Endeshe, biz de kóp sozbai, birden «Orbulaq shaiqasy» týraly tarihi derekterdi keltire otyryp, óz oiymyzdy bildirýdi bastaiyq. Máselen, «Qazaq handyǵy» kitabynyń (Almaty, «Arýna Ltd.» 2010) 101-betindegi «Orbulaq shaiqasy» maqalasynda «...Álemdik soǵys óneriniń jylnamasyna enýge laiyq osy «Orbulaq shaiqasy» týraly alǵash tarihshy I.Fisher «Sibir tarihy» atty kitabynda bylai dep jazǵan» degen málimet keltirilgen. Ol derek kelesi 102-103-betterde jazylǵan myna jazbamen uqsas, sondyqtan osy nusqany jazyp otyrmyn.
«1642 jyly Jáńgir sultan qazaq dalasyna qaita oralady. Jeti jylyn tutqynda ótkizgen ol qas jaýy – jońǵarlarmen ymyrasyz janǵa ainaldy. 1643 jyldyń qysynda Batyr qontaishy elý myń áskermen Qazaq handyǵyna joryqqa shyǵyp, basqynshylar on myń altailyq jáne toqmaqtyq qyrǵyzdardy qolǵa túsirdi. Jáńgir sultan Orbulaq mańynda oirattardyń jolyn bógedi. Jylnamashy osy jaily bylai jazǵan eken: «Jáńgir áskeriniń bir tobyna jińishke shatqalda or qazýǵa, al qalǵandaryna qalmaqtar tar iinde qurylǵan tuzaqqa kelip jetkenshe, taýdyń arǵy betine jasyrynýdy buiyrdy. Qontaishy bekinis-tuzaqqa atoi sala kelip kirdi. Bul mezgilde Jáńgir jaýǵa búiirden tiip, jebeler men myltyqtan atylǵan oqtardyń astyna aldy, on myńǵa jýyq jaýdy jer jastandyrdy».
Bul jazylyp otyrǵan málimetter el shejiresindegi áigili «Orbulaq shaiqasy» týraly jazylǵandardyń bir parasy ǵana. Ultymyzdyń órligin, erligin pash etetin uly jeńisin joqqa shyǵarýdaǵy maqsatyńyzdy túsinbedik, Qabdesh aǵa?
Siz aityp otyrǵandai, «ol or ań aýlaý úshin qazylsa» nege – Qulandy nemese Qulanqyrylǵan dep atalmady? Sol jer túgil, jaqyn-jýyq mańaida ondai jer ataýy múldem joq. Kerisinshe, Jalaýly, Qyzylqiia, Orbulaq dep, sol bir otty jyldardan jer ataýynyń ózi habar berip tur emes pe?! Basqa-basqa, tamyryńyzdaǵy janyńyzǵa qýat berip turǵan qazaqtyń qany, Alash balasynyń adam esimi men jer ataýyn eshqashan da ońailyqpen ózgertpeitinin sezdirip tursa kerek. Oǵan mysal Saq zamanynan kele jatqan adam esimderi – Tumar, bergi Altyn Orda kezeńindegi Jánibek esimderin esińizge túsirseńiz de jetip qalar. Al onyń qasynda Orbulaq degenińiz, mundaǵy HVII-shi ǵasyr ǵoi...
1998 jyly «Ǵylym» baspasynan ǵalym V.Z. Galievtiń «Han Djangir i Orbýlakskaia bitva» degen kitaby shyǵyp, onda Orbulaq soǵysy týraly karta-jobasymen birge Q.Isabaev aǵamyz kórgen arhiv materialy túpnusqa boiynsha tolyq jariialandy. Bundaǵy arhiv qujatynyń ereksheligi atalmysh shaiqastyń dál 1643 jyly bolǵandyǵyn naqtylaityn taptyrmas derek. Sonymen qatar orys tarihshysy I.Ia. Zlatkinniń «Jońǵar handyǵynyń tarihy», A.I. Levshinniń «Opisanie kirgiz-kazachih ili kirgiz-kaisatsskih ord i stepei», otandyq ǵalymdarymyz M.Tynyshpaev, H.Dosmuhamedov t.b. bul tizimdi ári qarai tize berýge bolady.
Mine, osynshama kózi ashyq, kókiregi oiaý jandar «Orbulaq shaiqasy» taqyrybyna kóz maiyn taýysyp, izdenip júrip shyǵarmalaryn jazdy. Al siz bolsańyz bir-aq sátte, «Orbulaq shaiqasy tarihta bolmaǵan!» dep jyldar boiǵy ult tarihyndaǵy tamshydan jinalǵan ushan-teńiz rýhani qazynasyn, óz ata-babalaryńyzdyń kózsiz erligin qara boiaýmen syzyp, tarih tórinen julyp tastamaq niettesiz. Qalai oilaisyz, týǵan eliniń qurmetine bólenip júrgen sizdei abyz aqsaqalǵa osyndai áreket laiyq pa?! Men olai oilamaimyn... Babalarymyzdyń «Aqbóken óz qaǵynan jerinse, qulaǵynda qurbaqa oinaidy» degen támsilin umytqanyńyz ba, Qabeke!
Qurmetti, Qabeke! Siz maqalańyzdy joǵaryda aityp ótkenimdei filosofiia mysalymen bastap, ary qarai qamshy salǵyzbai, márege alqynbai-aq jetipsiz. Shamalap ekshep kórsem «Filosofiia» sózi kóne grektiń, (fileo-súiý, sofiia-danalyq), iaǵni danalyqqa degen súiipenshilikti bildiretin uǵym eken. Shyny kerek, siz siiaqty emes men kádimgidei alqynyp, ábirjip otyrman. Sebebi bul «sensatsiialyq» qadamyńyzdy danalyqtyń qai sanatyna jatqyzarymdy bilmei basym qatyp otyr...
Qoryta aitqanda aǵa, sizge Jarkent jurty renjýli. Meniń bala kezim, al atam Ramazan shamamen sizdiń jasyńyzda edi. Sol bir qarapaiym qariia: «Balam, halyq – teńiz, tolqysa jaman. Nazasyna qalma, kópke topyraq shashpa! Alǵys al, balam, alǵys al!» degendi únemi qulaǵyma quiyp otyrýshy edi... Men de sizdi jamandyqqa qimaimyn, sebebi tegimiz – túrki, qanymyz bir Qazaqpyz ǵoi, aǵasy!...
Qali Ibraiymjanov
Jarkent qalasy
