«Teńizshevroil» kompaniiasy Keleshek keńeiý jobasynyń negizgi ideiasy nede? Bul joba Qazaqstan ekonomikasyna qanshalyqty paida ákelýi múmkin? Onyń qorshaǵan ortaǵa áseri qandai bolmaq? «Qala men Dala» gazetiniń osy jáne ózge de saýaldaryna «Teńizshevroil» JShS-y Keleshek keńeiý jobasy-Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasynyń direktory Mik Kreili jaýap berdi.
– TShO-nyń Keleshek keńeiý jobasynyń jalpy ideiasy nede? Adamdar osyny túsinbei júrgen tárizdi...
– KKJ-UEQBJ (Keleshek keńeiý jobasy-Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasy) - “Teńizshevroil” óndirisiniń kezekti aýqymdy keńeiýi. KKJ-UEQBJ óndiris kólemin arttyrý jáne Teńiz ken ornyndaǵy qoldanystaǵy zaýyttardyń tolyq qýatta jumys isteýin qamtamasyz etý úshin bir mezgilde júzege asyrylatyn birikken joba bolyp tabylady.
Búginde álemdik energetika salasynda júzege asyrylyp jatqan eń iri kúrdeli jobalardyń biri bolyp tabylatyn KKJ-UEQBJ jobasy Teńiz kenishiniń jyldyq munai óndirisi kólemin shamamen 12 mln tonnaǵa arttyryp, jalpy munai óndirisi kólemin 39 mln tonnaǵa deiin jetkizedi dep kútilýde.
KKJ zaýyttarynda kúkirt óndirilmeidi. Quramynda kúkirtti sýtegi bar tabiǵi gaz qoinaýqattaǵy qysymdy saqtap turý maqsatynda qoinaýqatqa keri aidalatyn bolady. Atmosferalyq shyǵaryndylardyqysqartý maqsatynda atalǵan keńeiý jobasynyń nysandaryn jobalaý jáne olardy salý barysynda eń sońǵy zamanaýi tehnologiialardy qoldanylýda.
KKJ-UEQBJ aiasynda jańa nysandardyń qurylysy men montajy qarastyrylǵan, atap aitsaq:
-
Jańa shiki munai óndirý uńǵylary jáne munai men keibir gazdardy óńdeýge arnalǵan jinaý júiesi qondyrǵysy;
-
Quramynda kúkirtti sýtegi bar tabiǵi gazdy qoinaýqatqa qaita aidaýǵa arnalǵan ShGA ÚB (Jýrnalist nazaryna: Shiki gaz aidaý-Úshinshi Býyn) qondyrǵysy;
-
Atqylaýshy uńǵymalardyń erneýlerindegi qysymdy azaitý jáne qoldanystaǵy alty tehnologiialyq jelide qysymdy arttyrý arqyly Teńizdegi zaýyttardyń tolyq júktemesin qamtamasyz etýge arnalǵan nysandar;
-
Jobanyń quramdas bólikterin jetkizýge arnalǵan nysandar men qyzmetter.
2016 jyly TShO Seriktesteri Teńiz ken ornynyń óndiristik qýattylyǵyn arttyrýdyń kelesi kezeńi bolyp tabylatyn KKJ-UEQBJ jobasyn qarjylandyrýǵa qatysty sońǵy sheshimniń qabyldanǵany týraly habarlady.
KKJ-UEQBJ jabdyqtarynyń negizgi bóligi Qazaqstanda, Ońtústik Koreiada jáne Italiiada jasalyp, aldyn ala qurastyrylǵan modýlder retinde Teńizge túpkilikti ornatý úshin jiberiledi.
– Aitalyq, osy joba iske qosylǵannan keiin aldaǵy 5-6 jylda TShO-nyń munai óndirý kólemi qanshalyqty ósedi? Álde qandai da bir boljam aitýǵa áli erte me?
– KKJ-UEQBJ munai óndirý kólemin jylyna shamamen 12 million tonnaǵa arttyra otyryp, TShO-nyń jalpy munai óndirý kólemin jylyna 39 million tonnaǵa jýyqtatady dep kútilýde.
– Keleshek keńeiý jobasynda qazirgi tańda qansha merdiger jumys isteidi? Mundaǵy qazaqstandyq kompaniialardyń úlesi qansha? Osy joba bastalardyń aldynda otandyq merdigerler barlyq kólemdi jumys Batys Eýropa zaýyttaryna berilip, munyń sońy jobanyń qymbattaýyna ákep soqtyrady degen pikir bildirgen edi... Jalpy TShO úshin qaisysy tiimdirek: ónimdi otandyq kásipkerden satyp alǵan jeńil me, álde shetelden satyp alǵan tiimdi me?
– TShO qazaqstandyq qamtý (QQ) máselesine jiti kóńil bóledi jáne bul – kásiporynnyń strategiialyq baǵyttarynyń biri. TShO-nyń maqsaty – Qazaqstandaǵy jergilikti taýarmen jáne qyzmetpen qamtýshylar naryǵyn damytyp, olardyń sapasyn halyqaralyq standarttarǵa beiimdeý.
TShO joba qajettilikterine bailanysty jergilikti qamtýdy barynsha arttyrý baǵytynda tynymsyz jumys isteidi. Qazaqstandyq qamtý boiynsha bizdiń maqsatymyz – jobaǵa jumsalǵan jalpy qarjy úlesiniń 32 paiyzyn qazaqstandyq taýarlar men qyzmetter jabdyqtaýshylaryna tiesili etý.
TShO KKJ-UEQBJ sheńberindegi jobalaý, satyp alý, qurastyrý jumystaryna qazaqstandyq kompaniialardy jumyldyrdy jáne osy kúnge deiin 1800-den astam qazaqstandyq kompaniiany aldyn ala irikteýden ótkizdi.
Jergilikti qamtý múmkindikterin arttyrý maqsatynda TShO birqatar forýmdar ótkizdi. Tek osy jyldyń ózinde, TShO jáne QR Úkimeti jergilikti merdigerlerdi tartýǵa baǵyttalǵan úsh forýmǵa demeýshilik etti. 2017 jyldyń qańtar aiynda ótkizilgen forýmda jyl aiaǵyna deiin taǵaiyndalýy kózdelgen tórt negizgi qurylys jumystarynyń kelisimshartyna sholý jasaldy.
Forýmǵa 180-nen astam jergilikti merdigerler qatysyp, konsortsiým qurý, seriktestik ornatý jáne qosalqy merdigerlik jasaý múmkindikterin sheteldik merdigerlermen talqylady. 2017 jyldyń sáýir aiynda ótkizilgen forýmda TShO-nyń biyl merdigerlerge úlestiretin shaǵyndaý kelisimsharttary sóz boldy. Olardyń kóbine merdigerler tikelei qatysa alady. Al 2017 jyldyń maýsym aiynda ótkizilgen forým jergilikti kompaniialar úshin qyzmetkerlerdi oqytý-daiarlaý múmkindikterine arnaldy. Munda jumysshylardy kásibi daiarlaý boiynsha 60-tan astam merdiger qatysyp, jergilikti jumys kúshin KKJ jobasyna tartý úshin olardy daiarlaý jáne jattyqtyrý boiynsha TShO jáne basty merdigerlerdiń josparlarymen tanysty.
– Álemdegi munai baǵasynyń kún saiyn qubylyp turǵanyn eskersek, Keleshek keńeiý jobasy Qazaqstannyń ekonomikasyna qysqa jáne uzaq merzimde qandai paida ákelýi múmkin?
– KKJ-UEQBJ – Qazaqstan Respýblikasynyń bolashaq urpaqtaryna da igiligin ákeler álemge belgili munai ken ornynyń áleýetin igerýge baǵyttalǵan biregei joba.
KKJ-UEQB jobasy jergilikti taýarlar men qyzmetterdi paidalaný, qazaqstandyq mamandardy jumysqa tartý, jumysshylardy oqytý baǵdarlamalaryn iske asyrý, el ishinde munai óndirýdiń jańa tehnologiiasyn qoldanysqa engizý jáne qazaqstandyq kásiporyndardyń áleýeti men qýattylyqtaryn damytý arqyly Qazaqstan Respýblikasynyń ekonomikasyna tiimdi túrde eleýli paida ákeledi dep kútilýde.
– TShO-nyń Keleshek keńeiý jobasynyń qorshaǵan ortaǵa áseri qandai bolmaq? Bulai deýimizdiń sebebi 2017 jyldyń basynda birqatar aqparat quraldary: «Sońǵy 3 jylda qorshaǵan ortaǵa qatysty TShO tarapynan 36 oqys oqiǵa tirkelgen» degen habar taratqan. Bolashaq Keńeiý Jobasy sheńberinde munai óńdeý kólemi artatynyn eskersek, munyń arty ekologiialyq apatqa alyp kelýi múmkin be? TShO munyń aldyn-alýdyń joldaryn qarastyrdy ma? Jobanyń qorshaǵan ortaǵa áserin qalai baǵalaityn bolasyzdar?
– TShO KKJ-UEQBJ jobasyn júzege asyrý barysynda ónerkásiptik qaýipsizdikke, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa jáne áleýmettik damýǵa erekshe den qoiady. Kompaniia Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamalyq talaptary men normalaryn, sonymen qatar óz saiasattary men «Shevron» korporatsiiasynyń standarttaryn ustanady.
Olarǵa "Shevron" kompaniiasynyń ekologiia, eńbekti qorǵaý, qaýipsizdik tehnikasy, tehnologiialyq qaýipsizdik, senimdilik pen tiimdilikti qamtamasyz etý sekildi baǵyttar boiynsha óndiristegi jetekshi kórsetkishterdi qamtamasyz etý jumystary kiredi.
2000 jyldan beri TShO gazdy alaýda jaǵýdy 84%-ǵa qysqartty, al gazdy kádege jaratýdy 98%-ǵa arttyrdy, bul jetistikke salamyzdaǵy qaýymdastyqtar joǵarǵy baǵa berip otyr.
KKJ jobasy TShO-nyń ekologiialyq kórsetkishterdi jaqsartý boiynsha moiyndalǵan tájiribesiniń negizinde ázirlenýde. KKJ ekologiialyq áser qaterin azaitý úshin zaýytqa jáne qurylys jumystaryna kiriktiriletin sharalardy sipattaityn birqatar qorshaǵan ortaǵa tigiziletin áser baǵalaýlaryn júrgizdi.
TShO qoldanystaǵy ekologiialyq baqylaý baǵdarlamasyn jalǵastyryp, oǵan jańa KKJ nysandaryn da qosady. Bul aýa men topyraq sapasyn jáne biologiialyq túrlilikti baqylaýdy qamtidy. Qazirgi tańǵa deiin TShO -nyń ekologiialyq baqylaý derekteri kásiporyn qyzmetiniń qorshaǵan ortaǵa tigizgen aitarlyqtai áserin anyqtaǵan joq. TShO qorshaǵan ortaǵa shyǵarylatyn emissiialar talaptaryna sáikes, baqylaý derekteri boiynsha úkimetke esep berýin jalǵastyrady.
TShO qorshaǵan ortaǵa, adam densaýlyǵyna nemese kásiporyn qyzmetine ziian keltirýi yqtimal iri apattardy boldyrmaý úshin bar kúsh-jigerin salýda.
– TShO-nyń Keńeiý Jobasy aiasynda jańadan qansha maman jumysqa alyndy? Jalpy jumysqa alynbaq mamandardyń sany qansha adamdy quraǵaly otyr? Mundaǵy qazaqstandyq jumysshylardyń úlesi qandai? Atalǵan jobany júzege asyrýda «Bolashaq» túlekterine suranys bar ma? Jalpy joba aiasynda jumysqa qabyldaýda TShO mamandarǵa qandai talaptar qoiady?
– TShO tabysynyń basym bóligi qazaqstandyq qyzmetkerlerdi jumysqa tartý jáne olardy damytýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigeri sebebinen dep aitsa bolady. Kompaniia qyzmetkerleri men basshylary arasynda qazaqstandyq qyzmetkerler qataryn arttyrý maqsatynda kóptegen baǵdarlamalar ázirlendi. Qazirgi tańda Qazaqstan azamattary TShO qyzmetkerleriniń 84 paiyzyn qurap otyr. Bul kórsetkish 1993 jyly 50 paiyzdy quraǵan bolatyn. Jalpy basshylyq qyzmettegi joǵary jáne orta býyn basshylarynyń 70%-yn QR azamattary qurap otyr.
Qazirde 20 myńnan astam QR azamattary KKJ-UEQBJ jobasynyń el ishinde ornalasqan óndiris alańdary men jumys oryndarynda qyzmet etip jatyr, bul degenimiz – jobanyń Qazaqstandaǵy jalpy jumys kúshiniń 92 paiyzy.
Kompaniia óz qyzmetkerlerine investitsiia jasaýdy jalǵastyrady. Qyzmetkerlerdiń jaýapkershilikteri aiasyn keńeitýmen qatar, olardyń laýazymdaryn ósirýge múmkindik beretin oqytý jáne damytý baǵdarlamalary júrgiziledi.
TShO joǵary basshylyq laýazymdarǵa laiyqty mamandardy izdestirýdi jáne daiyndaýdy jalǵastyrady. Qazaqstandyq azamattardy sheteldegi qyzmetterge taǵaiyndaý asa mańyzdy ádis, óitkeni qyzmetkerler halyqaralyq tájiribeden ótý arqyly óz maqsattaryna jetýge múmkindik alady.
Jumysyn jetik biletin kásipqoi mamandarǵa degen suranys árdaiym bolady. Kásiporyn munai jáne gaz salasyna baǵyttalǵandyqtan, jumysymyzda qurylys bolsyn, iske qosý jumystary bolsyn, kez kelgen jerde belgili qaterler bolady. Sondyqtan da, biz úshin bilikti jumysshylardyń jańa nysandardy qaýipsiz, tiimdi jáne ýaqtyly túrde quryp, iske qosyp, paidalanýy mańyzdy.
TShO Keleshek keńeiý jobasy – Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasy óz moinyna qazaqstandyq mamandardy oqytý jáne damytý mindettemesin aldy, osylaisha, qyzmetkerlerdiń biliktilik deńgeiin arttyryp, kásibi turǵydan ósip, alǵa qoiylǵan óndiristik maqsattarǵa jetýine jaǵdai jasalady.
– TShO-nyń kóptegen áleýmettik jobalarǵa investitsiia salyp jatqanyn bilemiz. Sonyń biri «Igilik» baǵdarlamasy. Osy siiaqty baǵdarlamalardyń tiimdiligi, sapasy men qarjynyń oryndy jumsalýyna monitoring jasala ma?
– 1993 j. “Teńizshevroil” birikken kásiporny qurylǵan kezde, kompaniia bes jylǵa josparlanǵan “Atyraý bonýstyq qory” atty quny 50 mln AQSh dollary bolatyn baǵdarlamany iske qosqan.
TShO bul baǵdarlamany kompaniia úshin de, jurtshylyq úshin de qundylyqtar qalyptastyrýdyń joly retinde qarastyrdy. Keiinnen, TShO Atyraý oblysyndaǵy “Teńizshevroil” qorynan qarjylandyrylatyn áleýmettik infraqurylym jobalaryn tańdaý úshin Atyraý oblysy ákimdiginiń jetekshilerimen qoian-qoltyq jumys isteýge sheshim qabyldady.
1998 jyly “Atyraý bonýstyq qory” baǵdarlamasy josparǵa sai óz jumysyn aiaqtady. Baǵdarlamanyń maqsattary tolyǵymen oryndaldy, al onyń nátijeleri mundai baǵdarlamalardyń qundylyǵy men qajettiligin aiqyndady.
Nátijesinde, 1998 jyly TShO óz erkimen “Igilik” áleýmettik infraqurylym baǵdarlamasyn iske qosty. “Igilik” baǵdarlamasynyń biýdjeti bastapqyda 2003 j. deiin 4 mln AQSh dollaryn quraǵan bolsa, kelesi úshjyldyqta 8 mln, odan keiingi úsh jyldyq merzimge 12 mln AQSh dollaryna deiin artty. 2009-2012 jyldar aralyǵynda jyldyq biýdjet 20 mln AQSh dollaryn quraǵan bolsa, 2013 jyldan bastap osy kúnge deiin bul kórsetkish 25 mln AQSh dollaryna jetti.
TShO “Igilik” baǵdarlamasy arqyly búkil Atyraý oblysy halqyna paida beretin jáne ol jobalar tapsyrysqa berilgennen keiin TShO-nyń úzdiksiz tehnikalyq jáne qarajattyq qoldaýyn qajet etpeitin eń mańyzdy jobalardy qarjylandyrady.
“Igilik” baǵdarlamasy Qazaqstannyń munaily óńiri – Atyraý oblysyndaǵy infraqurylymnyń damýyna qýatty serpilis berdi.
Oblys ortalyǵynyń kórkin kirgizetin zamanaýi ǵimarattar, kóp fýnktsiialy meditsinalyq klinikalar men ortalyqtar, jetik jabdyqtalǵan mektepter men basqa da bilim berý uiymdary boi kóterdi.
“Igilik” baǵdarlamasy sý jetkizý jáne qýat tasymaldaý júielerin jańǵyrtýǵa, qala yqsham aýdandary men aýyldardyń kópten kútken gazben qamtamasyz etilýine múmkindik berdi. “Igilik” baǵdarlamasynyń halyq turmysyna tigizgen oń áseriniń mysaly kóp.
“Igilik” áleýmettik investitsiialar baǵdarlamasy tiimdiliginiń bir dáleli - Atyraý oblysy turǵyndarynyń qajettilikteri men áleýmettik máselelerdi sheshý úshin qajetti jobalardy tańdaýdyń birlese jasalǵan baǵalaýy negizinde júzege asýy.
Bul baǵalaýdy oryndaý úshin syrttan sarapshylar tartylady. Mundai zertteý ár úsh jyl saiyn júrgiziledi. Birlesip atqarylǵan baǵalaý nátijesine sáikes, TShO “Igilik” baǵdarlamasy arqyly TShO tarapynan qarjylandyrylýy yqtimal jobalar tizimin jasaidy.
Kompaniia demeýshilik etetin, halyq úshin eń paidaly dep tabylǵan jobalar TShO bas direktory jáne Atyraý oblysynyń ákimi tarapynan rastalyp, bekitiledi. “Igilik” – TShO-nyń negizgi óndirisi tarapynan qarjylandyrylatyn áleýmettik infraqurylymdyq baǵdarlama.
Oryndalǵan jobalardyń ishindegi ataýlylardyń biri - Teńiz ken ornyna eń jaqyn ornalasqan, ári TShO-nyń kóptegen qyzmetkerleri ómir súretin Qulsary kentindegi sý jetkizý júiesiniń qaita qurylýy boldy.
TShO óńirde ótkizgen densaýlyqqa jáne qorshaǵan ortaǵa keletin áserdi baǵalaý kezinde jinalǵan aqparatqa sáikes, Qulsarydaǵy sý sapasynyń tómen, ári sý jelisiniń jumysy turaqsyz ekenin anyqtady. Sý júiesin aýystyrý jumystary 4 jylǵa sozylyp, TShO-nyń Áleýmettik investitsiia baǵdarlamasynyń (ÁIB) basty maqsaty - densaýlyq saqtaý máselesin jaqsartýǵa arqaý boldy.
Taǵy bir mysal – Jylyoi aýdanyn kógaldandyrý. Qulsary qalasynda eki saiabaq ashylyp, Jańa Qaraton jáne Qosshaǵyl aýyldarynda 2000-nan astam aǵash otyrǵyzyldy.
2016-2017 jj. tómendegi nysandar paidalanýǵa berildi:
-
7 balabaqsha;
-
3 mektep;
-
3 mádeniet úii;
-
3 sport jáne dene shynyqtyrý kesheni.
2017 oqý jyly bastalýynyń qarsańynda, “Igilik” áleýmettik infraqurylymdy damytý baǵdarlamasy sheńberinde Atyraý qalasy, Nursaia shaǵyn aýdanynan 624 oryndyq arnaiy tehnikalyq gimnaziia qurylysyn aiaqtady. Mektep zamanaýi talaptarǵa sai jabdyqtalǵan - onda sport alańdary, kitaphana jáne keń ashana bar.
2017 jyly Atyraý qalasyndaǵy Retro-saiabaq qurylysy aiaqtalady dep kútilýde.
2017 jyly TShO áleýmettik infraqurylymdy damytýǵa 25 mln AQSh dollaryn bóldi. Osy qarajattyń aitarlyqtai bóligi Atyraý oblysynda balabaqshalar, mektepter jáne basqa da áleýmettik nysandar salýǵa jumsaldy. “Igilik” baǵdarlamasy bastalǵaly beri, TShO shamamen 250 mln AQSh dollaryn jumsap, 130 jobany júzege asyrdy, nátijesinde dárigerler, muǵalimder jáne tehnikalyq qyzmetkerler úshin 1000-nan asa jańa jumys oryndary ashyldy.
– Qatelespesek, 2011-2012 jyldary Atyraýdaǵy birqatar aqparat quraldary Teńiz kenishiniń janynda azdaǵan tehnogendi jersilkinisteri bolǵanyn jazǵan. Osyǵan qatysty Eýraziia ýniversitetiniń ǵalymdary TShO-nyń tapsyrmasymen tehnogendi jersilkinisi bolǵan aimaqty zertteý júrgizip jatqanyn estigenbiz. Sol zertteýdiń nátijesi qandai boldy ózi? Teńiz ben Jylyoi aýdanynyń aýmaǵynda tehnogendi jersilkinisiniń qaýpi bar ma sonymen?
– TShO seismikalyq protsester men jynystardyń shógýin baqylaý baǵdarlamasyn 2001 jyldan beri oryndap keledi. Qazirde TShO naqty ýaqyttaǵy derekterdi jinap, tasymaldaityn 23 seismikalyq stantsiiaǵa ielik etedi. Oǵan qosa, Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq iadrolyq ortalyǵynyń el aýmaǵy boiynsha 8 óńirlik seismikalyq stantsiiasy bar.
TShO jinaǵan derekterdi taldaý men zertteý nátijeleri Teńiz jáne Korolev ken oryndaryndaǵy jer betiniń shógý deńgeii men mikroseismikalylyq deńgeii qaýipsiz jáne turaqty ekenin kórsetti.
Jyl saiyn TShO baqylaý nátijelerin «Zapkaznedra» aimaqaralyq departamentine joldap otyrady.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
