Qoǵamdyq toptar, onyń ishinde ziialy qaýym ókilderi de bilikke táýeldi ekeni anyq. Ony jasyrýdyń qajeti joq. Tek biliktiń múmkindigi kez kelgen urandy jekeshelendirip alýǵa jetkilikti. Tipti, sońǵy kezdegi úshinshi modernizatsiia degen másele de, 71 paiyzdyń ainalasynan týyndaǵan. Shynyn aitý kerek, biliktiń onyń ishinde Prezidenttiń bir ǵana osal jeri bar.
Búgingi bilik, onyń iesi Nursultan Ábishuly Nazarbaev sózsiz, óziniń atyn qazaq tarihynda altyn árippen jazǵysy keletini jasyryn emes. Prezidenttiń tarihtaǵy ornyn belgileitin Muhtar Shahanov ta, Oljas Súleimenov te emes. Olar óz dárejesinde búgingi 71 paiyz qazaqqa daýysynyń jetkeninshe yqpal etýge múmkindigi bar shyǵar. Degenmen, Prezidenttiń tarihtaǵy ornyn aiqyndaityn 25 jasqa kelmegen - Táýelsizdik urpaǵy. Onyń dúiim kópshiligi, 80-90 paiyzy qazaq tildi - qazaq jastary. Sondyqtan da «Bolashaqqa baǵdar», «ulttyq mádeniet», «Sakraldy jaǵrapiia» degen máseleler osy 71 paiyzdyń ainalasynan shyǵyp jatqan áńgimeler.
Prezidenttiń tarihtaǵy ornyn aiqyndaityn 25 jasqa kelmegen -Táýelsizdik urpaǵy. Onyń dúiim kópshiligi, 80-90 paiyzy qazaq tildi qazaq jastary.
Osy aýditoriianyń, erteń sailaýshy bolatyn jastardyń boiynda búgingi aǵa býynnyń boiynda bar úrei, qorqaqtyq pen jaltaqtyq joq. Shynyn aitý kerek, Sábet zamanynda týǵan, ósken nemese sonyń shetin kórgen býyndy Prezident jaqsy biledi. Túsinedi. Bilik jastardyń arman muratyn, ishki psihologiiasyn uǵa bermeidi. Bul - jańa urpaq. Prezidenttiń ózi de aityp qalady arasynda. «Jańa urpaq, internet zamanynyń balalary» degendi. Óitkeni onyń saiasi idealdary, saiasi missiiasy áli aiqyndalyp bolǵan joq. Biraq bul qazaq tildi urpaq. Bulardyń shydamsyzdyǵy basym. Kóptegen jaǵdaida nátijeni qazir jáne dereý kórgisi keletin urpaq ekenin ishtei bolsa da intýitivti túsinedi. Sondyqtan da, Nurgeldi, «kópshiliktiń» degen áńgime osydan týyndap otyr.
Shyndap keletin bolsa, «Bolashaqqa baǵdar» degen baǵdarlamanyń astary bar. Bul kóptegen suraqtarǵa jaýap izdeý. Izdený. Ekinshiden, Jer daýynan keiin biliktiń qazaq aýditoriiasymen jumys jasaýǵa baǵyttalǵan úlken saiasi júrisi. Jáne bul saiasi júristiń bir ereksheligi bar. Birinshisi – maqalada aitylǵan dúnielerge qarsy shyqsań, onda sen qazaqtyń jaýy bolyp shyǵa kelesiń. Al eger, ulttyń, qazaq ultynyń múddesine sai dúnieni qoldaimyn deseń, onda bilikpen belgili bir mámilege kelýge májbúr bolasyń.
Saiasi júris osy kezge deiingi qalyptasqan bilikti úzildi-kesildi qabyldamaý degen túsinikti de joiyp jiberedi.
Mysaly, latyn qaripi boiynsha nemese tarihqa kózqaras, bilikke kózqaras máseleleri boiynsha ózgeris bolyp jatyr.
Sondyqtan saiasi úderis jańa bir reńge, boiaýlarǵa boiala bastaǵan siiaqty. Osydan bir jańa baǵyt nemese saiasi koalitsiialar týyp, shyǵyp qalar. Biraq onyń konfigýratsiiasy ózgerýi tiis.
Al jańaǵy orys tildi aýditoriianyń jantalasyp jatqany - tuiaq serpý ekeni sózsiz. Biliktiń, Prezidenttiń aitqanyna úzildi-kesildi qarsy shyǵatyn bolsań, sen tek qana qazaq halqynyń emes, Prezdenttiń de jekemenshik jaýy bolyp shyǵýyń múmkin. Oljas Súleimenovtiń de «Prezidenttiń aitqanynyń bári durys, tek latyn qaripine kóshýi durys emes» degeni sol. Jańaǵy orystildi aýditoriianyń da háli osy. Prezidenttiń bir sózin ilip alýy múmkin. Jalpy qarsylyq kórsete almaidy. Kónýge májbúr. Biraq ózderiniń janyna batyp júrgen nárselerdi ashyqtan-ashyq aityp otyr.
«Bul ózi qalai bolyp ketti?», «Bir tolerantty halyq emes pe edik?», «Kóp ultty halyq emes pe edik?». «Qaitadan qazaqtyń etnogrfiialyq jaǵyna ketip bara jatqanymyz qalai?». «Orys áleminen at quiryǵyn úzý emes pe?», «Kirilitsada bizdiń jazý edi ǵoi» degen kúńkilder bastaldy. Bul da qarsylyqtyń túri.
Tek bul ǵana emes. Belgili qazaqtyń últshyl azamattaryna da qarsy shabýyldar bastalyp ketti. Erlan Qaringe qarsy, Rasýl Jumalyǵa qatysty, jalpy tarih, mádeniet máselesine qatysty, Qazaqstan-Resei qarym-qatynastaryna qatysty túrli pikirler aitylyp jatyr. Áiteýir osy qazaq ultshyldarynyń dáýreni júrip ketpesin dep, gazetterge jamandaý, joǵarǵy jaqqa úshbý hat jazý, áleýmettik jelilerde saiqymazaq etip kórsetý sekildi astyrtyn áreketterin bastap ketti. Ol ras.
Aidos SARYM,
saiasattanýshy
Abai.kz saityna bergen suhbatynan úzindi
