Hodj sanktsiia salý kerek degen onshaqty adamnyń atyn atap, olar urlanǵan aqshany zańdastyrýǵa áreket jasap jatqanyn jetkizdi.
Ol Britan biliginen Qazaqstandaǵy, álemdegi sońǵy ahýaldarǵa bailanysty óz elderinde bailyqtaryn jasyryp júrgen qazaqstandyq sheneýnikterge sanktsiia salyp, shottaryn buǵattaýdy surady.
Margaret Hodjdiń málimetinshe, Ulybritaniiada qazaqstandyq elita ókilderiniń jarty milliard fýnt sterlingten astam jyljymaityn múligi bar. Sondai-aq, somanyń shamamen 330 million fýnt sterlingi Nazarbaevtar klanyna tiesili.
Margaret Hodj sóilegen sózinde Nursultan Nazarbaev pen otbasy músheleriniń, onyń mańaiyndaǵy jaqyn adamdar men oligarhtardyń attaryn atap, olardyń qalai baiyǵandaryna qysqasha toqtaldy.
Sondai-aq, ol sheteldegi korrýptsiiany áshkereleý arqyly, Ulybritaniianyń «masqara bolǵan» zań buzý áreketteriniń rólin aiqyndaǵysy keletinin jetkizdi. Margaret Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy eń bai elderdiń biri ekenin de atap ótti.
«Keńes Odaǵynyń ydyraýynan keiin táýelsizdigin alǵan Ortalyq Aziiadaǵy kópultty, tabiǵi resýrstarǵa bai Qazaqstan memleketiniń qurylǵanyna da 30 jyl ótti.
Atalǵan jyldar aralyǵynda Qazaqstan keibir kórsetkishter boiynsha edáýir tabysqa jetti. Onyń JIÓ-niń ósimi Reseidi qosqanda mańaiyndaǵy kórshiles elderdiń birazynan ozyq tur. Ómir súrý deńgeii joǵary, 2010 jyldarǵa deiin Qazaqstanda saiasi turaqtylyq bar siiaqty kórindi.
Biraq Qazaqstan tarihynyń álemge beimálim qyrlary da bar.
Eldi halyqtan urlaǵan aqsha arqyly baiyǵan kleptokratiialyq elita basqarady.
2019 jylǵa deiin onyń avtokratiialyq diktatory Nursultan Nazarbaev boldy. Qazaqstanda bar-joǵy 162 adam bailyqtyń 55% ielenip otyr, olardyń kópshiligi Nazarbaevtyń otbasy músheleri men olardyń jaqyndary.
Eldiń Adam quqyqtary salasyndaǵy bedeli nashar jáne BAQ salasynda bostandyq az. Jaqynda Chatham House-tiń jasaǵan esebi qazaqstandyq elitanyń Ulybritaniiada jarty milliard fýnt sterlingten astam jyljymaityn múlikke ie ekendigin kórsetti.
Bul somanyń shamamen 330 million fýnt sterlingi Nazarbaevtyń otbasyna tiesili ekenin kórsetti.
Boljam boiynsha, 15 million fýnt sterlingke satyldy degen Sanninghill saiabaǵy da Nazarbaevtyń kúieý balasynyń ieliginde», – dedi ol.
Ol 2006 jyly Klinton Ákimshiliginde Memlekettik hatshynyń halyqaralyq quqyq qoldaný jónindegi kómekshisiniń burynǵy orynbasary Djonatan Vinerdiń Nazarbaevtyń jemqorlyq áreketi týraly aitqan sózin eske saldy.
«Vinner «Men erkin álemde Nazarbaev siiaqty óziniń sybailas jemqorlyǵymen tanymal kóshbasshyny elestete almaimyn. Biz onyń sybailas jemqorlyq áreketterin 15 jyl boiy kórip kele jatyrmyz» degen.
Ulybritaniia atalǵan áreketke kóz jumyp, sybailas jemqorlyqty elemei, qazaqstandyq rejimniń «las» aqshasyn jumsaýyna kómektesti. Atalǵan máseleniń qazir ózekti bolýyna – jemqorlyqqa batqan qazaqstandyq saiasi elita ábden shekten shyqty. Bastapqyda suiytylǵan gaz baǵasynyń kúrt ósýine bailanysty narazylyqtar tez arada bileýshi rejimge qarsy búkilhalyqtyq qozǵalysqa ainaldy», – dedi ol.
...
Partiia múshesi sózine dálel retinde Nazarbaevtyń otelderden bankterge deiingi barlyq salymynyń $7,8 milliardtan kem emes aktivterin jasyrǵan «qaiyrymdylyq» qoryn jasyryn túrde qalai basqaratynyn anyqtaǵan «Uiymdasqan qylmys pen sybailas jemqorlyqty zertteý jobasynyń» (OCCRP) málimetterin alǵa tartty.
Bul jahandyq bailyq 2020 jyly ishinara qurylǵan Ulybritaniiada tirkelgen Jusan Technologies holdingine tiesili, dedi.
Sondai-aq Margaret qańtar aiynda Qazaqstanda oryn alǵan qasiretke toqtalyp, qurban bolǵandar men jaraqat alǵan, túrmege qamalǵandardy eldegi rejimniń repressiiasyna ushyraǵandar dep sipattady.
Sheneýniktiń aitýynsha, sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres jáne jaýapty salyq salý jónindegi partiiaaralyq top kleptokratiiaǵa qarsy Eýropa men Amerikanyń zań shyǵarý organdarynyń ókilderimen yntymaqtaspaqshy.
...
Sondai-aq, ol Palatadaǵy baiandamasynda qazaqstandyq «kleptokrattarǵa» jeke-jeke toqtalyp shyqty.
Kleptokrattar kóshin Nazarbaevtyń qyzy –Dinara men kúieýi Timýr Qulybaev, olardyń serikteri Arvind Tiký bastap tur.
2020 jyly Financial Times Qulybaevtyń iri memlekettik qubyr kelisimsharttary arqyly qalai paida kóretinine qatysty qupiia shemasyn kórsetken bolatyn.
Forbes málimetinshe, kúieý balanyń bailyǵy $2,9 milliardty qurasa, Ulybritaniiada kem degende 60 million fýnt sterlingke ie.
Dariǵa Nazarbaeva men onyń kúieýi Qairat Sháripbaevtyń bailyǵy týystarynan kem túspeidi.
Eks-prezidenttiń tuńǵysh qyzynyń Forbes $595 millionǵa baǵalaǵan imperiiasy offshorlyq kompaniialardyń, qorlardyń jáne trasttardyń keremet kúrdeli júiesinde jasyrylǵan.
«Dariǵanyń Londondaǵy qandai bailyqqa alynǵany beimálim úsh ieligine qatysty sot isi qozǵalǵan bolatyn. Biraq Source Material zertteýshileri Dariǵa Ulybritaniianyń Joǵarǵy sotyn «adastyrǵan bolýy ábden múmkin» ekenin málimdedi.
Sonymen qatar, Sháripbaev qazaqstandyq Bank RBK bankinde «Nazarbaevtar otbasynyń Banki» dep atalǵan $334 million alaiaqtyqtyń benefitsiarlarynyń biri bolyp tabylady»,-dedi ol baiandamasynda.
Dariǵanyń uly jáne burynǵy bileýshiniń nemeresi – Nuráli Áliev te kleptokrattar qatarynda.
Áliev 21 jasynda atasynyń qurmetine qoiylǵan «Nurbank» tóraǵasynyń orynbasary, 22 jasynda basqarma tóraǵasy bolyp taǵaiyndaldy.
Ulybritaniianyń sot qujattary kórsetkendei, 2008 jyly ol kompaniia arqyly bankten $65 million nesie alǵan. Budan keiin de ol taǵy bir ret nesie rásimdegen.
Nuráliniń advokattarynyń aitýynsha, ol nesiege alǵan qarajatynyń bir bóligine Bishop dańǵylynan 39,5 million fýnt sterling turatyn úi satyp alǵan.
...
Búgingi tańda memleketke opasyzdyq jasady degen kúdikpen tergeýde otyrǵan UQK-nyń eks-basshysy Kárim Másimov pen onyń senimdi serigi bankir Aigúl Nurieva da Britaniiada «aram» aqshalaryn jasyryp kelýshilerdiń biri.
Ft habarlaǵandai, Másimovti britandyq kompaniialar para aldy dep aiyptaǵan. Sondai-aq, oǵan Airbus tarapynan 45 tikushaq satyp alǵan kezde paraqorlyqqa jol berdi degen aiyp taǵyldy.
Al, Nurieva Shvetsiianyń Telia telekommýnikatsiialyq kompaniiasynan jalpy kólemi $64 million para alǵan degen janjalmen tanymal bolǵan.
...
Vladimir Kim – Qazaqstandaǵy eń iri oligarh, onyń bailyǵy shamamen $4,3 milliardty quraidy. Ol London qor birjasynda listingten ótken alǵashqy Qazaqstandyq kompaniia «Kazakhmys plc» basqardy.
Global Witness-tiń málimetinshe, Kim Nazarbaevtyń senimdi ókili. 2017 jyly Kimniń 18 jasar qyzy Kamila Naitsbridjde $60 millionǵa úsh páter satyp alǵan. Onyń serigi Edýard Ogai – «Qazaqmystyń» teń iesi.
…
Jumbaq bailyǵy $1,6 milliardty quraityn Keńes Raqyshev ta talqylaý tiziminde bar.
Onyń búginde Ýkrainanyń beibit halqyna qarsy soǵysty «jihad» dep jariialap, sanktsiialar qaýpinde turǵan Sheshenstan Respýblikasynyń prezidenti Ramzan Qadyrovtyń jaqyn serigi ekeni de aityldy.
Quny $3 milliardtyq Bermýd kompaniiasynyń jasyryn iesi bolyp kelgen Energetika jáne mineraldyq resýrstar ministrliginiń eks-ministri – Saýat Myńbaev. Sheneýniktiń áieli men ulynyń Ulybritaniiada jyljymaityn múlikteri bar bolyp shyqty.
…
«Úshtik» retinde tanymal Aleksandr Mashkevich, Patoh Shodiev jáne olardyń marqum seriktesi (Alidjan Ibragimov) altyn viza iegerleri. Olar Eurasian Natural Resources Corporation kompaniiasynyń, aktsiialary London qor birjasynda baǵalanǵan qazaqstandyq taý-ken óndirý kompaniialarynyń basshylary retinde tanymal.
2013 jyly SFO iri alaiaqtyqpen kúresý basqarmasy (Serious Fraud Office) afrikalyq saiasatkerler atalǵan úshtikke para aldy dep aiyp taqqannan keiin, kompaniiaǵa qatysty qylmystyq tergeýdi bastaǵan (kompaniianyń Kongoda aktivteri men mys kenishteri bar).
…
Baiandama kezinde Nazarbaev apparatynyń burynǵy basshysy – Bolat Ótemuratovtyń da aty ataldy. Ótemuratovqa tiesili Forbes Kazakhstan kásipkerdiń bailyǵyn $3,9 milliardqa baǵalaǵan.
Samuryq-Qazyna táýelsiz ál-aýqat qorynyń eks-tóraǵasy Ahmetjan Esimov. Esimov burynǵy kúieý balasy Ǵalymjan Esenovke Britandyq Virgin araldarynyń qupiia kompaniialary arqyly «Qazfosfat» atty kompaniiany satyp alý úshin nesie berip, laýazymyn asyra paidalanǵan. Eks- kúieý bala búginde Qazaqstannyń eń bai adamdarynyń biri.
…
Birqatar laýazymdy qyzmetter atqarǵan Nazarbaevtyń qudasy – Qairat Boranbaev ta bailyǵyn Britaniiada saqtaýshylardyń biri. Onyń Túrkmenstannan keletin gaz qubyryna qatysty qarjy jymqyrý daýyna qatysy bar.
Qairattyń Virdjiniia-Ýoterde quny $25,4 million fýnt sterling turatyn ekskliýzivti jabyq kesheni, One Hyde Park-ta 60 million fýnt sterling turatyn páter jáne Naitsbridjde 15 million fýnt sterlingten asatyn úsh sándi páteri bar. Ol marqum Aisultannyń qaiyn atasy.
…
Sodan keiin Aleksandr Klebanov pen uly Iakov. Aleksandrdyń bailyǵy $374 milliondy quraidy. Ol Ortalyq Aziia elektr energetikalyq korporatsiiasyn basqarady. Klebanov pen uly Nazarbaevtyń qarjylyq senimdi ókilderiniń biri jáne Dariǵa Nazarbaevaǵa «túsiniksiz bailyq» týraly buiryqtan aýlaq bolýǵa keńes bergen de osy ákeli-balalylar (osy order arqyly sot kapital men jyljymaityn múlikke tyiym salýy múmkin).
…
«Nur Otan»partiiasynyń joǵary laýazymdy tulǵalary – Nurlan Nyǵmatýlin, Baýyrjan Baibek jáne Marat Beketaevtyń da aty ataldy.
Margarettiń sózinshe, olar Nazarbaevtyń jaqyn seriktesteri jáne sybailas jemqorlyqty qoldaýǵa, adam quqyqtaryn buzýǵa qatystary bar bolǵandary úshin jaýapqa tartylýlary tiis.
…
Ulybritaniia Joǵarǵy Soty Nazarbaevtyń kishi qyzy Áliia Nazarbaevanyń kúrdeli offshorlyq qurylymdar arqyly, onyń ishinde Britan Virgin araldarynda elden $300 millionnan astam qarajat shyǵarǵanyna basa nazar aýdardy.
Biznesmen Aidan Káribjanovtyń eks-áieliniń «Qazaqstannyń ulttyq telekommýnikatsiialyq kompaniiasyn satý arqyly bankir retinde óz jaǵdaiyn jasady, memleket esebinen saiasi bailanysy bar insaiderlerge úlken paida ákeletin memlekettik aktivterdi jekeshelendirdi» dep taqqan aiybyn da qarastyrý kerektigi aityldy. Offshorlyq qurylymdar arqyly aitarlyqtai jetistikke jetken Nazarbaevtyń jienderi — Qairat Satybaldy men Samat Ábish te atalǵan tizimnen shet qalmady.
..
Sóz sońynda Margaret jemqor elitaǵa sanktsiialar salý Qazaqstanda túbegeili demokratiialyq ózgeristerge ákelmeitinin, biraq osy arqyly «aram jolmen» kelgen aqsha men sybailas jemqorlyqpen kúresýge mindetteme alǵandaryn bildirgileri keletinin málimdedi.
«London men bizdiń qarjylyq qyzmet kórsetý sektorymyzdyń bedeli qazirdiń ózinde buzylǵan, óitkeni Ulybritaniia «aram» aqshaǵa iýrisdiktsiia retinde qarastyrylady.
Jyldam áreket etý arqyly biz jahandyq Ulybritaniia ideiasyn qalpyna keltirip, odaqtastarymyzǵa kleptokrattar men oligarhtarǵa baspana bermeitinimizdi kórsete alamyz», – dedi.
Aita ketsek, Ýkrainanyń beibit halqyna qatysty basqynshylyq áreket jasaǵan Resei biligine qatysty Eýropanyń birqatar elderi men AQSh birqatar sanktsiialar saldy.
Sanktsiialar qatarynda iri biznesmenderdiń esepshotyn buǵattaý da qarastyrylǵan.
Aijan QALIASQAR
