Qazaqstan, Serbiia jáne Vengriia arasyndaǵy tarihi jáne mádeni bailanystar ortaq múddelerdiń, ózara qurmet pen yntymaqtastyqqa umtylystyń bai palitrasyn kórsetedi. Geografiialyq alshaqtyǵyna qaramastan, bul elder ulttyq qalyptasý kezeńderiniń uqsastyǵy, saiasi jáne ekonomikalyq transformatsiialardy eńserý, sondai-aq halyqaralyq qaýymdastyqqa birigýge umtylý siiaqty tarihi paralleldermen bailanysty. Ortalyq Aziia men Shyǵys Eýropa, atap aitqanda, Qazaqstan, Serbiia jáne Vengriia ártúrli ýaqytta Jibek jolynyń rólin, diplomatiialyq bailanystardy jáne aimaqtyq jáne halyqaralyq yntymaqtastyqtaǵy sońǵy kúsh-jigerdi qosa alǵanda, mádeni jáne ekonomikalyq almasýlarda mańyzdy býyndar qyzmetin atqardy.
Qazaqstannyń Serbiia jáne Vengriiamen qazirgi yntymaqtastyǵy saýda, investitsiia, bilim, mádeniet jáne kólik siiaqty salalardaǵy ortaq múddelerge negizdelgen. Bul elder bir-birin ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytýǵa ǵana emes, gýmanitarlyq bailanystardy nyǵaitýǵa jáne reformalar men turaqty damý salasyndaǵy tájiribe almasýǵa umtylatyn senimdi seriktester retinde qarastyrady.
Qazaqstan men Serbiia: yntymaqtastyqtyń ortaq basymdyqtary men vektory
Qazaqstan men Serbiia 1996 jyldan beri diplomatiialyq qarym-qatynastardy saqtap keledi, bul olardyń ekonomikalyq jáne mádeni salalardaǵy keń aýqymdy yntymaqtastyqty damytýǵa múmkindik berdi. Serbiia Qazaqstandy Ortalyq Aziiadaǵy strategiialyq seriktes retinde qarastyrady, al Qazaqstan óz kezeginde Balqan aimaǵymen ekonomikalyq ózara is-qimyldy damytýǵa múddeli. Bul yntymaqtastyqty nyǵaitýda qurylys, energetika, aýyl sharýashylyǵy jáne logistika salalaryndaǵy birlesken jobalar basty ról atqarady. Eýraziialyq naryqta eki el úshin de jańa múmkindikter ashatyn transkontinenttik kólik dálizderin paidalaný perspektivasy erekshe mańyzǵa ie.
Qazaqstan men Vengriia: Eýropa men Ortalyq Aziia arasyndaǵy seriktestik
Vengriia 1992 jyly Qazaqstanmen strategiialyq seriktestikke qol qoiǵan bolatyn. Bul qadam saýda-ekonomikalyq, mádeni jáne bilim berý salalaryndaǵy ózara is-qimyldyń jańa kókjiekterin ashty. Qazaqstan men Vengriia BUU, EQYU jáne Túrki memleketteriniń odaǵy siiaqty halyqaralyq uiymdar aiasynda belsendi túrde yntymaqtasady, bul olardyń óńirlik qaýipsizdik pen turaqty damýdy nyǵaitýdaǵy ózara múddelerin atap kórsetedi.
Eki el arasyndaǵy qarym-qatynasta ekonomikalyq ózara is-qimyl basty ról atqarady. Vengriia Qazaqstannyń Batys Qytai men Batys Eýropa arqyly kólik dálizderin keńeitý bastamasyn qoldaidy, bul Qazaqstandy logistikalyq mańyzdy serikteske ainaldyrady.
Maqalanyń maqsaty men ózektiligi: Bul maqala Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2024 jylǵy 19-21 qarashada ótken Serbiia men Vengriiaǵa resmi saparyn taldaýǵa arnalǵan. Jumystyń negizgi maqsaty – Qazaqstan men osy eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń qol jetkizilgen nátijelerin qarastyrý, sondai-aq halyqaralyq qatynastar kontekstindegi sapardyń mańyzdylyǵyn baǵalaý. Sonymen qatar, Qazaqstannyń eýraziialyq keńistiktegi negizgi oiynshy retindegi róliniń artýyna, sondai-aq ulttyq múddelerdi ilgeriletý úshin Shyǵys Eýropamen bailanysty nyǵaitýdyń mańyzdylyǵyna bailanysty. Saiasi jáne ekonomikalyq ózara is-qimyldy taldaý aimaqtyq jáne halyqaralyq turaqtylyqqa eleýli áser ete alatyn negizgi perspektivalar men basymdyqtardy anyqtaýǵa múmkindik beredi.
1. Qazaqstan men Serbiia: yntymaqtastyqtyń ortaq basymdyqtary men vektory
1.1. Qazaqstan-Serbiia arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń nátijesi
Qazaqstan men Serbiia 1996 jyly 10 jeltoqsanda diplomatiialyq qarym-qatynas ornatty, bul ekijaqty yntymaqtastyqtyń júieli damýynyń bastaýy boldy. 2011 jyly Astanada Serbiia Respýblikasynyń Elshiliginiń jáne 2019 jyly Belgradta Qazaqstan Respýblikasynyń Elshiliginiń ashylýy qarym-qatynastardy damytýdyń mańyzdy kezeńderi boldy. Bul diplomatiialyq ókildikter elder arasyndaǵy saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni ózara is-qimylǵa qoldaý kórsetedi.
Qazaqstan men Serbiia arasyndaǵy saiasi bailanystar joǵary deńgeide belsendi sapar almasýymen sipattalady. 2016 jyly Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń Serbiiaǵa sapary qarym-qatynasty nyǵaitýdaǵy mańyzdy qadam boldy. Serbiia prezidentteri Qazaqstanǵa úsh ret (2010, 2015 jáne 2018) resmi saparmen keldi, sondai-aq Qazaqstan uiymdastyrǵan EKSPO 2017 siiaqty mańyzdy halyqaralyq is-sharalarǵa qatysty.
Joǵary deńgeidegi bailanystar, onyń ishinde Serbiia Premer-Ministriniń birinshi orynbasary – Syrtqy ister ministri Ivitsa Dachichtiń 2017 jylǵy Qazaqstanǵa jumys sapary jáne Qazaqstan Respýblikasynyń Syrtqy ister ministri Murat Nurtileýdiń 2023 jylǵy qarashadaǵy Serbiiaǵa sapary, diplomatiialyq jáne ekonomikalyq kún tártibiniń keńeiýine yqpal etti. Ekijaqty bailanysty nyǵaitýda parlamentaralyq yntymaqtastyq basty ról atqarady. Eki eldiń parlamentterinde dialog pen birlesken bastamalardy keńeitýge baǵyttalǵan dostyq toptary quryldy.
Serbiia Qazaqstannyń Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy mańyzdy saýda seriktesi bolyp tabylady. 2023 jyly elder arasyndaǵy taýar ainalymy 91,2 million dollardy qurady, bul ótken jylmen salystyrǵanda 23,6 paiyzǵa artyq. Qazaqstan Serbiiaǵa kómirtegi, daqyldar men qural-jabdyqtardy eksporttaidy, al qaǵaz ónimderi, aliýminii ónimderi jáne temeki ónimderi Serbiiadan Qazaqstanǵa aǵylady. Shikizattyq emes eksportty damytýǵa erekshe kóńil bólinedi. Qazaqstan Serbiiaǵa quny 500 million dollardan asatyn 90-nan astam ónim túrlerin jetkizýge daiyn. Perspektivaly baǵyttardyń qatarynda metallýrgiialyq jáne munai-himiia ónimderi, qurylys materialdary, kólik quraldary men azyq-túlik bar. Ózara is-qimyldyń mańyzdy tetikteriniń biri otyrystary jańa jobalardy anyqtaýǵa jáne júzege asyrýǵa yqpal etetin Saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komissiia bolyp tabylady.
Qazaqstan men Serbiia arasyndaǵy mádeni bailanystar belsendi damyp keledi. Serbiiada turaqty túrde qazaqstandyq shyǵarmashylyq toptardyń qoiylymdary, qazaq taǵamdary men kinosynyń kúnderi, sondai-aq taqyryptyq kórmeler uiymdastyrylady. Sporttyq diplomatiia da mańyzdy ról atqarady: Qazaqstannyń «Astana» basketbol komandasy Serbiiada oqý-jattyǵý jiyndaryn ótkizdi, bul elder arasyndaǵy gýmanitarlyq bailanysty nyǵaitady.
Qazaqstan men Serbiia arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń áleýeti zor. Tikelei áýe qatynasyn ashý kóliktik ózara is-qimyldy nyǵaitý jáne tranzittik dálizderdi damytý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolýy múmkin. Sonymen qatar, elder agrarlyq sektordaǵy múmkindikterdi, sonyń ishinde qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaý men serb asyl tuqymdy maldaryn importtaýdy belsendi túrde talqylaýda.
Qazaqstan men Serbiia yntymaqtastyǵynyń negizgi aspektilerin taldaý ekijaqty qarym-qatynastardyń negizderi men bolashaǵyn jaqsyraq túsinýge múmkindik beredi. Kelesi bólimde Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Serbiiaǵa sapary, onyń nátijeleri men eki el arasyndaǵy ózara is-qimyldy odan ári damytýǵa yqpaly qarastyrylady.
1.2. Qasym-Jomart Toqaevtyń Serbiiaǵa resmi saparynynyń nátijesi: seriktestiktiń jańa kezeńi
Serbiia Prezidentimen shaǵyn quramdaǵy kelissózder
2024 jylǵy 19 qarashada Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Serbiia Prezidenti Aleksandr Výchichpen jeke quramda kelissózder júrgizdi. Bul kezdesý Qazaqstan-Serbiia qarym-qatynasynyń jańa kezeńin belgiledi. Prezident Toqaev sapardyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, ony ekijaqty yntymaqtastyqty damytýdyń jańa kezeńi dep atady. Qurmetti qaraýyl men artilleriialyq oq-dáriler kirgen resmi qarsy alý rásimi elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń joǵary mártebesin kórsetti.
Toqaev ózara is-qimyldyń senimdi sipatyna, turaqty saiasi dialog pen ózara qoldaýǵa basa nazar aýdardy. Serbiianyń kóktemgi sý tasqyny kezindegi kómegi men yntymaqtastyǵy úshin Qazaqstannyń alǵysy erekshe mańyzǵa ie boldy, bul halyqtar arasyndaǵy shynaiy dostyqty kórsetti. Výchich, óz kezeginde, Serbiianyń qarym-qatynastardyń ózara tiimdi sipatyn nyǵaita túsetin ekonomikalyq yntymaqtastyqty tereńdetýge daiyn ekenin rastady.
Keńeitilgen kelissózder jáne kelisimderge qol qoiý
Eki eldiń resmi delegatsiialarynyń qatysýymen ótken kelissózder barysynda prezidentter aǵymdaǵy kún tártibi men yntymaqtastyq perspektivalaryn talqylady. Taýar ainalymyn arttyrýǵa, ekonomikalyq ózara is-qimyldy ártaraptandyrýǵa jáne ónerkásip, kólik, logistika, aýyl sharýashylyǵy jáne tsifrlandyrý siiaqty salalarda birlesken jobalardy júzege asyrýǵa erekshe nazar aýdarylady. Qol qoiylǵan qujattar readmissiia, qorǵanys, bilim berý, týrizm jáne ǵarysh salalaryn qosa alǵanda keń aýqymdy qamtidy.
Negizgi qujattar:
Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti men Serbiia Respýblikasynyń Úkimeti arasyndaǵy tulǵalardy readmissiiasy týraly kelisim;
Qorǵanys salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim;
Ǵylym, týrizm, tsifrlyq damý jáne ǵarysh salasyndaǵy memorandýmdar.
Toqaev bul kelisimder strategiialyq seriktestikti damytý úshin jańa múmkindikter ashatynyn atap ótti. Sondai-aq iskerlik qaýymdastyqtar arasyndaǵy ózara is-qimyldy jandandyrýǵa tiis iskerlik keńes jumysyn qaita bastaý týraly kelisimge qol jetkizildi.
Osyndai keń aýqymdy kelisimderge qol qoiý qarym-qatynastyń strategiialyq sipatyn kórsetedi. Qazaqstan óz ekonomikasyn ártaraptandyrýǵa pragmatikalyq kózqaras tanytýda, al Serbiia Qazaqstanmen yntymaqtastyqty Eýraziialyq keńistiktegi pozitsiiasyn nyǵaitý múmkindigi retinde qarastyrady.
Baspasózge arnalǵan brifing
Toqaev baspasóz brifinginde Qazaqstan men Serbiia arasyndaǵy dostyqtyń strategiialyq mańyzdylyǵyna toqtalyp, elderdiń ónerkásip, agroónerkásiptik keshen jáne kólik salalarynda birlesken jobalardy júzege asyrýǵa daiyndyǵyna toqtaldy. Sondai-aq ol mádeni-gýmanitarlyq, onyń ishinde bilim, týrizm jáne sport salalaryndaǵy bailanystardyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Výchich qarym-qatynastyń senimdi sipatyn joǵary baǵalap, Qazaqstannyń seriktestikti nyǵaitýǵa qosqan úlesi úshin rizashylyǵyn bildirdi.
Baspasóz brifingi qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy jariia túrde rastaityn mańyzdy alańǵa ainaldy. Bul málimdemeler eki jaqtyń da halyqaralyq arenadaǵy ustanymdaryn nyǵaita túsetin uzaq merzimdi yntymaqtastyqqa beiildiligin kórsetedi.
Serbiia Premer-Ministrimen kezdesýdiń nátijesi
Toqaev Serbiia Premer-Ministri Milosh Výchevichpen qol qoiylǵan kelisimderdi júzege asyrý jáne ekijaqty yntymaqtastyqqa serpin beretin iri ekonomikalyq jobalardy anyqtaý máselelerin talqylady. «Jasyl» energetika, agroónerkásiptik keshen boiynsha tájiribe almasý jáne turaqty biznes-forýmdar týraly suraqtar kóterildi. Úkimet basshysymen kezdesý Qazaqstannyń yntymaqtastyqty tereńdetýge júieli kózqarasyn kórsetetindigi anyq. Bul Qazaqstannyń tek deklaratsiiamen shektelip qalmai, kelisimderdi is júzinde júzege asyrýǵa baǵyttalǵanyn ańǵartady.
Serb qorǵanys ónerkásibi kórmesine barý
Belgradtaǵy kórmege barý Qazaqstannyń qorǵanys salasyndaǵy yntymaqtastyq múmkindikterine degen qyzyǵýshylyǵyn kórsetti. Damyǵan áskeri-ónerkásip keshenine ie Serbiia Qazaqstannyń qorǵanys qabiletin nyǵaitýda mańyzdy seriktes bola alady. Usynylǵan tehnika men qarý úlgileri Serbiianyń joǵary tehnologiialyq bazasyn kórsetedi. Qorǵanys ónerkásibi bailanystaryn nyǵaitý ulttyq qaýipsizdikti arttyryp qana qoimai, birlesken damýdyń jańa múmkindikterin ashady. Bul kúrdeli geosaiasi jaǵdaida strategiialyq mańyzdy.
Prezident Toqaevtyń Serbiiaǵa sapary Qazaqstan-Serbiia qarym-qatynastaryn damytýdaǵy mańyzdy qadam boldy. Ol eki jaqtyń óńirlik jáne jahandyq deńgeide ustanymdaryn nyǵaita túsetin yntymaqtastyqty tereńdetýge daiyn ekenin rastady. Qol qoiylǵan kelisimder men ashyq perspektivalar eki eldiń turaqty damýy úshin áriptestiktiń mańyzdylyǵyn kórsetedi.Osylaisha, osyndai kezdesýlermen Qazaqstan Prezidenti Serbiiadaǵy resmi is saparyn aiaqtady.
Kelesi bólimde Qasym-Jomart Toqaevtyń Majarstanǵa sapary, onyń nátijeleri men ekijaqty qarym-qatynastardyń damýyna áseri qarastyrylady.
2. Qazaqstan men Majarstan: seriktestiktiń nátijesi men jańa bastaýy
2.1. Qazaqstan-Majarstan arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń nátijesi
Diplomatiialyq qarym-qatynastar men strategiialyq seriktestikter ornatý
Qazaqstan men Vengriia 1992 jyly 2 sáýirde Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keiin kóp uzamai diplomatiialyq qarym-qatynas ornatty. Vengriia uzaq merzimdi seriktestiktiń negizin qalaǵan Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵashqylardyń biri bolyp moiyndady. 2012 jyly strategiialyq seriktestik týraly kelisimge qol qoiylyp, Vengriia Qazaqstanmen ózara is-qimyldyń osyndai deńgeiine qol jetkizgen Eýropalyq Odaqtyń birinshi eli boldy. Bul qadam Ortalyq Aziia men Eýropa arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵyn kórsetti.
Búgingi tańda Qazaqstan Vengriiany EO-daǵy mańyzdy seriktes retinde qarastyrady, muny Qazaqstannyń strategiialyq zertteýler institýtynyń direktory Erkin Tuqymovtyń sózderi rastaidy: «Bizde aýyl sharýashylyǵy, energetika, IT sektory, ekologiia jáne gýmanitarlyq sala siiaqty salalardaǵy yntymaqtastyqty keńeitý úshin orasan zor áleýet bar».
Joǵary deńgeidegi saiasi belsendilik jáne saparlar
Joǵary deńgeidegi turaqty saparlar saiasi dialogtyń belsendi damýyn kórsetedi. Qazaqstannyń birinshi Prezidenti Nursultan Nazarbaev Vengriiaǵa eki ret, Vengriianyń qazirgi Premer-Ministri Viktor Orban Qazaqstanǵa bes resmi saparmen bardy, onyń ishinde sońǵysy 2023 jyldyń qarashasynda boldy. Bul bailanystar ózara qurmet pen múddege negizdelgen ekijaqty qarym-qatynastardyń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
Ekonomikalyq yntymaqtastyq
Qazaqstan men Vengriia arasyndaǵy ekonomikalyq ózara is-qimyl turaqty damyp keledi. 2023 jyly taýar ainalymy ótken jylmen salystyrǵanda 8,9 paiyzǵa artyp, 187,5 million dollarǵa jetti. Vengriia Qazaqstannyń tranzittik áleýetine, atap aitqanda Vengriiany, Qazaqstandy jáne Qytaidy bailanystyratyn Zahony portynyń kólik baǵytyna qyzyǵýshylyq tanytýda. Sondai-aq, Qazaqstanda vengr kapitalynyń qatysýymen 39 birlesken kásiporyn belsendi jumys isteýde, bul aýyl sharýashylyǵy, qurylys jáne mashina jasaý siiaqty salalardyń damýyna úles qosýda.
Mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyq
Eki halyq arasyndaǵy qypshaq taipalarynyń kóshi-qonynan bastaý alǵan tarihi bailanystar mádeni qarym-qatynasta mańyzdy ról atqarady. Majarstan qypshaqtardyń tarihyn zertteýge qatysty jobalarǵa belsendi túrde qatysady, al Qazaqstan madiiarlardyń murasyna qyzyǵýshylyq tanytýda.
Bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqty Hungaricum baǵdarlamasy erekshe atap ótedi, onyń aiasynda jyl saiyn 250 qazaqstandyq stýdent Majarstan ýniversitetterinde bilim alý úshin stipendiia alady. Mádeni bastamalar da damyp keledi: Býdapeshtte qazaq kinosynyń kúnderin ótkizý, etno-folklorlyq kontsertteor men Abai Qunanbaevtyń eskertkishterin ashý gýmanitarlyq bailanystardy nyǵaitady.
Qazaqstan men Vengriia arasyndaǵy ekonomikalyq yntymaqtastyq
Saýda qatynastarynyń damýy
Otyz jyldan astam yntymaqtastyqta Qazaqstan men Vengriia saýda-ekonomikalyq qarym-qatynasta aitarlyqtai tabystarǵa qol jetkizdi. 2024 jyldyń qańtar-tamyz ailarynda elder arasyndaǵy taýar ainalymy 131,1 mln dollardy qurady, bul ótken jyldyń sáikes kezeńinen (123,3 mln dollar) 6,3%-ǵa joǵary. 2023 jyldyń sońynda taýar ainalymy 187,5 million dollarǵa jetip, 2022 jylmen salystyrǵanda 8,9%-ǵa ósti. Bul kórsetkishter qazaqstandyq eksporttyń ýaqytsha tómendeýine qaramastan turaqty ósý úrdisin kórsetedi.
2024 jyldyń alǵashqy segiz aiynda Qazaqstannyń Vengriiaǵa eksporty 29,8%-ǵa azaiyp, 2,7 mln dollardy qurady. Degenmen, Qazaqstan úkimeti shamamen 700 million dollar turatyn 95 taýar túriniń eksportyn ulǵaitý josparyn jariialady, bul eldiń saýda balansyn qalpyna keltirýge jáne damytýǵa daiyn ekenin kórsetedi.
Qazaqstan ekonomikasyna vengr investitsiialary
Vengriia Qazaqstan ekonomikasyna belsendi túrde investitsiia salýda. Sońǵy 20 jylda mashina jasaý, aýyl sharýashylyǵy jáne logistika siiaqty salalardy qamtityn Vengriia investitsiiasynyń kólemi 300 million dollardan asty. Negizgi oiynshylar MOL Group, Gedeon Richter jáne Egis kompaniialary bolyp tabylady, olardyń jobalary Qazaqstannyń ekonomikalyq infraqurylymynyń damýyna aitarlyqtai áser etedi.
Vengriialyq MOL Group kompaniiasy, «QazMunaiGaz» AQ jáne qytailyq Sinopec seriktestigimen júzege asyrylyp jatqan Rojkovskoe ken orny jobasy erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq. Qorynda 26,8 milliard tekshe metr gaz jáne 12,5 million tonna kondensat bar ken orny Qazaqstan biýdjetin tolyqtyrýdyń mańyzdy kózine ainalady. 2040 jylǵa qarai Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq qoryna 501 milliard teńge, jergilikti biýdjetke 110 milliard teńge kiris ákeledi dep kútilýde. Sonymen qatar, joba úleskerleri óńirdiń áleýmettik-ekonomikalyq damýyna jáne qazaqstandyq mamandardy oqytýǵa qarjy bólip, eki el arasyndaǵy bailanysty nyǵaita túsýde.
Qazaqstan men Vengriianyń ekonomikalyq saladaǵy yntymaqtastyǵy ózara investitsiialar men strategiialyq jobalar arqyly qoldaý tapqan turaqty damýdy kórsetedi. Vengriialyq MOL kompaniiasy jáne basqa da negizgi oiynshylar tek ekonomikalyq bailanystardy nyǵaityp qana qoimai, sonymen qatar tehnologiialar transfertin, jumys kúshin damytýdy jáne áleýmettik infraqurylymdy damytýda.
Qazaqstan men Majarstannyń yntymaqtastyǵy tarihi bailanystardyń, saiasi erik-jiger men ekonomikalyq pragmatizmniń tabysty úilesimin kórsetedi. Kelesi bólimde Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Vengriiaǵa sapary, onyń nátijeleri men eki el arasyndaǵy strategiialyq áriptestikti damytýǵa áseri týraly sholý jasalady.
2.2. Qasym-Jomart Toqaevtyń Majarstanǵa resmi saparynynyń nátijesi
Resmi qarsy alý rásimi
2024 jylǵy 20 qarashada Qazaqstan Prezidentiniń Vengriiaǵa sapary Býdapeshttegi Korol saraiynyń Arystandar alańyndaǵy saltanatty rásimnen bastaldy. Qazaqstan Prezidentin Vengriia Premer-Ministri Viktor Orban qarsy aldy. Eki eldiń ánurandary shyrqalyp, at saqshylary men qurmetti qaraýyl diplomatiialyq qarym-qatynastyń joǵary deńgeiine toqtaldy. Bul rásim elder arasyndaǵy syilastyqty bildirip qana qoimai, áriptestiktiń strategiialyq sipatyn atap ótti. Saltanatty jiyn Qazaqstan úshin de, Vengriia úshin de sapardyń mańyzdylyǵyn kórsetti. Mundai nazar taraptardyń turaqty dialog aiasynda ekijaqty bailanystardy nyǵaitýǵa daiyn ekendigin kórsetedi.
Vengriia Prezidenti Tamash Shýiokpen kezdesti
Shandor saraiynda ótken kezdesýde prezidentter ortaq tarihi tamyrlar men yntymaqtastyq perspektivalaryn atap ótip, strategiialyq seriktestik máselelerin talqylady. Qasym-Jomart Toqaev energetika, kólik, logistika, jańartylatyn energiia kózderi jáne aýyl sharýashylyǵy siiaqty salalardaǵy bailanystardy nyǵaitýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Vengriia prezidenti Tamash Shýiok mádeni-tarihi bailanystarǵa toqtalyp, eki halyqtyń dástúrleriniń uqsastyǵyn tilge tiek etti.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev: «Qazaqstannyń Eýropadaǵy tuńǵysh elshiligi osydan týra 30 jyl buryn Býdapeshtte ashyldy. Bul bizdiń elderimiz arasyndaǵy qarym-qatynastardyń erekshe mańyzdylyǵyn bildiredi» -, degen bolatyn.
Mádeni-gýmanitarlyq bailanystar men halyqaralyq kún tártibin talqylaý taraptardyń ekonomikalyq yntymaqtastyq sheńberinen shyǵýǵa umtylysyn kórsetti. Akademiialyq jáne ǵylymi almasýǵa degen qyzyǵýshylyq halyqtardy jaqyndastyrýdyń uzaq merzimdi josparlaryn kórsetedi.
Qazaqstan-Vengriia investitsiialyq dóńgelek ústeli
Sapardyń basty ekonomikalyq oqiǵasy investitsiialyq dóńgelek ústel boldy, onda Prezident Toqaev Qazaqstan men Vengriia arasyndaǵy strategiialyq áriptestiktiń jańa taraýyn jariialady. Ol MOL Group jáne Gedeon Richter siiaqty vengriialyq kompaniialardyń Qazaqstan ekonomikasyna qosqan úlesin atap ótti, sondai-aq energetika, kólik, farmatsevtika jáne IT salalaryna investitsiia salý perspektivalaryna toqtaldy.
Aýyl sharýashylyǵyna, kólik infraqurylymyn tsifrlandyrýǵa jáne investitsiialyq jobalardy qoldaýǵa qatysty jeti kommertsiialyq qujatqa qol qoiyldy. Vengriianyń qarjy ministri Mihali Varga Qazaqstan Vengriianyń Ortalyq Aziiadaǵy negizgi seriktesi bolyp qala beretinin atap ótti.
Bul dóńgelek ústel ekonomikalyq yntymaqtastyqty nyǵaitýdyń mańyzdy alańyna ainaldy. Tsifrlandyrý jáne sirek jer materialdary siiaqty innovatsiialyq salalarǵa nazar aýdarý elderdiń zamanaýi ekonomikalardyń qiyndyqtaryna beiimdelýge umtylysyn kórsetedi.
Vengriia Memlekettik Assambleiasynyń Tóraǵasy Laslo Kiovermen kezdesti
Laslo Kovermen áńgimelesý barysynda Prezident Toqaev parlamentaralyq ózara is-qimyldyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, ony ekijaqty qarym-qatynastardy nyǵaitýdyń negizgi elementi dep atady.
Prezident Toqaevtyń sózi: «Eki eldiń jastary arasyndaǵy bailanystar bizdiń halyqtarymyz úshin «altyn kópir» bolady» -, degen bolatyn.
Birge fýtbol oiynyna qatysý
Toqaev pen Orban ÝEFA Ulttar ligasy aiasyndaǵy Vengriia men Germaniia quramalary arasyndaǵy oiynǵa qatysty. Bul beiresmi shara kóshbasshylar arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty jáne olardyń ortaq múddelerin atap ótti. Sporttyq is-sharaǵa birge qatysý elder arasyndaǵy senim men ózara qurmetti bildiredi.
Nátijeler men perspektivalar
Prezident Toqaevtyń Vengriiaǵa sapary Qazaqstan-Vengriia qarym-qatynasynyń strategiialyq mańyzdylyǵyn atap ótti. Negizgi oqiǵalar, sonyń ishinde joǵary deńgeidegi kelissózder, investitsiialyq dóńgelek ústel jáne mádeni-gýmanitarlyq talqylaýlar taraptardyń seriktestikti barlyq baǵyttaǵy nyǵaitýǵa umtylysyn kórsetti. Sapardyń ekonomikalyq baǵyty uzaq merzimdi yntymaqtastyqty rastaý ǵana emes, sonymen qatar jańa investitsiialyq jobalardy júzege asyrý alańyna ainaldy. Bilimge, mádenietke jáne ǵylymǵa nazar aýdarý Qazaqstan men Vengriianyń seriktestiktiń irgeli aspektilerin nyǵaitýǵa beiildi ekenin kórsetedi.
2.3. Qasym-Jomart Toqaev pen Viktor Orban kelissózderine sholý: strategiialyq seriktestik jáne jańa kókjiekter
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev pen Vengriia Premer-Ministri Viktor Orbannyń kelissózderi memlekettik sapardyń basty oqiǵasy boldy. Dostyq jáne jyly atmosferada ótken kezdesýde eki el arasyndaǵy ózara senim men strategiialyq qarym-qatynastardyń joǵary deńgeii atap ótildi. Qazaqstan Vengriiany Eýropalyq Odaqtaǵy senimdi seriktes retinde ǵana emes, sonymen birge jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaiynda erekshe mańyzdy bolyp tabylatyn baýyrlas memleket retinde qarastyrady.
Kelissózderdiń negizgi taqyryptary
Talqylaý barysynda ekijaqty yntymaqtastyqty tereńdetý máselelerine basa nazar aýdarylyp, kelesi salalarǵa erekshe nazar aýdaryldy:
Energetika jáne munai-gaz sektory: Qazaqstan men Vengriia energetikalyq resýrstardy óndirý jáne óńdeý salasyndaǵy birlesken jobalardyń úlken áleýetin kórip otyr. Bul baǵyt eki el úshin de strategiialyq mańyzdy: Qazaqstan úshin – eksportty ártaraptandyrý múmkindigi retinde, Vengriia úshin – energetikalyq qaýipsizdikti nyǵaitý joly retinde.
Kólik jáne logistika: Ortalyq Aziia men Eýropa arasyndaǵy logistikalyq infraqurylymdy damytý Qazaqstan men Vengriia arqyly tranzittik tasymaldaý kólemin ulǵaitý perspektivalaryn ashady. Bul jahandyq kólik dálizderiniń negizgi býyndary retindegi elderdiń mańyzdylyǵyn kúsheitedi.
Atom ónerkásibi jáne qarjy sektory: Atom energetikasy salasyndaǵy yntymaqtastyq atom energiiasyn beibit maqsatta paidalaný tehnologiialaryn ázirleýdi ǵana emes, sonymen qatar kadrlardy daiarlaýdy da qamtidy. Qarjy sektory elder tájiribe almasyp, ózara investitsiia tarta alatyn taǵy bir negizgi sala bolyp tabylady.
Qasym-Jomart Toqaev Viktor Orbannyń Túrki memleketteri uiymynyń halyqaralyq arenadaǵy rólin nyǵaitýǵa qosqan úlesin joǵary baǵalady. Bul málimdeme Ortalyq Aziia men Eýropanyń jaqyndasýyna yqpal etetin uiymnyń jalǵyz eýropalyq múshesi retinde Vengriianyń mańyzdylyǵyn kórsetýimen mańyzdy. Sonymen qatar, aimaqtyq jáne halyqaralyq máselelerdi talqylaý beibitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi múddelerdiń ortaqtyǵyn kórsetti.
Viktor Orbannyń qol jetkizilgen kelisimder yntymaqtastyqtyń jańa múmkindikterin ashatyny týraly sózi Vengriianyń bastamalardy is júzinde júzege asyrýǵa daiyn ekenin kórsetedi. Eki el úkimetteriniń qoldaýy investitsiia tartýǵa jáne iri jobalardy júzege asyrýǵa qolaily jaǵdai týǵyzýda.
Qasym-Jomart Toqaev pen Viktor Orbannyń Býdapeshttegi kelissózderi Qazaqstan-Vengriia qarym-qatynastaryn damytýdyń mańyzdy kezeńi boldy. Uzaq merzimdi jobalar men strategiialyq sektorlarǵa basa nazar aýdarý eki jaqtyń áriptestikti tereńdetýge degen baiypty kózqarasyn kórsetedi. Bul sapar Qazaqstannyń halyqaralyq qatynastardaǵy róliniń artyp kele jatqanyn aiǵaqtaidy. Viktor Orbannyń qoldaýy men Vengriianyń Qazaqstanmen jobalarǵa belsene qatysýy eki eldiń de ekonomikalyq paidany ǵana emes, geosaiasi turaqtylyqty nyǵaitýdy da kózdeitinin kórsetedi. Yntymaqtastyqty keńeitý boiynsha ózara kúsh-jiger olardyń óńirlerindegi kóshbasshy retindegi ustanymdaryn nyǵaitady.
Qasym-Jomart Toqaev pen Viktor Orbannyń keńeitilgen quramdaǵy kelissózderine sholý
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev pen Vengriia Premer-Ministri Viktor Orbannyń resmi delegatsiialar músheleriniń qatysýymen keńeitilgen quramdaǵy kelissózderi memlekettik sapardyń basty oqiǵasy boldy. Bul pikirtalas eki eldiń ekijaqty yntymaqtastyqty kelesi deńgeige kóterýge degen umtylysyn atap ótti. Qasym-Jomart Toqaev Vengriiany dos jáne baýyrlas memleket retinde sipattap, ortaq tarih pen mádeni jaqyndyqqa basa nazar aýdardy. Viktor Orban, óz kezeginde, eki el halqynyń múddesi jolynda ózara is-qimyldy tereńdetýdiń úlken perspektivalaryn atap ótti.
Negizgi kelisimder
Kelissózder nátijesinde eki eldiń strategiialyq seriktestik pen birlesken bastamalardy odan ári nyǵaitýǵa nietin kórsetetin Birlesken málimdemege qol qoiyldy. Talqylanǵan baǵyttardyń ishinde saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyq, energetika, kólik jáne bilim berý salalary erekshe. Birlesken jobalardy qarjylandyrýdyń mańyzdy quralyna ainalatyn Qazaqstan-Vengriia investitsiialyq qoryn qurý erekshe mańyzǵa ie.
Qol qoiylǵan qujattar
Delegatsiia músheleri alty mańyzdy qujatqa qol qoidy, sonyń ishinde:
1. Eki eldiń Syrtqy ister ministrlikteri arasyndaǵy konsýldyq máseleler boiynsha ózara túsinistik týraly memorandým. Bul qujat vizalyq rejimdi jeńildetýge jáne azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa kómektesedi, bul gýmanitarlyq bailanystar men iskerlik saparlardy nyǵaitý úshin mańyzdy.
2. «Samuryq-Qazyna» qory men Ulttyq kapital holdingi arasyndaǵy kelisim. Bul kelisim iri investitsiialyq jobalardy júzege asyrý arqyly ekonomikalyq yntymaqtastyqty nyǵaitady, bul Vengriianyń Qazaqstan naryǵyna qyzyǵýshylyǵyn rastaidy.
3. Qurama jemder men premiksterdi óndirý boiynsha úsh jaqty kelisim. UBM Group vengr kompaniiasy men Kazakh Invest qatysýymen osy kelisimge qol qoiý Qazaqstannyń agroónerkásip keshenin damytý úshin jańa múmkindikter ashady. Birlesken óndiris zamanaýi tehnologiialardy engizýge jáne ónim eksportyn arttyrýǵa yqpal etedi.
4. «Qazaqstan temir joly» kompaniiasynyń qatysýymen kólik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandým, L.A.C. Holding jáne qytailyq kompaniia. Bul qujat Qazaqstannyń Eýropa men Aziiany bailanystyratyn negizgi tranzittik hab retindegi ustanymyn nyǵaitady. Qytai tarapynyń qatysýy Qazaqstan arqyly ótetin kólik dálizderine qyzyǵýshylyqtyń artyp kele jatqanyn kórsetedi.
5. QazMunaiGaz ben MOL Group arasyndaǵy memorandým. Munai-gaz salasyndaǵy kelisim tehnologiialar almasý jáne birlesken jobalardy júzege asyrý úshin jańa múmkindikter bere otyryp, energetikalyq áriptestikti nyǵaitady.
6. Qazaqstan qarjy naryǵyn retteý agenttigi men Vengriianyń Ulttyq banki arasyndaǵy bank sektoryndaǵy ózara túsinistik týraly memorandým. Bul qujat qarjy infraqurylymyn damytýǵa yqpal etedi jáne eki eldegi investorlardyń jumysyn jeńildetedi.
Qol jetkizilgen kelisimder Qazaqstan-Vengriia yntymaqtastyǵynyń strategiialyq baǵytyn kórsetedi. Investitsiialyq qordyń qurylýy jáne kólik, energetika jáne aýyl sharýashylyǵy siiaqty negizgi salalarǵa nazar aýdarý eki taraptyń uzaq merzimdi josparlaryn rastaidy. Bir qyzyǵy, kelissózder tek ekonomikalyq kún tártibin ǵana emes, gýmanitarlyq jáne mádeni aspektilerdi de qamtydy, bul ózara is-qimyldyń kóp qyrly sipatyn atap kórsetedi.
Qol qoiylǵan qujattar men qalyptasqan ózara is-qimyl tetikteri eki eldiń ekonomikalyq jáne gýmanitarlyq damýyna oń áser etetin yntymaqtastyqtyń jańa kókjiekterin ashady. Qasym-Jomart Toqaev usynǵan Viktor Orbannyń Astanaǵa jaýap sapary osy dialogtyń zańdy jalǵasy bolmaq.
Toqaevtyń Serbiia men Vengriiaǵa sapary týraly jalpy qorytyndy
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Serbiia men Vengriiaǵa memlekettik saparlary Qazaqstan men osy elder arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastardyń qarqyndy damýyn kórsetti. Eki sapar da Serbiiamen de, Vengriiamen de saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni ózara is-qimyldy nyǵaitýdyń strategiialyq mańyzdylyǵyn atap ótti.
Serbiiada saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyqty keńeitýge, kólik infraqurylymyn damytýǵa jáne mádeni bailanystardy nyǵaitýǵa basa nazar aýdaryldy. Qorǵanys, týrizm, bilim jáne statistika salalaryndaǵy birqatar mańyzdy kelisimderge qol qoiý elderdiń josparlardy is júzinde júzege asyrýǵa daiyndyǵyn rastady. Serbiia óz kezeginde Ortalyq Aziiadaǵy negizgi áriptes retinde Qazaqstanmen bailanysty nyǵaitýǵa joǵary qyzyǵýshylyq tanytty.
Vengriiada da bul sapar strategiialyq áriptestikti tereńdetýdegi mańyzdy qadam boldy. Energetika, aýyl sharýashylyǵy, atom ónerkásibi jáne tsifrlandyrý siiaqty salalardaǵy birlesken investitsiialyq jobalarǵa erekshe nazar aýdaryldy. Jeti kommertsiialyq qujatqa qol qoiylyp, elder arasyndaǵy bilim jáne mádeni almasýlardy nyǵaitý uzaq merzimdi yntymaqtastyqtyń keleshegin belgiledi.
Eki saparda da Qazaqstannyń Eýropadaǵy seriktestermen senim men ózara tiimdi yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa baǵyttalǵan kópvektorly syrtqy saiasat printsipterine adaldyǵy erekshe atap ótildi. Joǵary deńgeidegi kelissózder, qol qoiylǵan kelisimder men júzege asyrylyp jatqan bastamalar qarym-qatynastardy odan ári damytýǵa, ekonomikalyq ósýge jáne mádeni almasýǵa járdemdesýge jaǵdai jasaidy.
Bul saparlar Qazaqstannyń Eýraziialyq keńistiktegi elderdi dialog, yntymaqtastyq jáne turaqty damýǵa ortaq múdde arqyly biriktirýge qabiletti mańyzdy oiynshy retindegi ustanymyn qalai nyǵaityp kele jatqanynyń jarqyn mysaly boldy.
