O - Sino
Qarańǵyda shoshaiyp jalǵyz turǵan jiren shashty áýlie ákenin sulbasy shalynady. Ol basyn iip duǵa oqyp tur. Jasy qyryq bes – qyryq altylar shamasynda. Mańdaiy qysyńqy, shyqshyttary alǵa qarai shyǵyńqy, saqaly qalyń. Monahtar kietin jamylǵynyń etegi edenmen súiretilip jatyr. Jasyl tystan quraǵan taspiq, bilezikti bir orap tómen salbyrap tur. Ǵibadathananyń ishi tym-tyrys. Áýlie áke qaqqan qazyqtai bolyp, dýǵaǵa shomyp ketken.
Mine, esikten qorqaqtai basyp bir áiel kirdi. Ol samýraidyń áieli siiaqty, tańbalarmen kestelengen eski kimono kigen. Jasy otyzdar shamasynda bolǵanymen, anyqtai qaraǵanda óz jasynan áldeqaida kári kórinedi. Óńi aýrýshań. Kóziniń ainalasy qaraltym tartqan. Áitsede ajarly júz. Biraq osy minsiz ajardan álebir qatygezdiktiń lebi esetindei...
Kitap qoiatyn taǵanǵa úrkektei kóz tastaǵan ol ishke qarai ótti. Ymyrt ishinde, mihrabtyń aldynda tizerlep turǵan áýlie ákeni sonda baiqaǵan. Áiel shoshyp ketkendei qalt bógeldi. Artynsha, onyń duǵaǵa shomyp turǵanyn túsinse kerek, odan kóz almaǵan kúii qaptaldasa turdy. Ǵibadathananyń ishi áli jym-jyrt. Áýlie áke qozǵalmady, áiel de meńireiip qalǵandai.
Aqyry duǵasyn oqyp bolǵan áýlie áke ornynan turdy. Aldynda, birdeńe aitýǵa oqtalǵandai bolyp turgan áieldi sonda baiqaǵan. Ǵibadathanaǵa kisi kep kiretin, kóp jurt krestke kerilgen tańǵajaiyp Býddany kórýge keletin. Biraq myna áiel erigip júrgen adamǵa uqsamaidy. Jyly jymiǵan áýlie áke tilin ázer syndyryp japonsha saýal qoiǵan:
– Qandai aryz-armanyńyz bar?
– Menin sizge degen bir ótinishim bar edi..
Áiel basyn tómen salyp ádeppen iildi. Kiimi jupyny, biraq shashy «kogaimage» úlgisimen ádemi etip túiilip qoiylǵan. Áýlie áke rizashylyǵyn bildirip meiirlene jymidy. Jasyl tastan quralǵan taspiq saýsaqqa bir oratylyp, bir tarqatyldy.
– Meniń esimim Sino, men Itibangase Hambeidiń jesirimin. Ulym Sinnodze qatty aýyryp qalyp edi...
Áńgimesin múdirip bastaǵan áiel, artynsha boiyn ońdap, bir súrinbei sóilep ketti. Ǵibadathanaǵa kelgen sebebi mynadai eken: Sinnodze biyl on beske tolypty. Kóktemde bir belgisiz dert jabysqan. Aýyz jappai jóteledi, ystyǵy túspeidi, asqa tábeti joq. Sino balasyn barynsha mápelep, emshilerge kórsetken. Kerek dári-dármek alǵan, qolynan kelgennin barlyǵyn istegen. Biraq balanyń ońalatyn túri joq. Qaita, kún ótken saiyn keri ketip barady. Onyn ústine keiingi kezde joqshylyq qoldy bailap, emshilerge aqy tóleýge de múmkin bolmai otyr. Ǵibadathanadaǵy áýlie ákeni keremet emshi, tipti túrli merezdi emdei alady desedi. Sondyqtan Sinnodzeǵa kómektes dep júginip kelip otyr.
– Meniki qur áýreshilik emes pe? Kelesiz be? – dep áiel áýlie ákege qadala qapap. Onyń kózinde jalyný da, jalbaryný da joq, tek qana qatqyl talap bar edi.
– Jaqsy, kórein balańdy, – dedi áýlie áke, saqalyn oilana taramdap turyp. Áiel janǵa emes, tánge dárý tilep kelip tur. Biraq onyń nesi sóket? Tán – jannyń turaǵy emes pe? Turaǵy taza bolsa, turǵyny da saýykpai ma? Piradar Fabian dinge osyndai jolmen kelmep pe edi? Jáne jalǵyz ol emes. Múmkin bul áieldi de Qudai aidap kelgen shyǵar?
– Ulyń osynda kele ala ma?
– Kele almaidy-aý...
– Olai bolsa meni oǵan ertip bar. Áieldin kózinde qýanysh oty jarq etti.
– Shynymen barasyz ba? Netken baqyt!
Áýlie ákeniń kóńili bosady. Sol sátte áieldiń betindegi perdesi ysyrylyp, astynan ananyn júzi kórindi. Bul endi samýraidyń jesiri emes, tipti japon áieli emes – ana edi. Meiirimi sheksiz, qýt iesi, aqyrda jatqan náreste Aisany – emshek berip asyraǵan Aspan Patshaiymyndai-aq ana edi bul. Boiyn sándene kergen áýlie áke áielge dem bere soilegen:
– Qoryqpaǵyn. Balannyń aýyrýyn barmai-aq bilip turmyn. Men ony emdeiin. Qolymnan kelgenin aiamaimyn. Al endi qolymnan kelmei jatsa...
– Tek kórseńiz eken, – dedi áiel jasqana til qatyp, odan keiin buiyrǵanyn kóremiz. Bolmasa, onda Kiemidzý pýthanasyndaǵy bodhisattva Kannonǵa júginýim ǵana qalady.
Bodhisattva Kannon! Bul sózdi estigende áýlie ákeniń bet-álpeti qaraiyp, tútigip ketti. Ańyryp eshteńe túsinbei qalǵan áielge qaharly kózin qadaǵan kúii, ashýly sózdi seńdei aqtarǵan.
– Baiqa! – degen ol aiqailap, basy selkildep, – Kannon, Shakia, Hatiman, Tendzin senderdiń bul tabynyp júrgenderiń bar bolǵany aǵash puttar ǵana. Shyn Qudai bireý-aq, ol – Aspan Ámirshisi. Tek Qudai ǵana seniń balańnyń janyn ala alady, nemese saýyqtyra alady. Bul puttardyń qolynan kelmeitin is. Eger balam deseń - puttarǵa siynǵanyńdy qoi.
Áiel eski kimonosynyń jaǵasyn qymtanǵan kúii áýlie ákeden kóz ala almai turyp qaldy. Ashýly ýaǵyzdyń maǵynasy sanasyna jetti me eken? Kim biledi. Alaida áýlie ákeniń onda sharýasy joq edi. Kúrektei saqalyn alǵa usynyp, áieldiń ústine tóne túsken ol áńgimesin ary qarai indetti:
– Haq Qudaiǵa ǵana sen. Al Hak Qudai – ol Iýdeiadaǵy Vifleemde týǵan Aisa. Basqa Qudai joq. Saitan ǵana, joldan taiyp kebinen airylǵan perishte ǵana solai oilaidy. Bizdi qutqarý úshin Aisa, tipti ózin krestke kergizgen. Qara mynaǵan. Mine ol.
Áýlie áke qolyn sozyp artyndaǵy túrli-tústi áinekti nusqaǵan. Kúnniń reńsiz jaryǵy túsken áinek qarańǵy ǵibadathananyń ishinen sýrettei anyq kórinip, Qudaidyń shekken azabyn baian etip tur edi. Tómenirekte jylap turǵan Máriiam men shákirtteri beinelenipti.
Áiel japon izetimen qol qýsyryp áinekke jasqana kóz tastady.
– Ońtústik varvarlardyń aty búkil álemge máshhúr Bodhisattvasy osy ma edi? Eger krestke kerilgen Áýlie balamnyń janyn alyp kalsa, men oǵan qalǵan ómirimde qulshylyq etip etýge daiynmyn. Ótinemin, jalbarynyńyz oǵan, keremetin kórsetsin, qorǵasyn bizdi. Áiel jai sóilegenimen, daýsynan qatty tolqyǵany sezilip tur edi. Áýlie áke jeńiske masattanǵandai, áinekten kóz almaǵan kúii burynǵydan da qabyndai sóiledi.
– Aisa, kúná men qiianatqa batqan adamzatty qutqarý úshin, bizdiń janymyzdy qutqarý úshin kókten jerge tústi. Oǵan qandai nesibe buiyrdy eken, ol qandai azap shekti eken – tyńda endi.
Ǵibadathananyń ishin arshyndai kezgen áýleie áke Aisanyń ómiri jaily tebirene tolǵanǵan. Arý Máriiamǵa Qudaidy óz qursaǵynmen alyp kelesin dep habar bergen perishte týraly. Onyń mal jem jeitin akyrda týǵandyǵy týraly, onyń týǵandyǵynan belgi bergen juldyzǵa erip, shyǵystan kelip. oǵan syiǵa hosh iisti shyrysh ákelgen dýahandar týraly, Messiianyń kelýinen qoryqqan Irod patshanyń nárestelerdi óltirgendigi týraly, onyń Ioannan qalai shoqynǵandyǵy, taýǵa shyǵyp ýaǵyz aitqandyǵy, sýdy sharapqa ainaldyrgandyǵy, Máriiam Magdalinanyń boiynan jeti shaitandy qýyp shyqqandyǵy, ólgen Lazardy tiriltkendigi, sý ústimen qalai júrgendigi, Ierýsalimge qashyr minip kirgendigi, sońǵy sherli suhbat pen Eleon taýynda dýǵa oqyǵandyǵy týraly aitqan.
Ǵibadathanany jailaǵan qarańǵylyq ishinde áýlie ákeniń daýsy Qudaidyń áýezindei kúrkirei estilip jatty. Áiel ony únsiz tyńdady. Aisa, eki baýkespe urymen birge krestke tańylypty! Bul ne syi! Onyń bul qaiǵysyna, shekken bul azabyna qabyrǵań qalai qaiyspaidy! Onyń sońǵy aiqaiy she! «I li, Ili! Lama savahfani!» depti. «O, Táńirim! O, Táńirim! Meni nege japadan jalǵyz tastap kettiń!» degen sóz. Netken qasiret!
Kenet áýlie áke únsiz qaldy. Júzi qup-qý áiel, astyńǵy ernin jymqyra tistegen kúii oǵan qadala qarap tur eken. Onyń kózinde eshkandai da tebirenis joq, tek qana jiirkenish pen óshpendilik bar edi. Tańqalyp til airylǵan áýlie áke biraz ýaqyt mylqaý adamsha kózin jypylyqtatyp turyp qaldy.
– Solai de! Senderdin «hak Qudailaryń», ońtústik varvarlardyń Bodhisattvasy osyndai eken ǵoi!
Áieldiń burynǵy uiańdyǵynan nyshan da qalmady. Ol endi jaýyn aqtyq ret shaýyp óltirgeli turǵan adamdai sóiledi.
– Meniń kúieýim Itibangase Hambei bar bolǵany Sasaki áýletiniń tólengiti, qatardaǵy ronin edi. Biraq ol eshqashan jaýǵa syrtyn bermegen. Ústindegi saýytyn astyndaǵy atyn kartaǵa uttyrǵan ol, Tekodzi saraiynyń janyndaǵy shaiqasqa jalańash shyqty dese de bolady. Biraq syn saǵatta ol «Býdda Amida, jar bola kór!» degen jazýy bar qarapaiym haoridi oranyp, bairaqtyń ornyna bambýktyń sabaǵyn ustap, jalań qylyshymen jaýǵa umtyldy. Oda myrzanyń sherigine bóridei tigen Sibatanyń áskerin keri serpip, qansha adamnyn basyn qarbyzdai shapty. Al senderdiń Qudailaryń mynaý ma? Ony krestke keredi eken – al ol qyńsylap jylaǵandy ǵana biledi! Sýjúrek qorqaq! Onyń dininen ne daýa? Qudaiyńmen ekeýińniń ishkeniń bir sý. Kúieýimniń árýaǵy turǵan úige endi attap baspassyń. Balamdy da saǵan emdetpeimin. Sinnodze qylyshker Hambeidiń uly! Oǵan qorqaqtyń qolynan shyqqan dárini ishkizgenshe ózimniń ishimdi semsermen eseiin! Bulai ekenin bilgende, bul jerge eshqashan kelmes edim. Osyǵan ǵana ókinemin.
Kóz jasyna tunshyqqan áiel jalt buryldy da, obadan qashqandai ǵibadathanadan jyldam basyp shyǵa jóneldi. Meńireigen áýlie áke turǵan ornynda qala berdi...
Riýnoske AKÝTAGAVA (japon zashýysy)
Aýdarǵan Talasbek ÁSEMQULOV
