Bul aimaqqa degen qyzyǵýshylyqtyń bir sebebi - Qytaidyń Ortalyq Aziia elderine qatysty saiasaty. Qytaidyń «Belbeý jáne jol» bastamasy Batys Eýropaǵa jáne bolashaqta Parsy shyǵanaǵy elderine Ortalyq Aziia aimaǵynyń aýmaǵy arqyly ótetin tranzittik-kólik dáliziniń qurylysy, sondai-aq Qytaidyń jergilikti rejimderge qarjylai kómegi arqasynda Ortalyq Aziia taǵy da halyqaralyq qyzmettiń epitsentrinde. Bul protsesterde resmi Pekinniń róli mańyzdy.
Qurlyqtyq «Belbeý jáne joldyń» ekonomikalyq belbeýi - Jibek joly. Ol Ortalyq Aziia arqyly ótedi. Pekin úshin óte mańyzdy, degenmen Qytai úshin negizgi saýda qaqpalary Tynyq muhity jaǵalaýyndaǵy teńiz porttary bolyp tabylady. Solar arqyly eldiń syrtqy saýda ainalymynyń 90% -y júzege asyrylady. Alaida, Tynyq, Úndi jáne Atlant muhittaryn AQSh-tyń áskeri-teńiz kúshteri men olardyń odaqtastary baqylaityndyǵyna bailanysty, bul Qytaidyń Batys Eýropa, Taiaý Shyǵys jáne Shyǵys Afrika elderine ekonomikalyq «qulshynysynda» únemi «diskomfort» týdyrady. Al dál osy Ortalyq Aziia elderi seriktester retinde jáne Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń músheleri retinde Qytaidan taýarlardyń joǵaryda atalǵan aimaqtarǵa ótý qaýipsizdigin qamtamasyz ete alady jáne Vashingtonnyń «altyn kiltin» ózderine ala alady.
KSRO ydyraǵannan keiingi sońǵy 30 jyl ishinde QHR Ortalyq Aziia elderine qatysty Qytaidyń syrtqy saiasatyn qalyptastyrý men júzege asyrýdy júieli túrde júzege asyrdy. Diplomatiialyq jáne ekonomikalyq qatynastardy ornatý kezeńi, ońtaily strategiia ázirleý jáne aimaqtaǵy uzaq merzimdi múddelerdi júzege asyrý kezeńi 1990 jyldardyń basy men 2000 jyldardyń basyn Pekinniń Ortalyq Aziianyń jańa táýelsiz memleketterine qatysty syrtqy saiasatynyń bastapqy kezeńi dep sanaýǵa bolady.
Kelesi eki onjyldyq saiasi jáne ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń negizin qalady, ol aimaqtaǵy ekonomikalyq jáne investitsiialyq ara-qatynas biraz jemis bere bastady. Mysaly, aýqymdy investitsiialar esebinen eń aldymen energetika salasyndaǵy investitsiialar, (Ortalyq Aziia-Qytai gaz qubyry, Qazaqstan-Qytai munai qubyry, 2001-2013), «Belbeý jáne jol» bastamasyn iske qosyldy (2013-2020).
Tipti jahandyq COVID-19 pandemiiasy Qytaidyń Ortalyq Aziia baǵytyndaǵy syrtqy saiasatyn odan ári kúsheitýine kedergi bolmady. Mysaly, 2020 jyly shildede Pekin aimaqtyq protsesterdiń kúsheiýine áreket jasap, «5 + 1» formatynda Ortalyq Aziia elderimen óziniń jeke dialogyn bastady. Bul qadam Qytaiǵa Batysty Ortalyq Aziiadan saiasi jáne ekonomikalyq turǵyda biraz yǵystyrýǵa múmkindik berdi. Reseilik bilik ókilderiniń aýzynan shyqqan «Reseidiń syilyqtary» týraly málimdemeler Ortalyq Aziianyń shyǵys kórshisine qaita baǵyttalýyna yqpal etýi múmkin. Qazir jurt Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń sózin eske aldy. Onyń «Qytaidyń batystan aiyrmashylyǵy - eshqashan ózi shart buiyrmaidy jáne «biz qalai ómir súrsek, sen de solai ómir súr» demeidi» degeni bar edi. QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń BUU Bas Assambleiasynyń 75-shi sessiiasynyń minberinen (2020 j. Qyrkúiek) jasaǵan málimdemesi:
«Qytai eshqashan «gegemoniiaǵa, keńeiýge jáne yqpal etý aimaqtaryn qurýǵa umtylmaidy» jáne «eshkimmen sýyq soǵys ta, qarýly soǵys ta júrgizbek nietimiz joq» degenin Ortalyq Aziia elderine Pekinmen odan ári yntymaqtastyqtyń sebebi retinde qabyldaýǵa bolady.
Eger buryn Qytaidyń syrtqy saiasatyndaǵy Ortalyq Aziia baǵyty AQSh-tyń aimaqtaǵy geosaiasi baqylaýyn ornatýdan qorqýymen jáne onyń yqpal etý aimaǵynyń shekarasyna tikelei jaqyndaýymen túsindirilse; keleshekte Kaspiidegi munai men gaz qoryna qol jetkizý bolsa; Shyńjańdaǵy uiǵyr separatisterine qoldaý kórsetý problemasy siiaqty máseleler bolsa, sońǵy jyldary joǵaryda atalǵan sebepterge «Belbeý jáne jol» bastamasy jáne oǵan Ortalyq Aziia elderiniń qatysýy negizinde qurylǵan qyzyǵýshylyq paida boldy. Buǵan dálel, aimaq elderiniń aýqymdy investitsiialary men nesie berýi, ekonomikalyq yntymaqtastyq pen saýda; qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq (Shanhai yntymaqtastyq uiymy sheńberinde); Konfýtsii institýttarynyń jumys isteýi jáne Qytaida oqýǵa granttar berý jáne t.b.
Osy turǵydan alǵanda, qazaqstandyq sarapshy Aidar Ámirebaevtyń pikirinshe, Qytaidyń Ortalyq Aziia halyqtaryna áserin beiimdeýge birlesken, úilestirilgen tásildiń múmkindigi týraly másele ózekti bola túsedi. Basqasha aitqanda, «Ortalyq Aziia óziniń jalpy imidji men mazmuny boiynsha birtutas aimaq, tipti Qytaiǵa báseke bola alatyn jeke sýbekt retinde qalyptasa ala ma? Bizdiń elderimizge qandai táýekelder men múmkindikter usynylady? Qytai áseriniń buzýshy «ýragan» emes, Orta Aziia aimaǵyn ońtaily qalpyna keltirýdiń faktoryna ainalýy úshin ne isteý kerek?»
Qytaidyń Syrtqy ister ministrliginiń ekijaqty formattan kópjaqty formatqa (5 + 1) aýysý siiaqty sheshimi Pekinniń nietiniń mańyzdylyǵyn, onyń neǵurlym syiymdy aimaqtyq naryqty qalyptastyrýǵa qyzyǵýshylyǵyn jáne aimaqtaǵy saiasi rejimderdiń turaqtylyǵyn kórsetedi. Pekinniń bul nieti aimaq elderin ekonomikalyq yntymaqtastyqqa, is-áreket koordinatsiiasyna jáne jalpy aimaqty damytýdyń keshendi baǵdarlamalaryn iske asyrýǵa ákelýi múmkin. Alaida, táýekelder de joq emes, mysaly, eki taraptyń ózara árekettesýiniń institýtsionaldyq tetikteriniń bolmaýy (Aziia infraqurylymdyq investitsiialar banki (AIIB) men Jibek Joly qorynan basqa eshteńe joq); qytailyq jobalardy iske asyrýdaǵy múddeler qaqtyǵysy, Qytai usynǵan investitsiialyq portfelderdiń «qaltaǵa ketýi» osy aimaqtaǵy birqatar elder Pekinniń «Qaryz tuzaǵyna» túsip ketýi ábden múmkin. Demek, Ortalyq Aziia memleketteri úkimetteriniń ózara kelisimi, ortaq sharttary bolýy kerek.
Ortalyq Aziia aimaǵyn Pekin geoekonomikalyq ambitsiialardyń tranzittik núktesi retinde ǵana emes, sonymen qatar resýrstar, shikizat jáne ónerkásiptik baza retinde qarastyratyny jasyryn emes. Buǵan aimaqtaǵy investitsiialardyń edáýir eleýli kólemi, joldar men qubyrlar salý, sondai-aq birqatar ónerkásiptik jáne agroónerkásiptik jobalardy iske asyrý dálel bola alady.
Qytaidyń Ortalyq Aziia baǵytyndaǵy syrtqy saiasatynyń kúsheiýi Ortalyq Aziiany taǵy da Eýraziia keńistiginiń júregine ainaldyrdy. Osylaisha, Pekinniń Qazaqstan arqyly Eýropaǵa qurlyqtyq jol salýy qazirdiń ózinde elge óz taýarlaryn ár túrli baǵyttarǵa jiberip qana qoimai, basqa elderden, kóbinese Qytaidan taýarlardy tasymaldaý úshin baj salyǵyn jinaýǵa múmkindik beredi. Eskeretini, bul óte qomaqty somalar.
COVID-19 pandemiiasyna jáne soǵan bailanysty engizilgen shekteýlerge qaramastan, 2020 jyldyń qańtarynan shilde aiyna deiin Horgos temirjol baqylaý-ótkizý pýnkti arqyly barlyǵy 2240 qytai poiyzy ótti, olar 3,3 million tonna júk tiedi. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 55,37% artyq boldy, degenmen, tipti qarsy baǵytta (Eýropa men Ortalyq Aziiadan) 270-ke jýyq júk poiyzdary Qytaiǵa ótti. Pekin bul marshrýtqa úlken stavka jasap otyr. Bul marshrýt Qytai úshin strategiialyq turǵydan mańyzdy, óitkeni ol qaýipsiz jáne arzan, sonymen qatar Qytaidan Germaniiaǵa júk tasymaldaý jolyn teńiz jolyna qaraǵanda (16-18 kún) eki esege azaitady (shamamen 40 kún).
Onymen qosa, óńirde kólik salasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári keńeitý máseleleri talqylanýda. Bul turǵyda Qytai-Qyrǵyzstan-Ózbekstan-Túrikmenstan poiyzdarynyń 2020 jylǵy maýsymda iske qosylǵanyn erekshe atap ótý kerek. Memleketter osy dáliz boiymen mýltimodaldyq tasymaldaý kólemin ulǵaitý úshin qosymsha qolaily jaǵdailardy damytý týraly belgili kelisimderge qol jetkizdi. Bul joba sáttiliginiń mańyzdy parametri - jańa pisken jemister men kókónister jáne basqa da ónimderdi qosa alǵanda, syrtqy saýda taýarlaryn shoǵyrlandyrý, saqtaý, óńdeý jáne taratý boiynsha birlesken kásiporyndar qurý jónindegi usynystar bolyp tabylady. Alaida, Qazaqstan basshylyǵy bul marshrýtqa alańdaýshylyq bildirdi, óitkeni Ortalyq Aziia elderindegi alternativti kólik jobalary Qazaqstannyń tranzittik áleýetin tómendetedi. Bizdiń oiymyzsha, mundai málimdemeler nátijesiz jáne tek Ortalyq Aziia elderiniń yntymaqtastyǵyna kedergi keltiredi. Bul máselede aimaqtaǵy barlyq elderdiń múddelerin eskerý qajet.
Ortalyq Aziiaǵa álemde qyzyǵýshylyqtyń artýy jáne Qytaidyń osy aimaqqa qatysty júrgizip otyrǵan saiasatyn Batys sarapshylarynyń belgili bir bóligi OA aimaǵy men QHR arasyndaǵy qarym-qatynastyń ereksheligin túsine almaidy. Naqty mysal retinde, jaqynda Eurasianet - «China diversifies in Central Asia» (Dirk van der Kley, 23.11.2020) jaryq kórdi, munda aqparatpen birge OA memleketteriniń Qytaimen yntymaqtastyǵyna óte te qarapaiym kózqaras bildirilgen. Basylym avtorynyń aitýynsha, Pekin osy aimaqtaǵy ekonomikalyq baǵytyn ózgertti, úlestirilgen táýekelge negizdelgen iri infraqurylymdyq jobalarǵa investitsiialaryn kúrt tómendetip jiberdi. Sonymen qatar, avtor atap ótkendei, Ortalyq Aziianyń ár elinde jaǵdai ár túrli damýda.
Iia, búginde Qytai shynymen Ortalyq Aziia respýblikalarynyń ekonomikasyndaǵy jetekshi nesie berýshi jáne investor bolyp tabylady. Pekin temirjol men avtomobil joldaryna, sondai-aq Túrkimenstan, Qazaqstan jáne Ózbekstannyń munai-gaz sektorynda sheshýshi bolyp tabylatyn energetika salasyna investitsiiany kóptep quiady. Qytai investitsiialary aimaqtaǵy jobalardy qarjylandyrýdyń mańyzdy kózi bolyp qala beredi, bul syrtqy investitsiialar men ózderiniń infraqurylymyn damytady. Osylaisha, ózara qyzyǵýshylyq Orta Aziia men QHR respýblikalary arasyndaǵy yntymaqtastyqqa ákeledi.
Sheteldik sarapshy durys aitady, joldar, qubyrlar men kómirmen jumys isteitin elektr stantsiialary endi onsha mańyzdy emes. Pekin kishigirim jobalarǵa kóshti: munda avtobýs zaýyty, anda tsement zaýytyn saldy. Sonymen qatar, belsendi yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttary paida boldy, bul saýdadaǵy kedergilerdi jeńildetý men joiý jáne iskerlik ortany jaqsartý arqyly múmkin boldy. Osylaisha, Qazaqstan jáne Ortalyq Aziia elderi úshin aýylsharýashylyq ónimderi úshin kedendik tekserý ýaqyty 90% -ǵa qysqardy.
Bul Ortalyq Aziia elderine 2020 jyly, Qytaidyń buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, ózderiniń aýylsharýashylyq ónimderiniń Qytaiǵa eksportyn belsendi túrde ilgeriletýge múmkindik berdi, bul ekonomikalyq ósý men saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń jańa belesin kórsetti. Qytai Halyq Respýblikasy Aýylsharýashylyǵy jáne aýyl isteri ministrliginiń (中华人民共和国 农业 农村) málimetteri boiynsha, 2020 jyldyń 7 aiynda Qytaidyń 5 Orta Aziia elderimen jalpy saýda ainalymy 4 316 milliard iýandy qurady. Mysaly, tek Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy aýylsharýashylyq ónimderi saýdasynyń kólemi 2 milliard 846 million iýandy qurap, ótken jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 14,4 paiyzǵa ósti.
Sońǵy jyldary Qytai Ortalyq Aziia elderiniń saýda seriktesteri arasynda únemi birinshi orynda boldy. Biylǵy jyly, pandemiia men karantinder men shekaralardyń jabylýyna qaramastan, aimaq elderi tańǵalarlyq jetistikterge jetti. Eń aldymen, Qytai men Qazaqstan, Qytai men Ózbekstan arasyndaǵy taýar ainalymynyń turaqty ósýin atap ótken jón. Sonymen, QHR Saýda ministrliginiń málimetteri boiynsha, 2020 jylǵy qańtar-tamyzda Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy taýar ainalymy 13,2 milliard dollarǵa jetti, ótken jylmen salystyrǵanda 1% -ǵa ósti (2019 jyldyń sońynda ol 14 milliard dollardan asty). Sonymen qatar, Qytaidyń Qazaqstanǵa jetkizilimderiniń - 6,8 mlrd dollarǵa (+ 14,8%) tómendeýimen QHR-ǵa qazaqstandyq ónimder men shikizatty jetkizýdi 6,4 mlrd dollarǵa (-10,6%) turaqty ósý tendentsiiasy baiqalady. Qytai men Ózbekstan arasyndaǵy taýar ainalymy segiz aida 4 milliard dollarǵa jetti. Ekijaqty qatynastardyń dinamikasyna qaraǵanda, bul kórsetkish jyldyń aiaǵyna deiin biraz kóbeiedi (eger 2019 jyldyń segiz aiynda ol 1,7 milliard dollardy qurasa, 2020 jyly - 1,1 milliard dollar).
Ortalyq Aziia elderi qazir jańa jumys oryndaryn ashatyn jáne eksport pen óndiristik áleýetti arttyratyn jobalarǵa kóbirek qyzyǵýshylyq tanytýda. Tek sońǵy úsh jylda Qytai Ózbekstanǵa 3,9 milliard dollar kóleminde qomaqty investitsiia quidy. Tashkenttiń Qytaidan tikelei investitsiialardy tartýǵa baǵyttalǵan jańa jobalar týraly alańdaýshylyǵyna qaramastan, birlesken iri jobalardy júzege asyrý jalǵasýda. Áńgime Ózbekstan úshin mańyzdy jobalar, mysaly, Sýrhandariia oblysyndaǵy Shargýn kómir kenishin jańartý, Ahangaran qalasynda jańa tsement zaýytyn salý, Navoide PVH óndirisi kesheni jáne basqa da jobalar týraly bolyp otyr.
Nur-Sultan men Tashkent Pekinnen qomaqty qarjy alaǵanmen, sońǵy jyldary Qyrǵyzstan men Tájikstanǵa investitsiialar aǵyny aitarlyqtai tómendedi. Bul eń aldymen, osy elderdegi áleýmettik-ekonomikalyq problemalarǵa bailanysty. Úkimettiń qaryz aýyrlyǵyna bailanysty alańdaýshylyǵyna nemese jobanyń joiylýymen aiaqtalatyn narazylyqqa bailanysty Qytaidyń biznesine degen senimsizdigi kapital aǵynyna kedergi bolyp otyr. Qarajattyń kóp bóligin jergilikti «oligarhtar» jobany daiyndaý kezeńinde-aq tonap tastaidy.
Sonymen qatar, Qyrǵyzstan men Tájikstan naryǵynyń kishkentai masshtaby jáne kásipkerlikti iske asyrýdaǵy qolaisyz jaǵdailary iri jobalardy júzege asyrýdy qiyndatady. Iri investitsiialar tek altyn men kúmisti óndirýge salynady. Mysaly, tek Tájikstannyń ózinde 2012 jyldan bastap altyn óndirý shamamen 4 esege ósti (2012 jyly 2,4 tonna jáne 2019 jyly 8,1 tonna). Alaida, osy «jetistikterdiń» barlyǵy qytailyq kompaniialardyń qatysýymen júzege asyrylǵanyn moiyndaý kerek.
Qyrǵyzstan men Tájikstandaǵy qytailyq investorlar, ádette, bul shetelge investitsiia salýdyń alǵashqy tájiribesi bolyp tabylatyn jáne básekesi tómen naryqtardy izdeitin jeke kompaniialar ekenin atap ótken jón. Sonymen birge Bishkek pen Dýshanbe QHR-dan keletin jeke investitsiialardyń aǵymy úshin jaýap bermeidi.
Kóptegen kemshilikterdi tizip aitsaq ta, degenmen, Ortalyq Aziia elderi úshin Qytai kópsalalary jáne túrli baǵyty bar negizgi syrtqy serikteske ainaldy. Bul Qytaidyń ózine de tiimdi boldy, ( mentalitet jáne tildik aiyrmashylyqtarǵa qaramastan), endi Pekin Ortalyq Aziiamen saiasi jáne ekonomikalyq seriktestigin keńeite otyryp, eýraziialyq «shahmat taqtasyndaǵy» eń dinamikalyq syrtqy oiynshy bolyp tabylady.
Sonymen birge, Pekinniń Ortalyq Aziiadaǵy «Belbeý men Jol» bastamasyn iske asyrýdy jandandyrýy jaǵdaiynda Qytaidyń ashyq ekonomikalyq saiasaty jáne aimaqtyń jaǵymdy geografiialyq jaǵdaiy siiaqty qolaily faktorlardy tiimdi paidalaný qajet ekenin naqty túsiný kerek. Qytaidyń Ortalyq Aziiaǵa kelýi aimaq elderindegi ekonomikalyq saiasatty jańa sapaǵa shyǵarýdy qajet etedi. Bul sózsiz. Muny túsinse, Ortalyq Aziia memleketteri ekonomikalyq damýdyń biryńǵai strategiiasyn jasaýǵa májbúr.
«Uly Jibek jolynyń rýhyn» qamtityn «Belbeý jáne jol» bastamasy Ortalyq Aziia aimaǵy úshin óte mańyzdy jáne keleshegi zor. «Beibitshilik pen yntymaqtastyq, ashyqtyq pen inkliýzivtilik, ózara tiimdilik jáne ortaq paida» (Si Tszinpin) siiaqty uǵymdardy qamtityn «Belbeý jáne jol» tujyrymdamasy Ortalyq Aziiany taǵy da álemdik tarihtyń osine ainaldyrady. Ortalyq Aziia elderi úshin «Belbeý jáne joldyń» pragmatikasy aimaq memleketterin álemdik ekonomikaǵa integratsiialaý qajettiligi bolyp tabylady. Sondyqtan, Qazaqstannyń jáne Ortalyq Aziianyń basqa elderi ekonomikalyq kópvektorly áleýetin tolyq paidalanýǵa umtylysy zor.
Jahandaný jaǵdaiynda ekonomikanyń jáne memlekettiń básekege qabilettiligi kóp jaǵdaida biryńǵai ekonomikalyq keńistiktiń damýy ár aimaq pen eldiń kólik infraqurylymynyń damý dárejesimen aiqyndalatyn kólik-kommýnikatsiialyq infraqurylymnyń tiimdi jumysyna bailanysty. Bir jaǵynan, Eýropa men Aziianyń túiisken jerinde Ortalyq Aziia EO elderin jáne áleýetti Batys Aziia elderin Qytaimen geografiialyq turǵydan daýsyz qurlyqtyq kólik bailanysyn, odan ári Shyǵys Aziiamen bailanystyratyn mańyzdy tranzittik áleýetke ie. Ekinshi jaǵynan, «Belbeý jáne jol» bastamasy aimaqtyq elderge kóliktik-logistikalyq infraqurylymdy jańartý, investitsiialardy tartý jáne ozyq tehnologiialardy berý arqyly birtindep álemdik naryqqa qosylýǵa múmkindik ashady.
Osylaisha, Qytaidyń jahandyq bastamalary Ortalyq Aziia respýblikalaryn qyzyqtyrady da, Pekin bul aimaqtyń ekonomikalyq draiveri bolyp tabylady. Bul ózara qyzyǵýshylyq Ortalyq Aziia respýblikalary men QHR arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń joǵary dinamikasyn talap etedi.
Erkin BAIDAROV,
filosofiia ǵylymdarynyń kandidaty,
R.B. Súleimenova atyndaǵy Shyǵystaný Institýtynyń
jetekshi ǵylymi qyzmetkeri.
