
Ázirgi Qazaqstannyń ainalasynda kúrdeli geosaiasi jaǵdai qalyptasqan tusta álemdik naryqtan habary bar, myqty maman, myqty kelissóz júrgizýshi retinde Qazaqstan ony qaitadan óz igiligine jumys isteýi úshin elge qaitarýy qajet deitinder kóp.
Buǵan kelisý úshin eń aldymen: «Qazirgi Úkimette Qazaqstan naryǵyn álemdik ekonomika deńgeiinde baǵalai alatyn myqty makroekonomist mamandar bar ma?» degen saýalǵa jaýap izdeý kerek. Shynymen de, qazirgi ministrlerdiń qaisysy Qajygeldinniń qolyna sý quiýǵa jaraidy eken?
Anyǵy, ázirgi bilikke ekonomikalyq jaǵdaidy masshtabty turǵyda kóre biletin, panoramdy turǵyda baǵalai alatyn maman kerek-aq. Bul Qajygeldin bolýy múmkin be?
Taǵy sol Ákejanmen istes bolǵandar aitady: «Kelip jatsa da oǵan Premerlik oryntaqty eshkim usynbaidy. Bul orynǵa talasy da joq. Mysalǵa, Eýraziialyq odaqtyń kelissóz komissiiasyn basqarsa Reseiden utylmas edik. Mundai alpaýytpen teń dárejede sóilesetin, eki ortadaǵy qujattardy kóldeneńinen oqysa da túsinetin birden-bir maman – Ákejan. Nazarbaev «saiasi reforma júrgizem» dedi. Eger Qazaqstan sol reformany júrgizýge shynynda da múddeli bolsa, ony naqty júzege asyratyn myqty mamandar kerek. Osy turǵyda Qajygeldinniń qajettilik qaǵidasy taǵy týyndaidy».
Ol – bilimdar, ol – bilikti, ol – kásibi deidi. Endeshe muny paidalaný kerek shyǵar. Bul Garvardty bitire sala paida bolmaityn, jyldarmen qalyptasatyn qasiet.
Aǵylshyn ekonomika mektebi oǵan ataqty Adam Smittiń atyndaǵy «Jyl reformatory» medalin tabystaǵan eken. 90-shy jyldary Qazaqstandaǵy ekonomikalyq reformalarǵa bastamashy bolǵany úshin… Qazaqstannan ketkende Eýroparlament oǵan «erkindik tólqujatyn» usynǵan. Osy arqyly ol álemniń kez-kelgen eline bara alady. Muny Qajygeldinniń biliktiligine qandai da bir qatysy bar dep aita almaimyz, alaida mundai tólqujatty Qazaqstandaǵy birde-bir adam almaǵanyn eskersek, tegin bolmaǵany.
Ol ázir qaida, ne istep júr?
Bilýimizshe, birjamen ainalysady. Qor naryǵy arqyly jumys isteidi. Onyń kapitaly da, biznesi de osynda. London, Stambul, Iohannesbýrg, Singapýr siiaqty qor birjalarynyń oiynshysy.
Ekinshiden, ol kóp elderdiń halyqaralyq ekonomikalyq máseleler boiynsha keńesshisi. Mysaly, bir kezderi reseilik «Lýkoil» kompaniiasynyń keńesshisi boldy. Keńesshi bolǵanda keńsede otyratyn emes… Sol «Lýkoildyń» Eýropadaǵy kelissózderinde eksperttik baǵa beretin adam. «Biraq, bul onyń bir ǵana jumysy emes», – deidi biletinder.
Kompaniialar ǵana emes, memleketter de onyń aqyl-keńesine muhtaj. Ol Argentinada tutas eldiń Úkimetine keńesshi boldy. Olardyń belgili bir ekonomikalyq qadamyna bailanysty álemdik naryq turǵysynda aqyl-keńes aitty.
Ol otstavkaǵa ketkende Resei úkimeti jumysqa shaqyrypty, Túrkiia Premer-ministri Tansý Chillerde Qajygeldinniń kómegi artyq etpesin aitqan. Basqa da usynystar túskeni anyq. Biraq, ol bas tartty. Bálkim, óziniń saiasi repýtatsiiasyna daq túsirgisi kelmedi me eken.
Qalai bolǵanda da Qajygeldinniń qol qýsyryp jatpaǵany anyq. Sońǵy suhbattaryna qaraǵanda Qazaqstannan syrtqa shyǵarylǵan aqshany (oryssha aitqanda «otmyvat» etilgen) izdeýmen ainalysyp júr. Óziniń konsaltingilik kompaniiasy arqyly marqum Rahat Álievtiń, odan basqalardyń syrtqa áketken iri-iri kapitaldaryn izdestirýde eken…
Dýman BYQAI
Bir adamnyń aitqany ylǵi aqiqat bola bermeidi. Shyndyq tek pikirtalasta týady.
…
Men, qara basym halyqtyń qazynasyna túsetindei aqymaq emespin. Men aýqatty adammyn. Biraq, barlyq bailyǵymnyń qalai paida bolǵanyn eseptep berýge asa qinala qoimaspyn.
…
Táýelsizdik úshin kúresken joqpyz. Sábet úkimetiniń territoriiasynda revoliýtsiia boldy, onyń arty dezintegratsiiaǵa ulasty. Naqty kúresken – Baltyq elderi. Ózgeleri buǵan daiyn emes edi. Saiasi elita ábden sasty. Qaitemiz, qaida baramyz? Olar eshteńe bilmeitin. Bul komandalyq ekonomika, komandalyq-ákimshilik júie boldy. Olar eshqashan da baǵdarlama, strategiia ázirlep kórgen joq. Bári de Máskeýge jaltaqtaýmen boldy…
…
Ol tustary Nazarbaev ózine jaýapkershilik ala biletin. Belgili bir dúnieni moinyna alsa ony atqara alatyn adam. Onyń bir jaqsy qasieti: eger bir úkimetpen istes bolyp, oǵan naqty senim artsa endeshe odan aiyrylmaidy. Kei kezderi bul onyń ózine keri soqqy bolady, degenmen bul jaqsy qasiet. Úkimetti júz almastyrǵannan jón emes.
…
Qazir «sovok» degen jargon shyqty. «Sovet adamy» degendi bildiredi. Eger maǵan bireý «sen sovoksyń» dese tipti de renjimeimin. Men aitamyn: «Iá, men sovokpyn». Sebebi, ol da – sovok.
1994-1997 jyldyń aralyǵynda Premer bolǵan Qajygeldinniń ministrler kabinetinde kimder boldy?El tanityndaryn elekten ótkizdik.
Premer ministrdiń orynbasarlary:
Ahmetjan Esimov (1994-97 j.), Imanǵali Tasmaǵambetov (1995 -97j. ), Jánibek Káribjanov(1996-97j.), Ómirzaq Shókeev (1997 j., shilde-qazan).
Ministrler:
Ómirzaq Shókeev – Ekonomika ministri (1995-97 j.).
Viktor Hrapýnov – Energetika jáne kómir ónerkásibi (1995-97 j.)
Qasymjomart Toqaev – Syrtqy ister ministri (1994-97 j).
Vladimir Shkolnik – Ǵylym jáne jańa tehnologiia (1994-96 j.)
Nurlan Balǵymbaev – Munai jáne gaz óndirisi ministri (1994-97 j.)
Altynbek Sársenbaev – Buqaralyq aqparat isiniń Ulttyq agenttigi (1995-97 j.)
Birǵanym Áitimova – Jastar ministri (1994-96 j.)
