Óz ózimnen bólinip, óz ózimdi áńgimege shaqyryp «Sen kimsiń?», iaǵni «Ne óneriń bar?» dep oqystan suraq qoiar bolsam, ájepteýir oilanatyn edim. Men kezinde kóshke jappai ilesip jýrnalist bop ketken qaýymnan emespin, odan sol quramnyń áleýmettik jelilerge aýysyp, aǵyl-tegil órtenip otyratyn blogerlerdiń qatarynan da emespin, nemese mańaiymdaǵy ózin «genii» sanaityn, ne ózderin solai ustaityn ambitsiiasy tym joǵary pendelerdiń de (onyń ózi bir óner) sanatynan da emespin.
Eń qyzyǵy, árine, áleýmettik jeliniń oqyrmany bolý. Onyń qyzyǵyn men aitpasam da bári biledi. Meniń mindetim tek úndemei otyryp oqý, árine, oqýǵa turarlyqtai nárse bolsa. «Myshkanyń» dóńgelegin ainaldyryp qoiasyń da, ilip alarlyq bir báleler izdeisiń, mańaiyń men álemdegi jańalyqtar, anaǵan qaraisyń, sýretter, eee, qańǵyryp júr eken, eee anaýsy ómirinen bezip otyr eken, anaýsy ózinshe bir «pont», eee, uzaǵynan súiindirsin, eee, imandy bolsyn, kóńil-kúiiń bolyp «nravitsia» bassań bastyń, bolmasa ol da joq. Biraq «kommentarii» jazbaisyń, jazsań «oqyrman» degen «taǵyńnan» túsip qalasyń ǵoi. Bireýge birbále dep jazsań, bálege qaldym dei ber, tóbeńnen qyzaryp «ývedomleniialar» qylqyldap shyǵa bergeni bylai tursyn, keide urys-keris, mysqyl, boqtyq-buralaý, ái, qoishy, ózderimen ketsin.
Pikirińdi qaldyrsań, ony kem degende on adam oqidy, onnyń on túrli pikiri bar, seniń pikiriń on adamǵa túrpidei tiip, onyń uiyqtap jatqan «provokatrlyq» qasietin oiatyp jiberýiń múmkin, monitordyń ar jaǵynda otyrǵan árbir pende keremet aqylgói, óitkeni internettiń sondaiǵa ainaldyryp jiberetin qasieti bar. Sondyqtan jeli oqyrmandaryna óte abai bolý kerek, provokatsiiaǵa erip ketip aqymaq bolý bylai tursyn, óziń provokatr bolyp ketseń sumdyq qoi, úidegilerden uiat, internettiń kósemi dep qalar. Máselen, bizdiń aǵai siiaqty bolý kerek, ózimen ózi, tamaqtar, handar, albastylar týraly jazady, eshkim eshteńe demeidi, óitkeni eshkim túsinbeidi, qudai biledi, oǵan eshkimniń «nravitsiiasy» da kerek emes, óz «káipi» ózinde. Naǵyz oqyrman da sondai jumbaq bolýy kerek, eshkim túsinbeýi kerek. Sosyn taǵy tolǵandyratyn nárse bar, eger osy jelidegi «nravitsia men kommentarii» fýnktsiiasyn túp tamyrymen qurtyp jiberse qaiter eken? Bir-eki adam depressiiaǵa túsip, iship ketedi, olardyń kim ekenin de «tochno» bilem, bir-ekeýi týǵan-týys, januiasymen kádimgidei qaýqyldasyp, adam qataryna qosylyp ketedi. Belgili nárse ǵoi, kezinde «Moi mirde» de sondai zamandar bolǵan. Tarih qaitalana beredi. Ár nárseniń aqyry bolady. Aqyl degen muhit emes bizde, jeliniń «gúli» bolý hobbi bolsa bolar, biraq ol sanalylyqtyń shyńy emes. Jelilik ómirdi tym «sereznyi» qabyldaityn, sonymen aýyratyn qaýymǵa aitarym, árbir jeli (liniia) sozyla-sozyla úziledi. Zańdylyq qoi. Óitkeni «nagrýzka» kóp. Tym kóp... Odan ózge álem bar...
***
«Bul álem – basqa álemnen ózgerek». Jeli jaily saǵattap qyrta berýge bolar edi, jańalyq emes ol, maiyn ishken adamdar bar. «Bul álem» jaily jazsa da «jeli» (set) formatyna kelmeýi múmkin. Aitpaǵym, «bul oqyrman ana jelidegi oqyrmanynan» ózgerek. «Jeli» uǵymy bul «álemde» qarapaiym ǵana kórkemdik ereje bolyp qalady. Túsinseńizder, men kádimgi klassikalyq oqyrman óneriniń mádenieti jaily aitpaqpyn. Kádimgi deni saý, on eki múshesi túgel, san ǵasyrdan beri jalǵasyp kele jatqan oqyrman. Abaidy, Muhtardy, Shekspir men Tolstoidy, t.b. oqyǵan klassikalyq oqyrman. Men de solardyń qatarynan bolýym múmkin, biraq qazirgi ýaqytta ol maǵan maqtanysh ta emes, abyroi da emes. Burynǵy kezde ádebietti oqyp, onymen sýsyndaý, oǵan eńbek etý intelligentsiialyqtyń kórinisi, zaman men adamdardyń arasyn bailanystyryp turatyn bilim men danalyqtyń bir belgisi bolsa, qazir múlde olai emes. Qazirgi ýaqytta kitap oqý qoǵamnan, adamdardan oqshaýlanýdyń taptyrmas quraly. Eger sen qasyńdaǵy jan joldasyńdy túsingiń kelmei, onyń problemasyna aralasqyń kelmese, kerisinshe, sen óz ómirińe eshkim qol suqqanyn qalamasań, pojalýista, kitap oqy! Klassikterdi shertip turyp oqy! Shyn aitam, eshqandai mysqylsyz! Batyrlar jyry, ertegilerden basta! Qazirgi «Garri Potter» men álgi «pálenshe ottenkov serogoǵa» jetpeseń de, bergi Hemingýei men Chehovqa deiin oqyshy! Rahaaaat! Dosyńnyń krediti, ne ózińniń jaldamaly páteriń, terrorizm, korrýptsiia, soǵys, pýtin-mýtin, tizilgen problemalardyń eshqaisysyna basyńdy aýyrtpaisyń! Sońǵy «kontrýdar» (dinnen bezgen bireý bolmasań) Quran men Bibliiany bir paraqtap shyqsań, tipten keremet! Kóziń jarq ete qalady! Iá, ol jaq basqa «álem», ony sol jaqqa barǵan adam ǵana túsiner.
Sóz arasynda qystyryp keteiin, meniń sońǵy paraqtaǵanym, Rei Bredberidiń «451 gradýs po Frangeitý» kitaby boldy. Qudai biledi, osy kitapty oqý úshin ózimdi tórt jyl daiyndaǵan shyǵarmyn, esesine tórt kúnde oqyp bitirdim. Áserdi aitpai-aq qoiaiyn, ol kitapty bastardaǵy qorqynysh esten ketpeidi. Nege deseńiz, saryaýyz stýdent kezde, Dj.Orýeldiń «1984» degen romanyn oqyp qatty «soqqy» alǵanymdy umytqan emespin. «Belden tómen» soqqy boldy, «bastan» emes, «basty» ol kezde Dostoevskii men Freidttiń psihologiialyq ilimi uryp alǵan. «Midyń» shaiqalǵany ol kezde úirenshikti bolyp ketken, biraq «belden» sumdyq aýyr tigeni esimde. Ol romandy oqyǵan bolsańyzdar, ol júie jaily bolatyn. Qorqynyshty júie. Ol jeke individti «jyndy» qylýdy úiretetin «ego», «beisanalyq» emes, kádimgi basqasha qoǵamdyq júie. Iá, qandai da bir kitapty oqysań ishki jan dúnieńde birnárseniń ózgeretini anyq. Bári basqasha bolyp ketedi. Bireýler bar, bir kitap oqyp ómirinen túńilip, ómir baqi ókinetindei júretin. Óitkeni, ómirdi basqa qyrynan sezip qoiady ǵoi. Midyń qantamyrlary basqa baǵytpen ainalyp ketkendei bolady ǵoi. Men de ókingen shyǵarmyn, bári de syrtqa aiqailap aitpasa da ókinetin shyǵar kei kezde. Bir roman oqyp aqyly asyp-tasyp ketpese de, burynǵydan basqasha oilap, oqshaýlanýdyń, jalǵyzdyqtyń dámin sezingennen keiin ókinetin shyǵar. Biraq, ol kitap oqýdyń sonshalyqty qorqynyshty ekenin bildirmeidi. Kózi qaraqty oqyrman «statýsyn» alý úshin de basqa istegidei tájiribe jinaqtaý kerek. Árkimniń ózindik kitap oqý ýaqyty men deńgeii, sondai aq qýlyǵy bar. Bastapqyda ertegiler, ańyz ápsana, áńgime, povest, romandar. Mende osylai bastaldy. Avtoryna qaraý, taný degen uǵym joq, tek mazmuny qyzyq bolsa boldy. Joǵarǵy synyptarda ádebiet páninen shyǵarmada jaqsy baǵa alý úshin baǵdarlama boiynsha oqylatyn qazaq ádebietiniń klassikasy (basqa pánge ikem joq, sosyn avtoryn eriksiz este saqtaisyń). Sodan keiin akademiialyq bilim, ony ustazdyń aiqaiynan keiin sasqanyńnan Dostoevskii men Markesten bastaý, aptasyna on shaqty shyǵarma taýysý, kitaphanada uiyqtaý, odan jataqhanada baryp taǵy kitap jastaný. Baqandai tórt jyl! Eshqashan umytylmas mundai qorlyq. Biraq bári kesh bul kezde! Iá, oqyǵan kitaptardyń álemi men qorshaǵan ainala bir-birimen qiyspai ketti. Bárin oryn ornyna qoiyp, túsiný úshin taǵy da tórt jyldai kerek bolatyn shyǵar. Qalyptaspaǵan jas adam úshin jón-josyqsyz kitap oqý qumarlyǵynyń ózindik azaby men qateri bolatynyn túsingendei bolasyń. «Aýzy kúigen úrip isher», tiri pendede talǵam qasieti paida bolady. Ol kerek ýaqytynda eshkimdi uiatqa qaldyrmaidy. Tájiribeli oqyrman bir romanǵa basyn qoimas buryn ol jaily pikirler men maqalalar taýyp alyp, úsh ainalyp, bir shoqyp kóretindei jaǵdaiǵa jetedi. Buny millionnyń ishindegi bir oqyrmannyń joly dep qoiyńyz.
Al kitap jazý she? Tipten. Baryń da, joǵyń da. Solai siiaqty bolyp kórinedi. Eki-úsh-aq tal «shal» qaldy qazaq jaily jazǵan, jazatyn, jazady-aý deitin. «Shal» degim kelmeidi. Jazýshy. Biraq... biraq deitin nárse bar. Sol baiaǵy...
Ularbek (Nurǵalym) «Ákim aǵai týraly jazam» degende shyn aitý kerek, maǵan ol sóilem túsiniksizdeý boldy.
Bir mysal, bul meniń sońǵy mysalym, ári mańyzdy mysalym. Boiamasyz, ásiresiz bergim keledi. Mańyzdy deitinim qazaq ádebieti jaily. Belgili nárse, shaǵym da emes, men ǵana aitpaimyn, sebebin izdep, qaiǵyrý da paidasyz. Bizde ádebiet álsirep ketti. Tek qana ol emes, oqyrman da. Bir ǵana oiym, basynda aittym ǵoi, qazirgi kezde kitap oqý oqshaýlaný dep. Al kitap jazý she? Tipten. Baryń da, joǵyń da. Solai siiaqty bolyp kórinedi. Eki-úsh-aq tal «shal» qaldy qazaq jaily jazǵan, jazatyn, jazady-aý deitin. «Shal» degim kelmeidi. Jazýshy. Biraq... biraq deitin nárse bar. Sol baiaǵy...
Ularbek (Nurǵalym) «Ákim aǵai týraly jazam» degende shyn aitý kerek, maǵan ol sóilem túsiniksizdeý boldy. Birinshiden, ǵylymi dáreje qorǵaǵaly jatqan shákirt ustazy jaily jazǵanyn qalai túsinýge bolady? Jaǵympazdyqtyń bir túri me? Olai deiin deseń, ekeýi de «normalnyi» adamdar. Álde basqa taqyryp quryp qap pa? Jazsa ne týraly jazady? Basyma syimaidy. Óitkeni, bir filminen basqa shyǵarmasyn bilmeidi ekenmin. Ákim aǵaidyń shyǵarmalaryn oqyǵan emespin. Nege oqymaǵanymdy dál aityp túsindire de almaityn shyǵarmyn. Eger qanaǵattandyrsa aitaiyn, mektep baǵdarlamasynda bolmady, kitaby qolyma túspedi, bir-ekili adam «jamandap», qyzyǵýshylyǵymdy oiatpady t.b. sol siiaqty. Sonymen, hosh delik, Ularbekke murnym astynan birnárse aitqandai boldym, ol da esimde joq. Kóreiik dedim ishimnen. Ularbektiń diplomyn qorǵaýǵa bir apta qalǵanda qalai «patyrlatyp» jazǵanyn bilemin ǵoi, dissertatsiiasy jaýaptylaý ǵoi, eki-úsh apta qalǵansha qozǵalmaityny belgili. Kútken kúnder de jaqyndady, kesek-kesek bolyp poshtama kelip jatty. Sondaǵy mindetim – qalyp ketken útir, núktelerin qoiyp berý. Olardy qoiý úshin qalasań da, qalamasań da oqý kerek qoi. «Ait» deidi, men «Aitpai-aq qoiaiynshy» deimin. Aitý – artyq. Prosta,úndei almai qaldym. Úndei almai qalý úshin dos bolýdyń qajeti joq. Prosta, oqý kerek! Men bar bolǵany bergi jaǵyn oqydym. Men romandardyń ózin emes, Ákim Tarazi jazǵan romandar jaily taldaýyn oqydym. Qazaqtyń bolmysyn, jazýshynyń bolmysyn, tanýshynyń bolmysyn uqqandai boldym.
Ekiudai ókinish boldy, nege Ákim Tarazidy oqymadym eken dep, oqysam da túsinýge órem jeter me edi? Iá, oqyrmyn Qudai qalasa! Biraq oqý úshin jemtikti ańdyǵan ash kúzendershe áli talai ýaqyt ainalshyqtarmyn. (Bul da bir beibaq oqyrmannyń bolmysy.) Oqyp bolǵan soń da. Óitkeni, sezemin, qansha jerden myqty oqyrman bolsań da álsiz jeriń bolady. «Bastan» alǵan «soqqyń» da, «belden» alǵan «soqqyń» da saǵan syi. Al, onyń («Bolmystyń») «soqqysy» Keýdeden, Júrekten. Soǵan daiyn bol, oqyrman!
Maira FAZYL
