Qytai ortalyǵy Pekin qalasynda dúniege kelgen jas jazýshy Aidos Amantai óziniń «Aidos – Sholpan» romany arqyly milliardtar eliniń qalamgerlerin tánti etip otyr. Qytai tilinde jazylǵan romannyń postmoderndik sipaty men mazmundaǵy jańalyǵyn aityp jatqan qytailyq synshylar, jazýshynyń bolashaǵynan úlken úmit kútýde.
Qytai tilinde jazylǵan bul romannyń alǵashqy taralymy 10 myń danamen basylyp, oqyrmannyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan. Ol jiyrmaǵa jetpei, «Eń kemel qiyqtar» atty jyr jinaǵyn da shyǵarypty. Aidos tili qytaisha shyqqanynan qaramastan, óz qalaýy boiynsha Atamekenge kelip, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń filologiia fakýltetin biyl aiaqtap, Qytaiǵa ketti. Osynda júrip, qazaqsha úirendi. Bolashaqta Amerikaǵa baryp, shyǵarmashylyq izdeniske jol ashpaqshy kórinedi. Bar armany álemge áigili jazýshy bolý ári qazaqtyń rýhani bolmysyn sóz ónerimen kesteleý. Jýyrda Qytaidyń saittarynda «Qazaq mádenieti» atty oi-tolǵamy jaryq kóripti. Biz arǵy bettegi qandastarymyzdyń saittarynan sol maqalasyn yqshamdap, gazetke berýdi qup kórdik. Pekinde týǵan qazaqtyń óz ultyn qalai tanyǵany oqyrmandy bei-jai qaldyrmas degen oidamyz.
Sonymen, biz qandai ultpyz?
[caption id="attachment_8129" align="alignnone" width="300"]
Amerikandyq Djon ótken apta Almatydan ketti, kóńilsizdik meńdep aldy.
Qaiyrshyǵa kózqaras
Jer asty ótkeleginde bir qaiyrshy áiel tur. Onyń Aýǵanstannan qashyp shyqqan tájik áiel ekenin bildim. Qasyna kishkene balasyn ertip alypty. Onyń qasynan kóptegen qandastarym ótip jatty, ara-tura azyn-aýlaq tiyndaryn tastap ketedi. Qaiyrshyǵa aqsha bergende oń qolmen emes, sol qolmen berý kerek jáne qaiyrshynyń kózine qaramaǵan abzal. Ózge qazaqtar qalai isteitinin bilmeimin, áiteýir bala kezimnen maǵan sheshem:
– Qaiyr bergende sol qolyńmen ber, – dep eskertip otyratyn. Bir joly oń qolymmen berip em, sheshemniń jata kep urysqany bar. Men qaiyrshynyń kózine qaramaý týraly amerikalyq Djonǵa aitqanymda, bar biletin qazaqshasymen: «túsinbeimin» dedi. Men de túsinbeimin. Bálkim «Quranda» solai jazylǵan shyǵar. Biraq izdep tappadym. Men amerikalyq dosyma qaiyrshynyń kózine qaramai, sol qolymmen aqsha berip júrgenimdi aitqanymda, ol meniń mundai nadandyǵymdy betime basyp: «Amerikada qaiyrshylardy kemsitý áreketi joq», – dedi. Men sonda ǵana qazaqtyń yrym-jyrymdarynyń kópshiligi mádeniet emes, qarabaiyrlyq ekenin sezdim. Al Djon amerikandyq hristian múriti. Ol Almatyǵa kelgende maǵan:
– Senderdiń ózbekterdi unatpaǵandaryń jaramaidy. Olar da senderdiń musylman týysqandaryń, – degen. Sonda qasymyzdaǵy keibir qazaq stýdentter talasa-tarmasa shýlap ketetin.
– Men qazaqtyń adai rýynan bolamyn. Adailar qazaqtyń eń tekti, sorpa betine shyǵatyn, qany asyl rýy eseptelinedi, – dep. Mundai jaǵdai kóp qaitalanýshy edi. Sonda bul ulttan ne úmit qaldy?..
Djonǵa sabaq bergen ustazdar, almatylyqtar kúnine neshe túrli jiyn, basqosýlar ótkizip, ózderin Amerikaǵa maqtap kep jatatyn. Biz degen bai... Bizde munai kóp. Biz degen ataqty... Dál sol kezde men betimdi búrkep alyp oǵan:
– Mundailardy unatpaimyn, aralasqym joq, – dep aittym. Ol tańyrqaǵandai:
– Ne úshin, sende sonaý alystan kep otyrsyń, óz ultyńdy súimeseń ne úshin kelesiń bul araǵa, – dedi. – Bul seniń ultyń, óz qanyń...
Shyndyǵynda, amerikalyqtar aramza jáne qatigezdeý keledi, biraq ol mynalarmen salystyrǵanda súikimdileý...
Djon bul aranyń mán-jaiyn barǵan saiyn bilip keledi, saǵan sáttilik tileimin, dosym.
Onyń dini basqa bolsa da, kúnine qara kóje iship, qaltasyndaǵy aqshasyn qazaqtarǵa qaǵyp beretin. Onyń aqshasyn alatyndardyń keibiri qaiyrshy bolmasa da, az-muz paidaǵa kenelgisi keletin qazaqtar joq emes. Sondai kezde meniń qanym qainap, judyryǵymdy ala júgiretinmin. Al Djon meniń aldymdy tosyp: «Meili, ala bersin, meiir baǵyshtaý degenimiz osy...», – deitin edi. Onyń qaryz aqsha berý daǵdysy ózgege uqsamaityn. Oǵan qaryz alǵan aqshańdy qaitarmaisyń... Kóptegen qazaqtar ony "jyndy" dep kelemej qylatyn, odan júz dollardan artyq aqsha alyp alsa da, onyń júzi ainalyp ketken soń maǵan:
– Aidos, qarashy myna amerikandyqqa, aqshanyń qadirin bilmeitin "áýmeser", kúnderdiń kúninde osynyń zardabyn tartady, – deýshi edi betteri búlk etpei. Ákesiniń basy... Djon, sen naǵyz azamatsyń!..
Ol menimen qazaq mádenieti týraly berile sóilesýge qushtar edi. «Dosym, sen Túrkiiaǵa barsań bolady. Islam mádenietin sezinesiń. Bul jerdegi qazaqtar seni: «jat dinniń ókili, joǵal!» deidi ǵoi Djon saǵan». Sen únemi tilek tileitinsiń, men senen «Nege?» dep suraǵanymda: «Qazaq ózine tiesili baqytyn taýyp alýy kerek. Al kedeilerge jaqsy kózqarasta bolyńdar. Qazaq ustazdar oqýshylarǵa jaýapkershilikpen qarasa, oqýshylar da yntaly bolar edi... Stýdentter kúnde túngi klýbqa baryp, quiryqtaryn bulǵańdatqansha, biraz nárselerge oi júgirtip, bilim izdese, sonda ǵana qazaq baqytty bolar», – deitinsiń...
«Senen góri ol kómekke muhtaj»
Men bir kesteni syzǵysh istetpei, qolmen syzǵanym úshin "taiaq jedim". Oilashy, men osy maqalany birer qazaqtyń kórgenin armandaimyn. Beijińde birde bir muǵalim maǵan tiisip kórmegen edi. Al Qazaqstanda 22 jastaǵy atpal azamat bolyp qalǵan meni ýniversitet ustazy basyma urdy da: «Uiat joq», – dedi. Men bul iske qatty ashýlandym. Djon maǵan túsindirip: «Senen góri, sol seni urǵan muǵalim kóp kómekke muqtaj. Sen oǵan rahmet aitýyń kerek, – dedi...
Oraza ait kúni men meshitten shyǵyp kele jatyp edim, qalyń qaiyrshy meni qorshap aldy. Durys, namaz ótep bolǵasyn, qaiyr-sadaq berý paryz. Alaida bul jerdegi qaiyrshylar shetinen aqsha talaýshyǵa ainalyp ketken be, qalai?! Men aqsha berip kelsem, eń sońynda turǵan bireýi menen qaiyr surady. Men qaltamda qalmaǵanyn aitsam, ol maǵan ashý shaqyryp, boqtap, jerge túkirdi... Ashýymnyń kelgenin qara... Kitapta "qaiyrshyǵa qaiyr et" degen, biraq barlyq jarlyǵa demegen sekildi edi. Taǵy túsinbegenim, meshittiń aldynda munysy nesi?! Djon maǵan mundai adamdardy súiýiń kerek, turmys olardy múshkil halge túsirip qoiǵan, amalsyz qaiyr tileidi degen bolatyn.
Qosh bol, Djon!
Djon bir joly tonalyp qaldy. Ol uryny ustap alǵannan keiin, oǵan jekirýdiń ornyna: «sen qarjydan taryǵyp júrgen bolsań, men saǵan taǵy da aqsha beremin, biraq meniń bir shartym bar, sen sózsiz urlyǵyńdy tastap, jaqsy adam bolasyń, óziń adal qyzmet taýyp, taban et, mańdai terińmen jan baǵasyń, osyǵan kelisetin bolsań, men saǵan kóp kómek qylamyn, aqsha beremin» degen. Djon urylardy da óz inisindei kórip, janashyrlyq kórsetetin.
Djon ketken kúni men áýejaida japadan jalǵyz qulazyp qala berdim. Búkil Almaty ien atyraptai sezildi. Bul arada, Qazaqstanda ómir boiy qalý degen bolmaidy, ketý kerek shyǵar. Sol kúni áýejaidan úiime qarai eki saǵat boiy jaiaý júrip, ázer jettim...
(Jalǵasy bar)
