Ǵylym men bilimdi damytýǵa qulash urǵan el ǵana jahandanýǵa qarsy immýnitet qalyptastyryp, tórtkúl dúniege básekege tótep beretin memleket qura alatyny anyq. Búginde memleketimiz osy jaitty basshylyqqa alyp, ǵylym men bilim salasyn damytýǵa bólinetin qarjyny jyl saiyn arttyryp keledi. Bul baǵytta atqarylǵan jumystar óz nátijesin berip jatyr. Bizdiń bul sózimizge kúni keshe ǵana Astana tórinde Respýblikalyq neirohirýrgiia ǵylymi ortalyǵynyń Neirohirýrgterdiń H-y Aziialyq kongresi ótkizgeni dálel bola alady. Budan neni ańǵaramyz? Árine, bul sharadan elimizde neirohirýrgiia salasynyń joǵary deńgeide damyǵanyn baiqaimyz.
Saýyqshyl jastar ósip keledi
Búginde qarapaiym halyq Qazaqstanda neirohirýrgiia salasy joǵary deńgeide damyǵanyn bilmeidi. Qazir jastarǵa «qazaq mádenieti men óneriniń kórnekti ókilderinen kimderdi bilesiń?» deseń ánshi, KVN-shik, aitysker aqynnyń atyn ataidy. Kórgen kózde jazyq joq. Kúnde keshkisin osy atalǵan qaýym kók jáshikte kólbeńdep shyǵa bergen soń, kókeige jattalyp qalatyny belgili. Baiaǵyda aqparat quraldary buqarany memlekettiń igiligi úshin qandaida bir ortaq maqsatqa baǵyttaityn ideologiialyq qural edi. Qazir jaǵdai basqasha – bárin kórermenniń patsha kóńili sheshedi. Kórermenniń tilek-qalaýyn oryndaý telearnalardyń basty maqsatyna ainalǵan. Búginde telearnanyń baǵyt-baǵdaryn, maqsat-múddesin besikten beli shyqpaǵan balalar anyqtaidy. Ol úshin shoý-baǵdarlamalar arqyly reitingti kóterý kerek. Kórermenniń oi-órisi men tanym deńgeiin kóterý isi múlde umyt qalǵan. Telearna basshylary úshin bul «Bilim jáne mádeniet» arnasynyń sharýasy bolýy múmkin. Osylaisha telearnalarymyz tutas bir býyndy saýyqshyl, bózókpe bolýǵa tárbielep jatyr. Osy topqa jatatyn jastardyń eńbek etip, bilim alýǵa qyzyǵýshylyǵy tómen. Olar kúnuzaq saýyq quryp, aýyrdyń ústi jeńildiń astymen júrýge beiil.
[caption id="attachment_8063" align="alignnone" width="300"]
Ár mektepke KVN komandasy qajet pe?
Qala men aýyldaǵy bilim oshaqtaryna baryp, qandaida bir mádeni is-sharaǵa qatyssańyz oqýshylardyń KVN oinap, aitysyp jatqanynyń ústinen túsesiz. Qazir KVN-daǵy ázilder, aitystaǵy orynsyz syndar mádeniettiń ólshemine ainalǵan. Keibir aýdan ákimderi mádeniet úilerin kúrdeli jóndeýden ótkizgennen góri KVN komandasyn ustaǵandy jón kóredi. Ákimdikterdi bylai qoiyp, qazir ár mekteptiń óziniń KVN komandasy bar. Mektep oqýshylary qysy-jazy el aralap, arzan ázilderin aityp júrdi. Sonda olar qai ýaqytta sabaq oqidy? Túsiniksiz. Eń ókinishtisi, mektep direktorlarynan «oqýshylardyń tárbie jumysy qalai júrip jatyr?», – dep surai qalsańyz:
– Mektep qabyrǵasynan qurylǵan «Qisyqbai» degen KVN komandamyz aýdandyq, respýblikalyq jarystarǵa qatysyp, júldedi oryndarǵa ie boldy, – dep direktor jorǵalai jóneledi. Budan keiin «Eki juldyz» jobasy boiynsha saiys ótkizip, úzdik juptardy anyqtaǵandaryn maqtanyshpen eske alatynyn qaitesiń. Bilim ordalaryndaǵy «Eki juldyz» jobasynyń ózi tárbiege qaishy dúnie. Baiqaýdyń sońǵy synaǵynda birneshe jup (qyz ben bala) ortaǵa shyǵyp, jerde jatqan gazetterdiń aýmaǵynan shyqpai bileýi shart. Ár áýen aiaqtalǵanda gazet búktele beredi. Eń sońynda jigitter qyzdardy qushaqtap, kóterip bileidi. Osylaisha gazettiń ústinde bir-birimen janasyp, uzaq bilegen jup jeńimpaz atanady. Mundaida ysqyryq, aiǵai shý mektepti jaryp jibere jazdaidy («qyzýqandy «pýblikany» mektep qabyrǵasynan daiyndaityn boldyq). Muny kórgende ózińdi túngi klýbtardaǵy keshterde júrgendei sezinesiń. Keibir qyz balalar qysylyp, biden bas tartýǵa oqtalsa, uldar jaǵy órshelene túsedi. Gazet ústinde bilegen eki jas qara terge malshynady. Budan keiin jeńimpazdardy marapattaý sharasy bastaldy. Sońynda mektep ishindegi qurmet taqtasyndaǵy «Bizdiń maqtanyshtarmyz» degen jerge juldyzdy juptyń saiys kezindegi fotosy bir jyl boiy ilýli turady. Al osydan tárbiege qatysty bir jaitty taýyp kórińizshi? Eshteńe joq. Qaita keri tárbie berý baiqalady. Besikten beli shyqpaǵan jastardy jynystyq qatynastarǵa itermelep ne tabamyz. Bul endi «Eki juldyz» jobasynyń bilim berý salasyndaǵy jetilgen túri.
Jalpy saýyqtyq baǵdarlamadan memleketke qandaida bir kelip, ketetin paidasy bar ma? Bireýler aitýy múmkin «KVN-shik jigitterimiz TMD elderi arasynda kók bairaǵymyzdy kóterip shyǵyp, elimizdi álemge tanytyp júr» dep. Osy KVN-shikter syrt elderge Qazaqstandy keleke etken ázilderimen memleketimizdi tanytpai-aq qoisynshy.
[caption id="attachment_8064" align="alignnone" width="206"]
Shoýdyń tasasynda qalǵan jetistikterimiz
Endi sóz basyndaǵy áńgimemizge qaita oralsaq. Qazaqstanda neirohirýrgiia salasy Táýelsizdik jyldary Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qamqorlyǵynyń arqasynda damyp, órkendedi. Bul rette Respýblikalyq neirohirýrgiia ǵylymi ortalyǵynyń direktory Serik Aqsholaqov bastaǵan meditsina salasy bilgirleriniń jumysyna da qýanyp qol soǵýǵa bolady. Ókinishke orai, elimizdiń abyroiyn kóteretin aitýly kongress telearnalarda óz deńgeiinde nasihattalǵan joq. Tek jańalyqtarda neirohirýrgiia salasyn jetik bilmeitin áriptesterimiz siýjet jasap, ádettegi bir jiynalys ótkendei elge habar taratty. Iá, kez kelgen jýrnalist neirohirýrgiia salasynyń qoiasyn aqtaryp siýjet jasai almaitynyn túsinemiz. Bir ǵana neirohirýrgiia salasy jaiynda birneshe jyl efirden túspeitin baǵdarlama jasaýǵa bolady ǵoi. Biraq telearnalardyń mundai mańyzdy salaǵa kúndik efirinen bar bolǵany 30 minýt ýaqytyn bólip, reitingisin túsirýge ólip ketse de kelispesi anyq. Al kóshirme shoý-baǵdarlamaǵa kelgende telearnalarymyz atymtai jomarttyń kúiin keshetinin qaitesiń.
Aqyry aittyq qoi…
Endeshe, myna bir máseleni de aita keteiik. Osydan birshama ýaqyt buryn Reseidiń áigili estrada juldyzy Janna Friske óte qaterli dertke shaldyǵyp, Qazaqstanda emdeletini jaiyndaǵy aqparat taraǵanda shoý-baǵdarlamadan kóz almaityn saýyqshyl kórermender: «Qazaqstanda mundai bilikti mamandar bar ma?» dep áleýmettik jelide bir-birinen suraý salǵany esimde. Sol kezde «Ulttyq meditsinalyq holding» AQ basqarma tóraǵasy Álibek Kennet: «Janna Friskeniń týysqandary bizde jasalǵan tehnologiialar boiynsha em alý múmkindigi jaily surady. Ánshiniń jaǵdaiy óte aýyr. Ol ólim aldynda. Biraq biz ony ákelse, kómektesýge daiynbyz. Jarnamalamai-aq qoiaiyq, biraq onyń betin beri qarata alatyn múmkindik bizde ǵana bar», – degende qarapaiym kópshiliktiń qatarynda otyrǵan men de sene almadym. «Bizde qaterli derttiń betin qaitaratyn bilikti maman men zamanýi tehnologiia bar ma? Otandyq meditsina osylai qaryshtap damyp ketti me? Ony nege telearnalarymyz nasihattamaidy?», – degen sansyz suraqtar árqaiysymyzdyń sanamyzdy sharlaǵany anyq. Osylai ishtei oiladyq ta qoidyq. Telearnalardyń jańalyqtar bólimderi jalań sóz ben pafosqa toly siýjetterin bergen boldy. Qazaqstandyq mamandardyń qalai kómektesetini jaiynda jýrnalistik zertteý uiymdastyryp, otandyq meditsinanyń jetistigin taldap-tarazylaǵan telearnany baiqamadyq. Osylaisha birinshi kezekte bizder bilikti mamandarymyzǵa senimsizdik tanyttyq. Budan keiin shópti de, shóńgeni de sensatsiialyq jańalyqqa ainaldyryp jiberetin Reseidiń aqparat quraldary «qazaqstandyq mamandar Janna qyzǵa kómektesýi múmkin emes» degan aqparatty birinen soń birin taratyp, qarapaiym kópshiliktiń qazaq meditsinasyna degen senimin bir jolata qurtty. Al otandyq telearnalar bolsa, bul máseleni jabýly qazan kúiinde qaldyryp, «qyzyqty» shoý-baǵdarlamalaryn jalǵastyrǵany belgili. Qazir saýyqshyl kórermenderimiz KVN-shikterdiń orynsyz áziline eki ezýi qulaǵyna jetkenshe kúlip jatyr. Qashanǵy kúler ekenbiz….
Nurlan JUMAHAN
