Otandyq óndiristi damytpaiynsha, el ekonomikasy aiaqqa nyq turdy dep aitýǵa bolmaidy. Bul qaǵidany qazir bári biledi. Taiaýda jeńil ónerkásip salasyna den qoiǵan birneshe kásipkermen áńgime-dúken qurǵanymyzda toqyma-tigin salasy tyǵyryqqa tirelip turǵanyn túsindik. Endi ózekti máseleni jiliktep, joǵary jaqqa jetkizýdi jón sanap otyrmyz.
Álqissa...
Ádette, jeńil ónerkásip degende elimizdiń ońtústiginde qolǵa alynǵan maqta klasteri eske túsedi. Úkimettiń bul baǵyttaǵy maqsaty aiqyn, ákimdiktiń atqaryp jatqan jumystary ushan-teńiz. Ońtústik Qazaqstan oblysynda arnaiy ekonomikalyq aimaqtar qurylyp, birqatar kásiporyndardyń jumysy jolǵa qoiylǵany belgili. Jergilikti bilik oryndary arnaiy ekonomikalyq aimaqqa óndiris oshaqtaryn damytýǵa qajetti infraqurylymdy tolyqtai jetkizip, olarǵa meilinshe jaǵdai jasaýda. Tipti, óndiriske ornyn ashýǵa niettengen isker azamattarǵa tegin jer telimderi berilip jatyr. Bul oblys ákiminiń bas bolýymen atqarylyp jatqan sharýa. Jalpy óńirlerdiń ekonomikalyq hal-ahýalyn jaqsartýǵa Úkimet pen iri kompaniialar da múddeli bolýy tiis. Elimizdegi iri kompaniialardyń yrysyn arttyryp otyrǵan kásiporyndardyń bári aimaqtarda ornalasqan. Sondyqtan, «Samuryq-Qazynanyń» mańaiyna toptasqan azýly kompaniialar aimaqtardy damytýdy basym baǵyttaryna ainaldyrýy tiis.
Qazaqstandyq kásipkerler kórshi elge taýar satqanda Ózbekstannyń Ulttyq banky sýmdy birden dollarǵa ainaldyryp bere salmaidy. Bul sharýa Ózbekstanda bir jylǵa deiin sozylady eken.
Aitqymyz kelgeni...
Endi negizgi áńgimemizge kóshsek. Sońǵy ýaqyt biz sóz etip otyrǵan jeńil ónerkásip salasy Úkimettiń jeńildetilgen qarjylyq resýrsyna qol jetkizip, jumysyn jandandyra bastady. Muny isker azamattardyń ózderi de jii aityp júr. Olar óndiristi qurýdaǵy memlekettiń qoldaýyn sezine bastady. Qazir óndiristi damytýǵa jaýapty organdar otandyq taýar óndirýshilerdiń múddesin tiisti deńgeide qorǵai almaýda. Bizge ońtústiktegi jeńil ónerkásip kásiporyndarynyń jaǵdaiy (basqa aimaqtarda mundai kásiporyndar joq desek te bolady) taqyrypqa tuzdyq bolyp otyr. Qazir elimizdiń isker azamattary kiim-keshek, kilem jáne túrli tósenish buiymdaryn shyǵaryp jatqany barshaǵa málim. Taiaýda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Ońtústik Qazaqstan oblysyna jasaǵan saparynda kilem shyǵaratyn kásiporynnyń jumysymen tanysyp, óz baǵasyn berdi.
Jeńil ónerkásipti damytýǵa qazir irgedegi kórshilerimiz – Ózbekstan men Qyrǵyzstan da airyqsha yqylas tanytyp otyr. Bir sózben aitsaq, Ortalyq Aziiada bul sala básekelestik jaǵdaida damýdyń jolyna tústi. Elimizdegi qara bazaralarǵa bara qalsańyz, aldyńyzdan ózbek pen qyrǵyzdan basqa, olardyń toqyma-tigin buiymy da qarsy alatyny jasyryn emes. Bazarda kórshilerimizdiń taýary erkin saýdalanýda. Muny bazarǵa at izin salmaityn sheneýnikter ǵana bilmeýi múmkin. Al qarapaiym halyq jaqsy biledi. Sol kórshilerimiz óndirgen qalyń taýardyń arasynan otandyq ónimderdi qolyńa sham alyp júrip áreń tabasyń. Osydan-aq kórshilerimizdiń jeńil ónerkásipti damytýǵa airyqsha kóńil bólip otyrǵanyn baiqaisyń.
Ózbekterdiń jeńil ónerkásipke qajetti syrttan kirgizetin shikizatqa tóleitin kedendik baj salyǵynyń mólsheri zattyń ózindik qunynyń 6 paiyzy deńgeiinde. Al qazaq kásipkerleri Kedendik odaqtyń «arqasynda» 40 paiyzǵa deiin kedendik baj salyǵyn tóleýge májbúr.
[caption id="attachment_8103" align="alignnone" width="300"]
Esemiz ketip jatyr
Qazir qyrǵyz, ózbekten bastap azýy alty qarys Qytaiǵa deiin óndiristi órkendetýde ólermen bolyp tur. Jeńil ónerkásipti órkendetýde alashapandy aǵaiyndardan biraz jaitty úirenýge bolatyndai. Ózbekstan Úkimeti Qytaidyń ár salany shoǵyrlandyryp damytý saiasatyn basshylyqqa alyp, qyzý jumys isteýde. Kórshi elde aiaq kiim, kiim-keshek, kilem shyǵaratyn 26 iri fabrika men 200-den astam shaǵyn tsehtar damylsyz ónim shyǵarýda. Olar óndirgen ónimniń 80 paiyzdan astamyn Qazaqstan men Reseige saýdalap, kól-kósir paidaǵa kenelýde.
Oqyrman qaýymǵa túsinikti bolýy úshin naqty sandardy sóilete ketsek. Ózbekstannyń kiim-keshek tigýge beiimdelgen Namangan oblysynda kún saiyn 10-13 myń klassikalyq kostiým-shalbar tigilip, sonyń 80 (!) paiyzy Qazaqstan men Reseige saýdalanyp jatyr. Osylaisha ózbekter óndirgen ónimderin irgedegi kórshilerine erkin stayp, muryn mailaýda. Sóz basynda otanshyl qazaq kásipkerleri de Ózbekstandaǵy áriptesterinen qalyspai túrli kiim-keshekter óndirip jatqanyn aittyq. Osy oraida «elimizge zańdy, zańsyz jolmen kelip jatqan Ózbekstannyń jeńil ónerkásip taýarlarymen otandyq ónimder básekelesa ala ma?» degen zańdy suraq týyndaidy. Taýar baǵasynyń básekesi jaiynda sóz qozǵamastan buryn, toqyma-tigin salasyna qajetti shikizattyń túitkili týrasynda aita ketken jón. Bul baǵytta bizder Qazaqstannyń Kedendik odaqtyń belsendi múshesi ekenin qaperde ustaýymyz kerek. Óitkeni Qazaqstanǵa syrttan keletin zattyń quny birshama joǵary bolyp keledi. Qazir Qazaqstan men Ózbekstannyń toqyma-tigin salasyndaǵy kásiporyndary ózderine qajetti shikizatty Qytai, Túrkiia syndy birqatar elderden tasymaldaidy. Kórshiles eki eldiń kásipkerleri shikizatty el aýmaǵyna kirgizgende eki túrli alym-salyqtar tóleitini anyq. Ózbekterdiń jeńil ónerkásipke qajetti syrttan kirgizetin shikizatqa tóleitin kedendik baj salyǵynyń mólsheri zattyń ózindik qunynyń 6 paiyzy deńgeiinde. Al qazaq kásipkerleri Kedendik odaqtyń «arqasynda» 40 paiyzǵa deiin kedendik baj salyǵyn tóleýge májbúr. Budan keiin jeńil ónerkásip salasynda kimniń bási joǵary bolatynyn baǵamdai berińiz. Budan QR Indýstriia jáne joǵary tehnologiialar ministrligi aq qanardy qara jippen qalai «kóktep» otyrǵanyn baiqaimyz. Munymen qoimai, Ózbekstannan keletin taýardyń birazy kontrabandalyq jolmen keletini jasyryn emes. Mundai jaǵdaida olardyń quny Qazaqstan naryǵyna tipti arzan bolyp jetedi. Osyndai jaǵdaidy esepke alǵan adam jeńil ónerkásip salasynda jumys istep júrgen azamattardyń qandai qiynshylyqpen betpe-bet kelip otyrǵanyn birden baiqar edi. Árine, máseleniń túiinin tarqatýǵa bolady. Bul úshin QR Indýstriia jáne joǵary tehnologiialary ministrligine qarasty Óndiristi damytý komiteti syrt elderden keletin jeńil ónerkásip buiymdaryna salynatyn kedendik baj salyǵyn tiisti deńgeige deiin kóterýi qajet. Qazaqstan Kedendik odaqtyń múshesi bolǵandyqtan, bul máselede Resei men Belarýstyń kelisimi qajet.Tańǵalarlyǵy, jeńil ónerkásip salasynda qos eldiń jetekshi kásiporyndary joq. Sondyqtan, komitet qyzmetkerleri bul salada Qazaqstannyń upaiyn túgendeýge basa mán berýi tiis. Bul – olardyń basty mindeti ekenin de bilemiz. Eger bizdiń sheneýnikter osy máseleni kóterip, usynystaryn ótkizse, olardyń óz isiniń sheberi ekenin moiyndap, qol shapalaqtaýǵa bolady. Qazir kiim-keshek, kilem óndiretin otandyq kásiporyndar komitetten osyndai naqty qoldaý, usynys kútýde. Eger komitet qazaqtandyq taýar óndirýshilerdiń múddesin qorǵai almasa, bir-eki jylda ashylǵan kásiporyndar bankrot bolyp, kier kiim men kilem, tósenish úshin ózbek pen qyrǵyzǵa tolyqtai táýeldi bolyp qalýymyz múmkin.
Ózbekstannyń kiim-keshek tigýge beiimdelgen Namangan oblysynda kún saiyn 10-13 myń klassikalyq kostiým-shalbar tigilip, onyń 80 (!) paiyzy Qazaqstan men Reseige saýdalanyp jatyr.
Tiimsiz teketires
Aitpaqshy, komitettegiler «osy bizdiń kásipkerler nege óz ónimin ózbek pen qyrǵyzǵa satyp básekege túspeidi?» dep aitýy múmkin. Oǵan da aitar jaýabymyz bar. Jeńil ónerkásiptiń kóshin bastaǵan kásiporyndar Ózbekstanǵa bir-eki ret ónimderin satýǵa niettengen. Biraq syrtqa valiýtany shyǵarmaýǵa basa mán beretin ózbekter bizdiń taýaróndirýshilerdiń bul oiyna tosqaýyl qoiǵan. Eki eldiń kásipkerleri bir-birine taýar satqanda dollarmen esep aiyrysatyny anyq. Qazaqstandyq kásipkerler kórshi elge taýar satqanda Ózbekstannyń Ulttyq banky sýmdy (atalǵan eldiń ulttyq valiýtasy) birden dollarǵa ainaldyryp bere salmaidy. Al bizder teńgeni sol zamatta dollarǵa aýystyryp, ózbek kásipkeriniń qolyna ustatamyz. Bul sharýa Ózbekstanda bir jylǵa deiin sozylady eken! Kásipker 1 jyl aqshany kútip jatqanda óndiris toqtap qalatyny belgili. Sondyqtan qazaqstandyq kásiporyndar Ózbekstanǵa taýar satyp, bereke tappasyn túsingen. Esesine, ózbek taýary bizge aǵylyp kelip jatyr. Óndiristi damytý komiteti bul máseleni bizdiń kásiporyndardyń paidasyna sheship berýi tiis. Áitpese óndiriske aqsha salýǵa niettengen kásipkerler toihana salyp, shetelden taýar tasymaldap, ózge eldiń ekonomikasyn damytýǵa májbúr bolady.
Nurlan JUMAHAN
