Қазақша Qazaqsha قازاقشا Русский
DALA INSIDE-qa ótý
Dala 360 Politica Vox Populi Dala Finance Shartarap Bile júrińiz! Referendým
Bilim Suhbat Zań men Tártip Aimaq Jumysshy jyly Aityldy – oryndaldy Bas taqyryp Saraptama Dál qazir Taza Qazaqstan AES: Referendým
DalaNews visual
Freedom Inside '26

Nazarbaevqa renjimeńizder

Dalanews
Nazarbaevqa renjimeńizder
Taiaýda «Central Asia Monitor» gazeti jýrnalisi Sáýle Isabaeva men jýrnalist Arman Qudabaevtyń «Kazahskii natsionalizm: na smený «romantikam» prihodiat «býntari»?» degen suhbaty túrli oiǵa jeteledi. Kez kelgen adam materialmen tanysqanda suhbat alýshy men suhbat berýshiniń de qazaq tilin bilmeitin, tipichnyi «qala qazaqtaryna» uqsatar edi. Áý basta bul suhbatty orystildi jýrnalist alǵan shyǵar degen oimen, tutas gazettiń betin alyp jatqan materialdyń sońyna kóz júgirtkenimde suhbat alýshy jýrnalistiń esim-soiy – Sáýle Isabaeva ekenin kórgen soń, qala qazaqtarynyń qazaq ultshyldyǵyn qalai táspirleitini meni qyzyqtyra tústi.

Arman Aktaevich ne deidi?

Suhbatty oqyǵanda orystildi áriptesimizdiń suhbattasatyn adamyn durys tańdamaǵanyn birden baiqadym. 2000 jyldardyń basynda QazUÝ-diń jýrnalistika fakýltetinde bilim alǵanymyzda Arman Aktaevich (jýrfaktyń stýdentteri solai ataityn) aǵamyz jýrfaktyń uzyn dálizinde ary-beri shapqylap júretin.

Sol kezde bireýler «zamdekanymyz» Aktaevich qazaq ultshyldyǵy jaiynda áńgime aitady dese senbes edik. Qazaqsha sóilei almaityn adam qazaq ultshyldyǵy jaiynda qalaisha áńgime qozǵaidy?

Biraq suhbatty bastan-aiaq oqyp shyqqan soń, Arman Aktaevichtiń áńgimesi álgi bir orystardyń amerikanyń Ford máshinesin minip (kóliginiń artqy áinegine  «Na Berlin!» degen jazý bar) alyp, iPhone sotkany syǵymdai ustap, orys patriotizmi jaiynda áńgime aitatyn ádetin esime túsirgendei boldy. Suhbatta Arman Aktaevich bas jaryp, kóz shyǵaratyndai bálendei eshteńe aitpaǵan. Bári ádettegidei... Biraq suhbattan elimizdegi orystardan góri orystildi qazaqtardyń kún ótken saiyn ózderin «jaisyz sezinip» júrgenin anyq ańǵardym.

 

Qazaq tilin qashan úirenesizder?

Biyl táýelsizdik alǵanymyzǵa 25 jyldan asty. Osy jyldar ishinde ózimizdiń orystildi qazaqtar qanshalyqty qazaq tilin meńgerdi? Túk te meńgergen joq. 2000 jyldary jýrfakta oqyp júrgende Arman aǵamyzdy «Arman Aktaevich» dep ataýshy edik. Al «Central Asia Monitor» gazeti jýrnalisti óz suhbatynda «Arman Aktaiuly» dep atapty. Bolǵan, bitken ózgeris osy ǵana.

Elimiz táýelsizdik alǵanda Nazarbaev qazaqtildi qazaqtarǵa da, orystildi qazaqtarǵa da teńdei múmkindik jasady. Prezident qazaq tilin damytýǵa qatysty qatal sheshim qabyldamady. Sol siiaqty orystildi qaýymnyń oiynan shyǵyp, orys tiline de kóp múmkindik bermegenin bilemiz. Eki jaqqa teń múmkindik jasady. Bul elimizdegi ultaralyq tatýlyqty saqtaý úshin qajet edi.
Osyny eldegi orystildi qazaqtar sezindi me? Joq. Múlde sezingen joq. Olar til syndyrýǵa eshqashan qulyq tanytpady. Esesine taýsylmaityn syltaýlaryn aityp, jurttyń miyn ashytyp keledi.

Búginde qazaqtildi qazaq pen orystildi qazaq biletin bir aqiqat bar. Ol elimiz táýelsizdik alǵaly beri qazaq tili alǵa jyljyǵany. Endi bir 15 jylda orys tiline degen qajettilik múlde joiylady. Muny orystildi qazaqtar moiyndaǵysy kelmeidi.

 

Kim «tormoz»?

Táýelsizdik jyldary qazaq tili biliktiń ákimshilik kúshine arqa súiemei-aq tabiǵi jolmen damyp, órkendedi. Muny orystildi qazaqtar jaqsy biledi. Biraq olar qazaq tilin úirenýge qulyqsyz. Enjar.
Olardyń osy bir áreketi qazaq tilin úirenýge yqylas tanytqan ózge ulttardyń yqylasyn sý sepkendei basyp jatqanyn oilamaidy. Kópke túsinikti qazaq-orys tilinde aitsaq elimizdegi orystildi qazaqtar qoǵamnyń alǵa jyljýyna «tormoz» bolyp otyr.

Olar alǵa umtylýdyń ornyna ótkendi ańsap, alǵa basqan qadamymyzdy keiin tartýda. Prezidenttiń ózi «Qazaqpen qazaq – qazaq tilinde sóilessin» dep aitty ǵoi. Ókinishke orai, Arman Aktaevich menimen qazaq tilinde sóilesýge áli daiyn emes. Qashanǵy kútýge bolady?

Qaita olar «burynǵy «romantikterdiń» ornyn «býntarlar» basty» dep ah uryp ókinip, bilikke renish aitýmen keledi. Basqa-basqa elimizdegi orystildi qazaqtardyń Nazarbaevqa renjitindei jóni joq.

 

Tóbeles qazaq ultshyldyǵyna ólshem bolmaidy

Endi negizgi áńgimemizge qaita oralsaq. «Central Asia Monitor» gazetinde jaryq kórgen suhbattyń álqissasynda «Meniaiýtsia vremena, meniaetsia obshestvo, a vmeste s nimi transformirýetsia i sýshnost kazahskogo natsionalizma. On ýje ne takoi, kakim byl, k primerý, desiat i daje piat let nazad. Seichas on predstavlen mnojestvom raznosherstnyh grýpp s chasto poliarnymi jiznennymi printsipami i sotsialnym statýsom» – dep paiymdapty suhbat alýshy áriptesimiz.

Osydan-aq orystildi qazaqtardyń qazaqy ultshyldyq olarǵa qatty diskomfort týǵyzyp otyrǵanyn baiqaimyz. Osylaisha áriptesimiz «etnikalyq týystaryna» degen kózqarasyn bildirip qoiǵanyn ózi de baiqamai qalǵan syńaily. Budan keiin ol qazaq ultshyldyǵy qoǵamdyq ómirimizde qalai kórinis taýyp, «baiyrǵy jurttyń» mazasyn qalai qashyryp jatqanyn Arman Aktaevichtyń aýzymen aitýǵa tyrysypty.

Al Arman Aktaevich bolsa, «Ákem-aý, men qazaq ultshyldyǵy jaiynda ne aitalamyn, maǵan adasyp kelip otyrsyń»  dep aitýdyń ornyna Astanadaǵy Ábý-Dabi Plazadaǵy tóbelesti, Bojkonyń sońǵy áńgimesin, Almazbek Atambaevtyń bizdiń bilikke aitqan synyn, tipti Praim Plazadaǵy kontserttegi tóbelesti bir syzyqtyń boiyna jinap, qazaq ultshyldyǵymen bailanystyryp «nechto» birdeńe aitýǵa tyrysypty.
Arman Aktaevich myrza, qazaqtar tóbelesse,  oǵan qazaq ultshyldyǵynyń qatysy qanasha? Kúni keshe ǵana Ábý-Dabi Plazada oryn alǵan tóbeleske ultshyldyq negiz boldy dep baǵalaýyńyz bul endi aýyl jastary men bilik arasyna ot tastaý emes pe?

Ol turmystyq daý-janjaldan týǵan dúnie ǵoi. Almatyda jatyp, Astanadaǵy tóbeleske bulaisha baǵa berýińizge ne túrtki boldy? Siz oilaǵandai Almatydaǵy Praim Plazadaǵy tóbelesten de qazaq ultshyldyǵynyń izin baiqai almadym. Tóbeles bolǵan jerde qazaq qoǵamy ultshyl retinde tanityn Dos Kóshimdi kórip, osylai deseńiz,  oilanýǵa bolar edi.

 

Býntar men romantikter haqynda

Aitpaqshy, Arman Aktaevich Praim Palazda Qairat Nurtastyń ánin tyńdaimyz dep kelgen júzdegen qazaq jastary men Astanadaǵy Ábý-Dabi Plazda úndistermen jaǵa jyrtysqan kúzetshilerdi «býntar» dep atasa, Keńes zamanda Máskeýdiń betine samal bolyp soǵa almaǵan qazaq ziialylaryn ultshyl «romantikter» dep baǵalapty.

Óz basym Qairattyń ánin tyńdaýǵa jinalǵan jastardy «býntar» emes, «fanat» dep ataǵan bolar edim. Demokratiiasy damyǵan Eýropada iri kontsertterde, fýtbol oiyndarynda mundai tóbelester jii bolyp turatynyn bilesiz. Biraq mundai oqiǵadan keiin tóbelesken jastardy ultshyl, býntar dep aiyptaǵanyn kórmek túgili, estimeisiz. Sonda bul ne ólshem? Shamasy Arman Aktaevich, ońy men solyn tanymaǵan aýyl jastaryn bilikke qarsy aidap salyp,  Qazaqstandaǵy orys tiliniń ǵumyryn uzartamyn deseńiz qatty qatelesesiz.

Arman Aktaevich romantikter men býntarlardyń ara jigin ajyratyp bergennen keiin jýrnalist «To est vy hotite skazat, chto razýmnogo/ýmerennogo natsionalizma v Kazahstane ne polýchilos? I vmesto nego stali nabirat silý drýgie techeniia?» – dep táýelsizdik jyldary qalyptasqan qazaq ultshyldyǵyn jurtqa «urda jyq» aǵym retinde túsindirýge tyrysady.

Budan Arman Aktaevich Almaty men Astanada oryn alǵan tóbelesti taǵy da basshylyqqa alyp, qazaq ultshyldyǵynyń mánin túsindirýge tyrysypty. Osy eki tóbeles arqyly qazaq ultshyldyǵyna qalai baǵa berýge bolady? Arman Aktaevich til úshin tramvaidyń astyna túsýge deiin barǵan Rýza Beisenbekti qalaisha umytyp ketti eken?

Al ulttyq múdde jolynda kúres júrgizip júrgen Dos Kóshim, Berik Ábdiǵali, Aidos Sarym, Muhtar Taijan, Asqar Jumadildaevtyń áreketterin Arman Aktaevich nege esepke almaidy?  Qazaq ultshyldyǵyna qatysy joq tóbelesterdi ultshyldyqqa indikator etip alýdyń ne qajeti bar edi?

 

Aýyl jastary qalada qalýy kerek

Suhbattyń sońyna qarai Arman Aktaevich memlekettiń aýyl jastaryna joǵary oqý oryndaryna túsý úshin jyl saiyn beretin kvotasyn kópsinipti. Ol kvota boiynsha bilim alyp, diplom alǵan jastardyń bári aýylǵa qaityp ketpeitinine qynjylys bildiripti.

Arman Aktaevichke salsaq, aýyl kvotasy boiynsha oqýǵa túsken aýyldan shyqqan jastardyń bári tórt jyldan keiin diplomyn qaltasyna salyp, aýylǵa attanýy kerek eken.

Sonda ne, Astana men Almaty Arman Aktaevich sekildi jandardyń turýy úshin salynyp pa? Osy jaǵyn túsine almadyq. Úkimet aýyl jastaryna kvota bólgende olarǵa bilim berip,  aýylǵa qaitarýdy kózdegen joq.

Qaita olardy qalada turaqtap, jumys istep, elimizdiń ósip, órkendeýine paidasyn tigizsin degen maqsatty basshylyqqa alǵany anyq. Arman Aktaevich, Úkimettiń aýyl jastaryna arnalǵan qandai baǵdarlamalary baryn jetik bilmeseńiz, mundai áńgimeni qozǵap neńiz bar? Tyrmanyń basyn basyp, saby mańdaiyńyzǵa sart etip tigenin ózińizde ańǵarmai otyrsyz.

Bilip júrińiz, Úkimettiń aýyl jastaryn aýylǵa qaitaratyn «Diplommen – aýylǵa!» degen baǵdarlamasy bar. Umytpańyz. Aýyl jastaryna bostan-bosqa soqtyǵysa bermeńiz. Áitpese erteńgi kúni Qairat Nurtastyń fanattary sizdiń úidiń aldynda tóbeles uiymdastyrýy múmkin.

 Nurlan Jumahan, jýrnalist.  
dos kóshim Praim plaza Nazarbaev Almazbek Atambaev Aidos Sarym Nurlan Jumahan Muhtar Taijan Asqar Jumadildaev Berik Ábdiǵali Diplommen – aýylǵa Ábý-Dabi Plaza Arman Qudabaev Sáýle Isabaeva qazaq ultshyldyǵy Na Berlin! Qazaqpen qazaq – qazaq tilinde sóilessin býntar fanat Rýza Beisenbekti Madina Sádýaqasova

Oqi otyryńyz