عىلىم مەن بٸلٸمدٸ دامىتۋعا قۇلاش ۇرعان ەل عانا جاھاندانۋعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرىپ, تٶرتكٷل دٷنيەگە بەسەكەگە تٶتەپ بەرەتٸن مەملەكەت قۇرا الاتىنى انىق. بٷگٸندە مەملەكەتٸمٸز وسى جايتتى باسشىلىققا الىپ, عىلىم مەن بٸلٸم سالاسىن دامىتۋعا بٶلٸنەتٸن قارجىنى جىل سايىن ارتتىرىپ كەلەدٸ. بۇل باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستار ٶز نەتيجەسٸن بەرٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ بۇل سٶزٸمٸزگە كٷنٸ كەشە عانا استانا تٶرٸندە رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگييا عىلىمي ورتالىعىنىڭ نەيروحيرۋرگتەردٸڭ ح-ى ازييالىق كونگرەسٸ ٶتكٸزگەنٸ دەلەل بولا الادى. بۇدان نەنٸ اڭعارامىز? ەرينە, بۇل شارادان ەلٸمٸزدە نەيروحيرۋرگييا سالاسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن بايقايمىز.
ساۋىقشىل جاستار ٶسٸپ كەلەدٸ
بٷگٸندە قاراپايىم حالىق قازاقستاندا نەيروحيرۋرگييا سالاسى جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن بٸلمەيدٸ. قازٸر جاستارعا «قازاق مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنەن كٸمدەردٸ بٸلەسٸڭ?» دەسەڭ ەنشٸ, كۆن-ششيك, ايتىسكەر اقىننىڭ اتىن اتايدى. كٶرگەن كٶزدە جازىق جوق. كٷندە كەشكٸسٸن وسى اتالعان قاۋىم كٶك جەشٸكتە كٶلبەڭدەپ شىعا بەرگەن سوڭ, كٶكەيگە جاتتالىپ قالاتىنى بەلگٸلٸ. باياعىدا اقپارات قۇرالدارى بۇقارانى مەملەكەتتٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قاندايدا بٸر ورتاق ماقساتقا باعىتتايتىن يدەولوگييالىق قۇرال ەدٸ. قازٸر جاعداي باسقاشا – بەرٸن كٶرەرمەننٸڭ پاتشا كٶڭٸلٸ شەشەدٸ. كٶرەرمەننٸڭ تٸلەك-قالاۋىن ورىنداۋ تەلەارنالاردىڭ باستى ماقساتىنا اينالعان. بٷگٸندە تەلەارنانىڭ باعىت-باعدارىن, ماقسات-مٷددەسٸن بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاعان بالالار انىقتايدى. ول ٷشٸن شوۋ-باعدارلامالار ارقىلى رەيتينگتٸ كٶتەرۋ كەرەك. كٶرەرمەننٸڭ وي-ٶرٸسٸ مەن تانىم دەڭگەيٸن كٶتەرۋ ٸسٸ مٷلدە ۇمىت قالعان. تەلەارنا باسشىلارى ٷشٸن بۇل «بٸلٸم جەنە مەدەنيەت» ارناسىنىڭ شارۋاسى بولۋى مٷمكٸن. وسىلايشا تەلەارنالارىمىز تۇتاس بٸر بۋىندى ساۋىقشىل, بٶزٶكپە بولۋعا تەربيەلەپ جاتىر. وسى توپقا جاتاتىن جاستاردىڭ ەڭبەك ەتٸپ, بٸلٸم الۋعا قىزىعۋشىلىعى تٶمەن. ولار كٷنۇزاق ساۋىق قۇرىپ, اۋىردىڭ ٷستٸ جەڭٸلدٸڭ استىمەن جٷرۋگە بەيٸل.
[caption id="attachment_8063" align="alignnone" width="300"]
ەر مەكتەپكە كۆن كومانداسى قاجەت پە?
قالا مەن اۋىلداعى بٸلٸم وشاقتارىنا بارىپ, قاندايدا بٸر مەدەني ٸس-شاراعا قاتىسساڭىز وقۋشىلاردىڭ كۆن ويناپ, ايتىسىپ جاتقانىنىڭ ٷستٸنەن تٷسەسٸز. قازٸر كۆن-داعى ەزٸلدەر, ايتىستاعى ورىنسىز سىندار مەدەنيەتتٸڭ ٶلشەمٸنە اينالعان. كەيبٸر اۋدان ەكٸمدەرٸ مەدەنيەت ٷيلەرٸن كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزگەننەن گٶرٸ كۆن كومانداسىن ۇستاعاندى جٶن كٶرەدٸ. ەكٸمدٸكتەردٸ بىلاي قويىپ, قازٸر ەر مەكتەپتٸڭ ٶزٸنٸڭ كۆن كومانداسى بار. مەكتەپ وقۋشىلارى قىسى-جازى ەل ارالاپ, ارزان ەزٸلدەرٸن ايتىپ جٷردٸ. سوندا ولار قاي ۋاقىتتا ساباق وقيدى? تٷسٸنٸكسٸز. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, مەكتەپ ديرەكتورلارىنان «وقۋشىلاردىڭ تەربيە جۇمىسى قالاي جٷرٸپ جاتىر?», – دەپ سۇراي قالساڭىز:
– مەكتەپ قابىرعاسىنان قۇرىلعان «قيسىقباي» دەگەن كۆن كوماندامىز اۋداندىق, رەسپۋبليكالىق جارىستارعا قاتىسىپ, جٷلدەدٸ ورىندارعا يە بولدى, – دەپ ديرەكتور جورعالاي جٶنەلەدٸ. بۇدان كەيٸن «ەكٸ جۇلدىز» جوباسى بويىنشا سايىس ٶتكٸزٸپ, ٷزدٸك جۇپتاردى انىقتاعاندارىن ماقتانىشپەن ەسكە الاتىنىن قايتەسٸڭ. بٸلٸم وردالارىنداعى «ەكٸ جۇلدىز» جوباسىنىڭ ٶزٸ تەربيەگە قايشى دٷنيە. بايقاۋدىڭ سوڭعى سىناعىندا بٸرنەشە جۇپ (قىز بەن بالا) ورتاعا شىعىپ, جەردە جاتقان گازەتتەردٸڭ اۋماعىنان شىقپاي بيلەۋٸ شارت. ەر ەۋەن اياقتالعاندا گازەت بٷكتەلە بەرەدٸ. ەڭ سوڭىندا جٸگٸتتەر قىزداردى قۇشاقتاپ, كٶتەرٸپ بيلەيدٸ. وسىلايشا گازەتتٸڭ ٷستٸندە بٸر-بٸرٸمەن جاناسىپ, ۇزاق بيلەگەن جۇپ جەڭٸمپاز اتانادى. مۇندايدا ىسقىرىق, ايعاي شۋ مەكتەپتٸ جارىپ جٸبەرە جازدايدى («قىزۋقاندى «پۋبليكانى» مەكتەپ قابىرعاسىنان دايىندايتىن بولدىق). مۇنى كٶرگەندە ٶزٸڭدٸ تٷنگٸ كلۋبتارداعى كەشتەردە جٷرگەندەي سەزٸنەسٸڭ. كەيبٸر قىز بالالار قىسىلىپ, بيدەن باس تارتۋعا وقتالسا, ۇلدار جاعى ٶرشەلەنە تٷسەدٸ. گازەت ٷستٸندە بيلەگەن ەكٸ جاس قارا تەرگە مالشىنادى. بۇدان كەيٸن جەڭٸمپازداردى ماراپاتتاۋ شاراسى باستالدى. سوڭىندا مەكتەپ ٸشٸندەگٸ قۇرمەت تاقتاسىنداعى «بٸزدٸڭ ماقتانىشتارمىز» دەگەن جەرگە جۇلدىزدى جۇپتىڭ سايىس كەزٸندەگٸ فوتوسى بٸر جىل بويى ٸلۋلٸ تۇرادى. ال وسىدان تەربيەگە قاتىستى بٸر جايتتى تاۋىپ كٶرٸڭٸزشٸ? ەشتەڭە جوق. قايتا كەرٸ تەربيە بەرۋ بايقالادى. بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاعان جاستاردى جىنىستىق قاتىناستارعا يتەرمەلەپ نە تابامىز. بۇل ەندٸ «ەكٸ جۇلدىز» جوباسىنىڭ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى جەتٸلگەن تٷرٸ.
جالپى ساۋىقتىق باعدارلامادان مەملەكەتكە قاندايدا بٸر كەلٸپ, كەتەتٸن پايداسى بار ما? بٸرەۋلەر ايتۋى مٷمكٸن «كۆن-ششيك جٸگٸتتەرٸمٸز تمد ەلدەرٸ اراسىندا كٶك بايراعىمىزدى كٶتەرٸپ شىعىپ, ەلٸمٸزدٸ ەلەمگە تانىتىپ جٷر» دەپ. وسى كۆن-ششيكتەر سىرت ەلدەرگە قازاقستاندى كەلەكە ەتكەن ەزٸلدەرٸمەن مەملەكەتٸمٸزدٸ تانىتپاي-اق قويسىنشى.
[caption id="attachment_8064" align="alignnone" width="206"]
شوۋدىڭ تاساسىندا قالعان جەتٸستٸكتەرٸمٸز
ەندٸ سٶز باسىنداعى ەڭگٸمەمٸزگە قايتا ورالساق. قازاقستاندا نەيروحيرۋرگييا سالاسى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا دامىپ, ٶركەندەدٸ. بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگييا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەرٸك اقشولاقوۆ باستاعان مەديتسينا سالاسى بٸلگٸرلەرٸنٸڭ جۇمىسىنا دا قۋانىپ قول سوعۋعا بولادى. ٶكٸنٸشكە وراي, ەلٸمٸزدٸڭ ابىرويىن كٶتەرەتٸن ايتۋلى كونگرەسس تەلەارنالاردا ٶز دەڭگەيٸندە ناسيحاتتالعان جوق. تەك جاڭالىقتاردا نەيروحيرۋرگييا سالاسىن جەتٸك بٸلمەيتٸن ەرٸپتەستەرٸمٸز سيۋجەت جاساپ, ەدەتتەگٸ بٸر جيىنالىس ٶتكەندەي ەلگە حابار تاراتتى. يە, كەز كەلگەن جۋرناليست نەيروحيرۋرگييا سالاسىنىڭ قوياسىن اقتارىپ سيۋجەت جاساي المايتىنىن تٷسٸنەمٸز. بٸر عانا نەيروحيرۋرگييا سالاسى جايىندا بٸرنەشە جىل ەفيردەن تٷسپەيتٸن باعدارلاما جاساۋعا بولادى عوي. بٸراق تەلەارنالاردىڭ مۇنداي ماڭىزدى سالاعا كٷندٸك ەفيرٸنەن بار بولعانى 30 مينۋت ۋاقىتىن بٶلٸپ, رەيتينگٸسٸن تٷسٸرۋگە ٶلٸپ كەتسە دە كەلٸسپەسٸ انىق. ال كٶشٸرمە شوۋ-باعدارلاماعا كەلگەندە تەلەارنالارىمىز اتىمتاي جومارتتىڭ كٷيٸن كەشەتٸنٸن قايتەسٸڭ.
اقىرى ايتتىق قوي…
ەندەشە, مىنا بٸر مەسەلەنٸ دە ايتا كەتەيٸك. وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن رەسەيدٸڭ ەيگٸلٸ ەسترادا جۇلدىزى جاننا فريسكە ٶتە قاتەرلٸ دەرتكە شالدىعىپ, قازاقستاندا ەمدەلەتٸنٸ جايىنداعى اقپارات تاراعاندا شوۋ-باعدارلامادان كٶز المايتىن ساۋىقشىل كٶرەرمەندەر: «قازاقستاندا مۇنداي بٸلٸكتٸ ماماندار بار ما?» دەپ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بٸر-بٸرٸنەن سۇراۋ سالعانى ەسٸمدە. سول كەزدە «ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگ» اق باسقارما تٶراعاسى ەلٸبەك كەننەت: «جاننا فريسكەنٸڭ تۋىسقاندارى بٸزدە جاسالعان تەحنولوگييالار بويىنشا ەم الۋ مٷمكٸندٸگٸ جايلى سۇرادى. ەنشٸنٸڭ جاعدايى ٶتە اۋىر. ول ٶلٸم الدىندا. بٸراق بٸز ونى ەكەلسە, كٶمەكتەسۋگە دايىنبىز. جارنامالاماي-اق قويايىق, بٸراق ونىڭ بەتٸن بەرٸ قاراتا الاتىن مٷمكٸندٸك بٸزدە عانا بار», – دەگەندە قاراپايىم كٶپشٸلٸكتٸڭ قاتارىندا وتىرعان مەن دە سەنە المادىم. «بٸزدە قاتەرلٸ دەرتتٸڭ بەتٸن قايتاراتىن بٸلٸكتٸ مامان مەن زامانۋي تەحنولوگييا بار ما? وتاندىق مەديتسينا وسىلاي قارىشتاپ دامىپ كەتتٸ مە? ونى نەگە تەلەارنالارىمىز ناسيحاتتامايدى?», – دەگەن سانسىز سۇراقتار ەرقايىسىمىزدىڭ سانامىزدى شارلاعانى انىق. وسىلاي ٸشتەي ويلادىق تا قويدىق. تەلەارنالاردىڭ جاڭالىقتار بٶلٸمدەرٸ جالاڭ سٶز بەن پافوسقا تولى سيۋجەتتەرٸن بەرگەن بولدى. قازاقستاندىق مامانداردىڭ قالاي كٶمەكتەسەتٸنٸ جايىندا جۋرناليستٸك زەرتتەۋ ۇيىمداستىرىپ, وتاندىق مەديتسينانىڭ جەتٸستٸگٸن تالداپ-تارازىلاعان تەلەارنانى بايقامادىق. وسىلايشا بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٸزدەر بٸلٸكتٸ ماماندارىمىزعا سەنٸمسٸزدٸك تانىتتىق. بۇدان كەيٸن شٶپتٸ دە, شٶڭگەنٸ دە سەنساتسييالىق جاڭالىققا اينالدىرىپ جٸبەرەتٸن رەسەيدٸڭ اقپارات قۇرالدارى «قازاقستاندىق ماماندار جاننا قىزعا كٶمەكتەسۋٸ مٷمكٸن ەمەس» دەگان اقپاراتتى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن تاراتىپ, قاراپايىم كٶپشٸلٸكتٸڭ قازاق مەديتسيناسىنا دەگەن سەنٸمٸن بٸر جولاتا قۇرتتى. ال وتاندىق تەلەارنالار بولسا, بۇل مەسەلەنٸ جابۋلى قازان كٷيٸندە قالدىرىپ, «قىزىقتى» شوۋ-باعدارلامالارىن جالعاستىرعانى بەلگٸلٸ. قازٸر ساۋىقشىل كٶرەرمەندەرٸمٸز كۆن-ششيكتەردٸڭ ورىنسىز ەزٸلٸنە ەكٸ ەزۋٸ قۇلاعىنا جەتكەنشە كٷلٸپ جاتىر. قاشانعى كٷلەر ەكەنبٸز….
نۇرلان جۇماحان
