Qydyr ata men Aiaz ata talasady
Iá, Naýryz kóje – merekeniń ajyramas bólshegi. Anaý bir jyldary Qydyr atany túiege mingizip, nópir halyqtyń arasyna engizip jiberdik. Qydyr ata men Naýryz úilesedi. Biraq merekede Qydyr atanyń missiiasy aiqyndalmaǵandyqtan, sońǵy ýaqyttary túiege mingen Qydyr atany kórmeitin boldyq.
Búginde ózderin salt-dástúrdiń jiligin shaǵyp, maiyn ishken etnograf sanaityn aqyn-jazýshy, tarihshylar Naýryz ben Jańa jyldy bir-birine qarsy qoiýǵa qumar. Bul derttiń asqynǵany sonsha aldaǵy ýaqytta alańda – Qydyr ata men Aiaz ata bir-birimen tóbelesip jatsa, tańǵalmaityn boldyq.
Biz on jerden ultshyl bolsaq ta, Jańa jyldy Naýryz merekesinen artyq toilaimyz. Nege? Óitkeni bul merekeni toilaýdyń ózindik jón-josyǵy qalyptasqan.
Qalalyq jerlerde alańdarǵa kiiz úi tigilip, kontsert qoiylyp jergilikti bilik oryndary Naýryz merekesin qarsy alyp jatady. Al saýdagerler Naýryz kóje, káýap pen sýsyndaryn qymbatqa saýdalap, qaltasyn qalyńdatady. Bolǵan-bitkeni osy.
Alańdarda tigilgen kiiz úilerge ákim-qaralar bas suǵyp, kóje iship, et jep bolǵannan keiin ár mekeme tikken kiiz úilerin jyǵa bastaityny da jasyryn emes. Mundaida mereke ákim-qaralar úshin uiymdastyrylǵan ba dep qalasyń. Aitpaqshy, mereke sońynda alańdaǵy qoqystan aiaq alyp júre almai qalatyn kezimiz de ádetke ainalyp barady.
Kóshege qoqys tastaýdy qoiǵanda ǵana el bolamyz
Árine, Naýryz kezinde eshkim qolyna sypyrtqysyn alyp kóshe sypyryp ketpeidi. Muny bilik oryndary birinshi kezekte ózderi qolǵa alýy tiis. Qajet bolsa, bul iske ziialy qaýymdardy tartyp, halyqtyń ynta-yqylasyn oiatqan abzal.
Ainalamyzdy taza ustaý – bul el bolyp ortaq maqsatqa uiysýdyń kishkentai ǵana kórinisi. Eger bizder osyndai qarapaiym is-áreketterdi ómirlik daǵdymyzǵa ainaldyrsaq, qoǵamda oryn alǵan máselelerge bei-jai qaramaityn kóńili oiaý, sergek halyqqa ainalar edik.
Búginde bárimiz esik aldyn sypyryp, qoqysyn kóshege tastaýǵa qumarmyz. Alys aýyldaǵy jaǵdaidy aitpaǵan kúnniń ózinde Almatyda jer úide turatyn halyq qysta esik aldyndaǵy qaryn kúrep, kósheniń ortasyna laqtyrady. Qar máshine tabanymen taptalyp, erip ketedi dep oilaimyz. Shyndyǵynda kósheniń qaq ortasyna kúrep tastaǵan qarymyz kólik tabanymen taptalyp, kók taiǵaq muzǵa ainalyp, ómirimizge qaýip tóndiretinin eskermeimiz.
Al kóshe tazalaityn qyzmetkerler de joldyń jieginde jatqan qardy kósheniń ortasyna laqtyryp, qardy tasýdy qiynsynady. Qardy aýlaqqa tasyp tastaý úshin qala biligi qarjy bóledi. Biraq kommýnaldyq mekemeler bolsa qarjy únemdep, jol jiegindegi qardy máshineniń tabanynyń astyna tastaǵandy jón sanaidy.
Aryqty qazý men tazalaý qiyn ba?
Qazir qalaly jerde qardy aryqtarǵa úiip tastaý da úirenshikti jaǵdaiǵa ainalǵan. Al qar erigende aryqtar bitelip, ainalany topan sý basady. «Aýyz as isherde, kóten t... kerek» degendei, bizge aryq tek kóktemde ǵana kerek. Al qalǵan ýaqytta aryqpen isimiz bolmaidy.
Aqyr aittyq qoi, myna bir máseleni de aita keteiik. Qazir qalalardyń mańynda jańa eldi mekender boi kóterip, úiler kóptep salynyp jatyr. Sol eldi mekenderde aryq degenińiz atymen joq. Jaýǵan qar erise, kóshe kól-dariia bolady.
«Ózime bolsyn» degen printsipti myqtap ustanǵan jurt aryq jatýy tiis jerdiń bárin jergilikti sáýlet mekemesiniń mamandaryna beretinin berip, qarys súiem jerdiń bárin qorshap, zańdastyryp alǵan. Reti kelse kósheni de qorshap, zańdastyryp alýdan taiynbaimyz. Al zań normalaryn saqtaidy degen jergilikti sáýlet mekemelerine aqshanyń shetin kórsetseń, bárin zańdastyryp berýge daiar.
Endi ne isteýimiz kerek? Eki máshine qatar kelse, úlken daý bolatyn mundai kóshelerde aryq qazatyn oryn múlde joq. Bul máseleni jergilikti sáýlet mekemeleri sheship bermesi anyq. Budan japa shegetin sol kósheniń turǵyndary.
Árkim qorshaýyn bir metr keri tartyp, úiiniń tusynan 10-15 metr aryq qazsa, bar másele sheshiler edi. Oǵan bizdiń halyqtyń erik-jigeri jete me?
Biraq mundai qadamǵa eshkim barǵysy kelmeidi. Qaita ebin taýyp, bir qarys jerdi baýyrymyzǵa basyp qalýǵa tyrysamyz. Budan keiin qaitip el bolamyz? Naýryz merekesi bizge aryqty tazalaýǵa, aryq qazýǵa úndeitin mereke bolsa, qandai jaqsy bolar edi.
Jańadan boi kótergen eldi mekenderdiń keibir kóshelerine jergilikti bilik oryndary asfalt tósep berdi. Biraq aryq bolmaǵannan keiin joldy jóndeýde ne maǵyna bar?
Qar men jańbyrdyń sýy aǵatyn aryq bolmaǵan soń, kóshede kólkip, bir jylda asfalttalǵan joldyń astyna sińip, talqanyn shyǵarmai ma? Osynyń bárin bile tura, aryqty qazýdan, tazalaýdan nege qashatynymyzdy túsinbei-aq qoidym.
Eger biz el bolýdy oilasaq, aryq pen toǵandarymyzdy taza ustaýymyz kerek. Naýryz merekesi turmysymyzdy túzeýge yqpal etetin osyndai igilikti isterge jurt bolyp jumyldyrýy tiis. Ókinishke orai, kiiz úi tigip, ákim-qaralarǵa kóje usynyp, tabaq-tabaq et tartý – Naýryzdyń basty nyshanyna ainalyp bara jatqany janymyzǵa batady.
Ákimder úshin Naýryz «bytovoi» is
Kóktem shyqqanda ákimder aryq tazalaýdy emes, mektep túlekteriniń testten jaqsy nátije kórsetip, «bes» degen baǵa alýyn qadaǵalaidy. Iá, mektep bitirýshi túlekterdiń testten joǵary nátije kórsetýi mańyzdy másele. Biraq buǵan ákimniń qanshalyqty qatysy bar? Bul – pedagogtardyń máselesi emes pe?
Shyny kerek, qazir aýdan ákimderiniń tiimdi jumys istep jatqanyn osy test nátijesi aiqyndaityn boldy. Qazir aýdan-aýdandar test boiynsha jarysatyn dárejege jetken. Jarys bolǵan soń, aýdan ákiminiń apparaty tutas amal-tásildi uiymdastyratyny belgili. Test bastalǵanda qyp-qyzyl saýda júretinin bárimiz bilemiz. Onyń basynda komissiiany basqaryp ákimniń orynbasary júredi.
Sondyqtan mundai memlekettik mańyzy zor «ispen» bas aýyrtyp júrgen ákimge Naýryzdy turmysymyzdy túzeýge yńǵailastyryp toilaiyq dep usynys aityp, sózińdi bosqa shyǵyndaýdyń túk te qajeti joq.
Shahanovty shaptan túrtý ádetke ainalyp barady
Iá, Shahanov bastamasymen Naýryzdy táýelsizdik jyldary qaita toilai bastadyq. Buǵan qarsy aitar daýym joq. Biraq ulttyń sózin sóileidi degen dardai adamnyń qaita-qaita bul máseleni aita berýiniń ne qajeti bar? Bul ne, júikeniń juqarǵany ma?
Joq jerden sensatsiia izdeitin telearna jýrnalisteri de Naýryz qarsańynda bul daýǵa mai quiyp, jandandyra túsedi. «Jeltoqsan», «Shyńǵys han», «Til», «Shyndyǵyn joǵaltqandar» dep ábden júikesi juqarǵan aǵamyzdyń shabynan túrtip, «Naýryzdy bálenshe degen kisi bálen oblystyń túgen degen aýdanyndaǵy bir shaǵyn eldi mekeninde eń alǵash ret biz toilaǵanbyz deidi» dep kezekti daýdyń shoǵyn úrlei túsedi.
Kezinde Keńes ókimetiniń quryǵy jetpegen (mundai aýyldar kóp qoi) bálen degen aýdannyń otyz-qyryq shaqty tútini bar túgen degen aýylynyń turǵyndary bir qazan kóje jasap, Naýryzdy baiaǵydan toilasa toilaǵan shyǵar. Sony másele etip kóterip, tynysh jatqan arystandy oiatýdyń ne qajeti bar? Budan keiin Muhań Naýryzdan bastap, Jeltoqsandaǵy erligin tizbelep, Shyńǵys handy shyqpyrtyp baryp bir-aq toqtaidy.
Jeltoqsan men Qazaq tiliniń máselesin kóterýde Shahanovtai eńbek sińirgen ziialy joq. Biraq bul taqyrypqa osynshama berilýge bola ma? Muhań qaita Naýryzdy toilaýdyń qarapaiym turmystyq deńgeidegi ereje-daǵdysyn daiyndap, halyqqa taratpai ma?
Halyqtyń esine Naýryzdy eń alǵash kimniń bastamasymen toilaǵanymyzdy salyp otyrýdyń ne qajeti bar? Halyq Shahanovty onsyz da biledi. Test suraqtarynda «Naýryz elimizde eń alǵash kimniń bastamasymen toilana bastady?» degen suraq bar. Anyq jaýaby astynda jazýly tur.
Taǵy aita ketetin másele. Bizdiń telearna jýrnalisteri jyl saiyn Naýryz merekesi jaiynda habar jasap, kójeni qalai jasaýdyń tásilin úiretýge qumar. Budan basqa taqyryp joq pa? Qudaiǵa shúkir, qazir birinshi synyptyń balasy naýryz kójeni qalai jasaýdy jaqsy biledi. Naýryz merekesi qarsańynda telearnaǵa qarasań, merekeni alǵash ret toilap jatqandai áserge qalasyń.
Óz basym Naýryz merekesi qarsańynda ánshi-ártisterdiń telearnada kólbeńdep kóje jasaǵanynan mezi boldym. Naýryz merekesi turmysymyzdy túzep, igilikke bastaityn mereke ekenin, iaǵni osy taqyryp aiasynda talai dúnie kórsetýge bolady ǵoi.
Nurlan JUMAHAN
