Sailaýdan soń nendei ózgeris bolady? Bilik pen ultshyldardyń birigýi múmkin be? Qazaq oppozitsiiasy qashan qurylady?
Suhbattan osy jáne ózge de saýaldarǵa jaýap ala alasyzdar oqyrman qaýym.
Qasym AMANJOL: Sailaý ótti. Sailaýdan keiingi biliktiń saiasatynda ózgeris bola ma? Óz basyńyz ne kútesiz?
Aidos SARYM: Bolýy tiis dep sanaimyn. El ishindegi, elge qater tóndirip turǵan máselelerdi alatyn bolsaq ózgerissiz elimizdiń táýelsizdigin, elimizdiń bolashaǵyn baiandy ete almaimyz. Elbasy Konstitýtsiialyq reforma týraly aitty. Sonyń ishinde «memlekettik qurylym men ony ári qarai damytatyn azamattyq qoǵamǵa az da bolsa jan bitiretin, jańa baǵyt beretin reformalar jasaimyz jáne sol boiynsha tiisti memlekettik komissiia quramyz» dedi.
Aldaǵy bir jyldyń ishinde, bálkim osy jyldyń aiaǵy bolýy múmkin nemese kelesi jyldyń basynda Parlament sailaýynyń bolatyny sózsiz. Oǵan qandai daiyndyqpen, qandai qadammen baramyz degen másele bar.
Osy 23-24 jyldyń ishinde azamattyq qoǵam, partiialyq qurylym degenniń bárin saiqymazaqqa ainaldyryp jiberdik. Endeshe eń birinshi qadam osy eki úlken uǵymǵa – jańa mán jáne jańa maǵyna berý. Saiasi sahnaǵa jańa oiynshylar jańa saiasatkerler keletin jańa úrdis kerek siiaqty. Onyń alǵysharty bolatyn sailaý jáne partiialar týraly zańnama ózgerýi tiis.
Qasym AMANJOL: Buǵan úmittenetin sebep bar ma?
Aidos SARYM: Basty másele búgingi biliktiń kóńilinen buryn qoǵamnyń ishinde osyndai suranys týdyrý. Erte me, kesh pe bul suranys naqty saiasi uranǵa, saiasi talapqa ainalady.
Aidos SARYM: 23-24 jyl boiy saiasatta tek bir ǵana qoǵamdyq-memlekettik institýtty kúsheitip keldik. Endigi jerde Prezident saiasatqa, tarihqa jumys isteitin bolsa urpaq aldyndaǵy, el aldyndaǵy boryshyn durys túsingen bolsa, onda bir jaǵynan azamattyq qoǵamǵa, ekinshi jaǵynan saiasatqa, saiasi partiialarǵa negizdeletin saiasi júieni qalyptastyrýy kerek. Bul báribir erte me, kesh pe keledi.
Qasym AMANJOL: Prezident sailaýlaryna sholý jasasaq, 1999 jyly Serikbolsyn Ábdildin tústi. 2005 jyly Jarmahan Tuiaqbai baq synady. 2011 jáne 2015 jyly belgisiz adamdar tústi. Árine, Nazarbaevtan basqa... Jalpy buǵan deiingi saiasi báseke ájeptáýir deńgeide edi. Al osy jolǵy sailaýda saiasi báseke tipti tómen dárejede boldy. Saiasi belsendilik óte tómen deńgeiinde turǵanda qoǵamnan qandai da bir ózgeristi kútý múmkin be?
Aidos SARYM: Bul eki keraǵar úrdistiń bir-birine jasaǵan yqpaly. Biri biliktiń osy jyldar boiy saiasi oppozitsiiany tunshyqtyrý saiasatynan týyndaǵan áńgime. Ekinshiden, saiasi partiia, saiasi taptyń ózi quldyrap ketti. Osy eki úrdis qatarynan júrdi. Ózbekti alaiyq, jaqsy bolsyn, jaman bolsyn bar partiialar óz kandidatyn usyndy. Bizde kerisinshe úrdis boldy.
Qasym AMANJOL: Bizde tipti óz kandidatyn usynǵysy da kelgen joq. Bul neniń belgisi?
Aidos SARYM: Saiasi taptyń quldyrǵanynyń kórinisi. Eldegi saiasi menedjmenttiń, onyń talap-tileginiń, saiasi mádenietiniń tómendeýi.
Qasym AMANJOL: Al munyń saldary qandai bolady?
Aidos SARYM: Bul osy kezge deiin qalyptasqan saiasi-partiialyq júieniń, ázirgi partiialardyń saiasi sahnadan ketýiniń aldynda turǵanynyń belgisi.
Qasym AMANJOL: Iaǵni, qazirgi partiialardyń barlyǵy tarih qoinaýyna sińedi degen sóz be?
Qasym AMANJOL: Nazarbaev óziniń ulyqtaý rásiminde «Qazaqstanǵa syrttan tónýi múmkin bes túrli qaýip bar» dedi. «Ortalyq Aziia qaitadan álemdik bóliniske túsýi múmkin» degen pikir aitty. Bóliniske sebepker bolýy múmkin IShIM siiaqty kúshterdi meńzep otyr ǵoi? Al dál osy jaǵdai Qazaqstanda qanshalyqty ýshyǵyp tur?
Aidos SARYM: Elimizdiń ishindegi áleýmettik teńsizdik. Azamattardyń óz oiyn, óz arman muratyn jetkizýge qabiletiniń jáne oǵan jol ashatyn institýttardyń joqtyǵy. Búgingi kúni áleýmettanýshylar apatiia, afsentizm, depressiia degen sózderdi kóp aityp ketti.
Sońǵy kezde ýniversitetten góri mekteptegi kezdesýge barýdy jón sanap júrmin. Keremet býyn ósip keledi. Janary janyp tur. Kózi ashyq, elim, jerim deitin shynshyl. Janynda direktor, muǵalimder otyrsa da ór minezdi suraqtar qoiady. Bizdiń úlken saiasi institýttardy basqaryp otyrǵan keibir tulǵalar qoia almaityn saýaldy qoiatyn býyn ósip keledi. Shyndap kelgende bizdiń basty jumys osy ósip kele jatqan býynnyń aldyna jol bolyp tóselý.
Qasym AMANJOL: 2010-2011 jyly mundai dini radikaldy uiymdar boldy. Olardy bilik basyp janshydy. Sońǵy jyldary tynyshtalyp qalǵan siiaqty.
Aidos SARYM: Tynyshtalǵan joq. Astyrtyn jumysqa ketti. Ekinshiden taqiia kiiý degen áńgime bar. Iaǵni, syrt kelbetin, sózin sál ózgertip bilikti qoldaǵandai bolyp mimikri jasap júr. Birazy túrmege tústi. Biraq óziniń ustanymynan bas tartqan joq. Kerisinshe, óz jaqtastaryn túrmeden jinap júr.
Qoǵamnyń ózi oianbai, bilik aqylyna kirmei eshteńe ózgermeidi. Turaqtylyq deimiz. Biraq onyń da sapasy bolady. 97-98 paiyz negizgi úlken qaýip. Mysalǵa, siz 60-70 paiyz qoldaýǵa ie bolsańyz, «qalǵan 30 paiyz ne istep jatyr, qandai oida júr, qandai arman-muraty bar» dep oilanasyz, amalsyz. Álemdik saiasat, álemdik demokratiia osy 30-40 paiyzdyń arqasynda alǵa jyljyp otyrady. Al bizdegi jaǵdai...97 paiyz. Bul bári keremet degendi bildirmeidi. 97 paiyz synǵaly turǵan muz siiaqty. Kóńil-kúige qarai bylai da, alai da ózgere salady.
Biligi 96,97,98 paiyz jinaǵan avtoritarly elderdiń tarihyna kýámiz. Olar ózin «myqtymyz» dep oilady. «Qoǵam ýysymyzdan shyqpaidy» dep otyrǵanda júieniń bir-aq kúnde tas-talqany shyqty.
Qasym AMANJOL: Ultshyl patriottardyń ál-aýqatyn, qoǵamdaǵy yqpalyn qalai sipattar edińiz?
Aidos SARYM: Bul úlken top. Al elim, táýelsizdik deitinderdiń qatary kún sanap ósip keledi. Bir qyzyq aitaiyn.
Sońǵy kezde ýniversitetten góri mekteptegi kezdesýge barýdy jón sanap júrmin. Keremet býyn ósip keledi. Janary janyp tur. Kózi ashyq, elim, jerim deitin shynshyl. Janynda direktor, muǵalimder otyrsa da ór minezdi suraqtar qoiady. Bizdiń úlken saiasi institýttardy basqaryp otyrǵan keibir tulǵalar qoia almaityn saýaldy qoiatyn býyn ósip keledi. Shyndap kelgende bizdiń basty jumys osy ósip kele jatqan býynnyń aldyna jol bolyp tóselý.
Qasym AMANJOL: Syrtqy faktorlar, onyń ishinde Ýkrainadaǵy oqiǵalar bilik pen ultshyl-patriottardyń ortasyn jaqyndata aldy ma?
Aidos SARYM: Bilik bir nárseni túsingen siiaqty. Osy kezge deiin basqarýshy saiasi taptyń ishinde «álem órtenip ketse de Resei bizdiń jaǵymyzda. Resei bizge qolǵabys etedi. Resei bizdi alyp qalady, qorǵap qalady» degen apriorly ustanym boldy. Qazir sol senim joiylǵandai. Oǵan selkeý túsken siiaqty.
Bul joldyń basy ǵana. Óitkeni kúdik tústi...endi oilaný bastaldy. Kezinde jasalǵan kelisimsharttardyń bári qaǵaz eken. Qoǵamnyń ishinde jaqsy talqylar bastalyp jatyr. Munyń túbi bir úlken baǵytqa, jańa izdeniske ulasady.
Qasym AMANJOL: Ózińiz aityp otyrǵan taptyń moinyna alǵan mindeti, Reseimen birgemiz degen ýádesi bar... Bilik sol baǵytta ketkendei me? Júrip bara jatqan eshelonnyń jyldamdyǵyn báseńdetý úshin el ishindegi patriottyq toptar biliktiń shamyna timei, óz múddesine jetýine qandai áreketter kerek?
Sailaý kezinde eshkim basyn qatyrǵan joq. Bul sailaýdyń budan burynǵydan ereksheligi syrtqy jáne ishki qysym joq kezde ótkizildi. Eń alǵash ret sailaýǵa túskende Nazarbaev 98 paiyz daýys jinaǵan. Soǵan ainalyp keldi. Osydan keiin eshbir prezidentimiz eshqashan da 97-98 paiyz almaýy kerek siiaqty. Bizge sondai mádenietti qalyptastyrý kerek. Ol óte kirshiksiz, keremet adam bolsa da 60-70 paiyzdan aspaýy kerek.
Aidos SARYM: Bilik ideialyq turǵydan úlken daǵdarysta. Kóptegen lepirme, kópirme sózderge qoǵamnyń ilanyp jatqany shamaly. Eń basty: «biz qai elde ómir súrip jatyrmyz jáne qai elde ómir súrýimiz kerek?» degen suraqqa áli jaýap joq. Ýkraina, Grýzina jaýap bergen de shyǵar. Anyqtap aldy. Eger biz ózimiz anyqtamasaq, ony syrttan kelip bireý bizge anyqtap beredi.
Eger bilik qazaq oppozitsiiasyn jasaǵysy kelmese Resei osyndaǵy orys oppozitsiiasyn óz qolymen qurady. Bizdiń qazaq ultshyldary úlken jaýapkershilik tanytýy kerek siiaqty. Sózben de, ispen de bilikke jańa tyń ideia usyný kerek. Ol tek tildiń máselesimen, georgi taspasymen anyqtalmaidy.
Sailaýdyń nátijesinde bir nársege kóz jetkizdik. Bilik usynǵan aqparat qoǵamdyq ómirde áleýmettik jelide asa kóp kórinis tapqan joq. Qoǵamdy basqa máseleler mazalady. Búgingi bilikti halyqtyń 97-100 paiyzy qoldady desek te, qoǵamnyń ishki talap-tilegi, arman muraty kishkene bolsa da basqa jaqta jatyr. Jáne qarapaiym halyqtyń ómirine óte jaqyn turǵyda jatyr.
Sailaý kezinde eshkim basyn qatyrǵan joq. Bul sailaýdyń budan burynǵydan ereksheligi syrtqy jáne ishki qysym joq kezde ótkizildi. Eń alǵash ret sailaýǵa túskende Nazarbaev 98 paiyz daýys jinaǵan. Soǵan ainalyp keldi. Osydan keiin eshbir prezidentimiz eshqashan da 97-98 paiyz almaýy kerek siiaqty. Bizge sondai mádenietti qalyptastyrý kerek. Ol óte kirshiksiz, keremet adam bolsa da 60-70 paiyzdan aspaýy kerek.
Búgingi kúni virtýaldy ómir qoǵamǵa jaqyn bolyp ketti, al shyn máninde qoǵamǵa jaqyn bolatyn áńgimeler virtýaldyǵa ainaldy. Qoldaý da, daýys berý de virtýaldy... Endigi basty mindet – shynaiy ómirdi shynaiy qylý, virtýaldy ómirdi virtýaldy qylý.
Qasym AMANJOL: Rahmet sizge!
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
