“Reiting” gazetine suhbat bergen aqyn, "Asyl arna" telearnasynyń bas direktory Muhamedjan Tazabek elimizde sońǵy kezderi oryn alǵaly jaǵdailarǵa qatysty óz oi-pikirin bildiripti.
– Muhamedjan Orazbaiuly, sońǵy kezde elimizdiń quzyretti organdary qandai kúdiktini ustasa da, adam ómirine qaýip tóndiretin atys-shabystar oryn alsa da oǵan qatysty adamdardy jat aǵymnyń ókilderi dep jariialaýdy ádetke ainaldyryp jiberdi. Eshkim oilamaǵan, namazǵa jyǵylyp kórmegen tanymal adamdar aiyptalǵanda da olardan jat aǵymdy nasihattaityn dini kitaptar tabyla ketedi.Bilikke mundai málimdemeler ne úshin kerek?
– Bul aq-qarasyn ajyratýdy talap etetin másele. Eger bir qylmyskerge qatystyrylyp, din jazyqsyz qaralanatyn bolsa, qoǵamǵa odan jaqsylyq joq. Bul dinge qiianat jasaý, Allanyń isine kúpirlik keltirý bolyp tabylady. Al endi shynymen dinge bailanysty bolsa, aqty aq, kókti kók dep aitýymyz kerek. Elbasy da aitty ǵoi, siz meńzep otyrǵan Aqtóbedegi lańkestik oqiǵalarǵa qatysýshylar dástúrli dinnen tysqary sáláfi aǵymynyń ókilderi eken dep. Bul neni bildiredi?
Biz qai kezde bolsa da bulardyń kóbisimen kezdesip júrmiz. Memleket adamdaryna, quzyrly organdarǵa osy úrdisterge bailanysty kózqarastarymyzdy, ózimizdiń taldaý-saraptaýlarymyzdy jazyp ta, aityp ta berip júrmiz. Eger din arqyly adasqan adam bolsa, qazaq dástúrinde ýlanǵan adamnyń boiyndaǵy ýytty aǵarǵan berip shyǵarǵandai, ony aǵartýshylyqpen tazartý asa mańyzdy. Radikaldy toptardyń adastyrýymen teris jolǵa túsken bolsa, tez arada olardyń betin beri qarata alatyn myqty kóshbasshy, sózin uiyta alatyn, deńgeii olardy tarta alatyn tulǵalardy tez arada tárbielep shyǵarýymyz kerek. Nemese sondai tulǵalardy sol salaǵa beiimdep, jolyn ashyp berýimiz qajet. Qazaqstan Musylmandar dini basqarmasy úsh myńǵa jýyq meshitti bir ortalyqqa baǵyndyrǵan úlken júie. Mundai júie kóptegen elderde, tipti damyǵan memleketterde kezdese bermeidi.
Alaida sol meshitterdegi imamdarymyzdyń qate túsiniktegi jastardy qaita tárbielegennen góri kóbinde kúndelikti sharýalardan qoldary bosamaidy. Sondyqtan meshitterdiń problemalaryn, qarjy-qarajattaryn sheship, olarǵa halyq arasyndaǵy dini aǵartýshylyqtarmen ainalysýǵa múmkindik berýimiz kerek. Kez kelgen adamda radikal bolardan aldyn suraq týyndaidy. Soǵan durys jaýap tapqan adam radikal bolmaidy, ekstremist, terrorist bolyp ketpeidi.
Biraq, birinshi suraǵyna qate jaýap tapqan adam túbi ońbaidy. Sol birinshi suraq týyndaityn ortada imam júredi. Sondyqtan biz qazir ult bolyp, memleket bolyp solardyń bedelin kóterýimiz, olarǵa kedergi bolatyn máselelerdi sheship, halyq arasynda naǵyz tulǵa bolyp qalyptasýlaryna barlyq múmkinshilikterdi jasaýymyz kerek. QMDB-da jumys istemese de el arasynda ár túrli salalarda tarihtan tereń habary bar, tamyryn dóp basqandai jastardyń psihologiiasynan habardar tulǵalar bar. Solardyń jastar arasynda der kezinde tiisti oilar aitýlaryna múkindikter týǵyzýǵa tiispiz. Dindegi jaǵdailardyń ýshyqqanyn kútip otyra berýimizge bolmaidy.
Jerge qatysty komissiia qurǵandai barlyq máseleni talqylaý arqyly sheshýge jetkizbei, osy bastan qolǵa alyp, júieli jumystar júrgizýimiz kerek. Óitkeni bes-on lańkestiń kózin joiýmen terrorizm joǵalyp ketpeidi. Ol kez kelgen ýaqytta qaitalanýy múmkin. Onyń aldyn alý arqyly ǵana ult bolyp utamyz. Aldyn almasaq, saldarymen kúresip sharshaimyz. Sosyn negizgi baǵytymyzdan ainimyz, mejemizge ýaqytysynda jete almaimyz.
– Ózińiz rastap otyrǵandai Aqtóbedegi lańskesterdiń áreketi sáláfi aǵymynyń jeteginde ketkender dep túsindirildi. Osy turǵyda ashylǵaly beri synǵa ushyrap kele jatqan «Asyl arnanyń» basy-qasynda júrgen sizderdi de áleýmettik jelilerde sáláfi dep jatqandar bar…
– Meniń túsinigimde, Elbasynyń sáláfilikke qatysty syny memlekettik qurylymǵa qarsy nemese óziniń ata dástúrin, babalar saltyn saqtaǵysy kelmeitin, barynsha óziniń oiyn ózgelerge tyqpalaýǵa tyrysatyn, kótere almaityn shoqpardy beline bailap júrgen jastar jaiynda aityldy dep oilaimyn. Óitkeni qazirgi kezde takfirizm, jihadshylyq nemese haýarijdik degen siiaqty tym shekten shyǵýshylyqtardyń ushar basynda turǵan aǵymdar bar.
Elbasynyń aýzymen sol uǵymdar sáláfizm dep aityldy. Al shyntýaitynda, sáláfi degen ilgerliler, burynǵylar, aldyńǵylar degen maǵyna beredi. Sahabalar, olardan keiingi eki býyn tabiýndar jáne taba tabiýndar. Osy úsh býyn ilgerliler bolyp eseptelinedi. Iaǵni Islamnyń altyn ǵasyrynda solar sáláfi dep eseptelingen. Al, qazir sáláfi joq. Qazir shyn musylman Alladan túsken Quranmen, Paiǵambarymyzdyń súnnetimen, álgi aitqan sahabalardyń kórsetip ketken baǵyt-baǵdarymen júredi. Olar kórsetken baǵyt-baǵdar qandai edi?
Olar ǵulamalardyń jolyn ustanýdy aitqan edi. Al ǵulamalarymyz kimder? Olar keshe mázhabtyń jolyn qalyptastyryp, Islamnyń kesek qaǵidalaryn jumsartyp, qarapaiym adamdar túsinetindei dárejege jetkizgen Ábý-Hanifalar. Ǵalymdarǵa súienýdi, solarmen birge bolýdy sol kezdegi sahaba-sáláftar da, Paiǵambarymyzdyń zamanyndaǵylar da aityp ketken. Sondyqtan bizdiń qazir sáláfi bolýǵa esh muqtajdyǵymyz joq. Eshqandai qajettilik te joq. Elbasy aitqan sáláfiler shyntýaitynda eldiń tynyshtyǵyn buzyp, berekemizdi qashyryp, bárimizge salmaǵyn salyp otyr.
«Asyl arna» ashylǵaly birinshi syn aitqandar da ózin sáláfimin dep aityp júrgen aǵymnyń ókilderi bolǵan. Olar qasietti Mádiná qalasynda otyryp alyp, «Asyl arnany» kórýge bolmaidy. Kimde-kim «Asyl arnany» jabýǵa úles qossa, úlken saýap alady» degen siiaqty pátýalardy shyǵarǵan bolatyn. Sol siiaqty «sáláfi bolýymyz kerek» degen sózdi aityp júrgen, ózge ulttan shyqqan óz ishimizdegi ǵalymsymaqtar «Asyl arnany» kórmeńder. Ol – bidǵat, naǵyz dindi nasihattamai jatyr» dep bizdi aiyptaǵan. Sondyqtan biz ózimizdiń ondai teris aǵymda emes ekenimizdi sózimizben emes, isimizben dáleldep kele jatqan adamdarmyz. Jurtqa kórsetetin isi joq adamdar artyq sóileidi. Al biz ainalysyp jatqan naqty sharýamyz bolǵandyqtan artyq sózben ainalyspaimyz.
Bizdi bilgińiz kelse, sharýamyzdy kórińiz, «Asyl arnany» tańerteńnen keshke deiin qarańyz. Dúniedegi eń qiyn nárse – kóptiń talqysyna salý. Óitkeni kóptiń ishinde nadan da bar, ǵulama da bar, sáýleli adamdar da bar. Al ol kóptiń kóńilinen shyǵý múmkin emes. Bizdi aǵymmen aiyptaityndar qazaqtyń baiaǵy qý pendelik kóre almaýshylyǵy ǵoi. Basqa túk te emes. Búginde «Asyl arnanyń» ashylǵanyna 9 jyl boldy. 2007 jyly efirge shyǵyp, 2009 jyly telearna retinde búkil Qazaqstanǵa taradyq. Bylaisha aitqanda ashylǵaly beri biz Úkimettiń nazaryndamyz. Biz siiaqty tereń tekserilip, qatty qadaǵalaýda otyrǵan birde-bir uiym joq dep esepteimin. Óitkeni biz árbir baǵdarlamamyzdyń kontseptsiiasyn jyl saiyn ministrliktegi Din isteri komitetimen, QMDB-men birlese otyryp bekitemiz. Odan keiin muqiiat qarap otyrǵan múftiiattyń arnaiy mamany qol qoimaiynsha ol efirge shyqpaidy.
QMDB usynbaǵan din adamy efirden shyqpaidy. Sondyqtan tolyq baqylaýda, tolyq tekserýde otyrǵan telearna bolǵandyqtan bizdi kinálaý jónsiz dep esepteimin. Biz memlekettiń saiasatyna, QMDB ustanymyna jáne Ábý-Hanifa mázhaby negizderine arqa súiep qurylǵan telearnamyz. Sondyqtan bizdi sáláfi dep aitý – óte úlken aiyptaý, otpen oinaý! Ol shialardyń qaǵidasy, solarǵa tán qaǵidany sýnnitterdiń arasyna alyp kelip kirgizý óte úlken aiyp bolyp sanalady. Rasymen dáleldenip jatsa, bizdi ǵana emes basqalardy da bulai aiyptaýǵa búginde tek quzyrly mekemeniń ǵana quqyǵy bar.
– Baiqaǵanymyz, dinge qatysty quzyrly oryndarmen tyǵyz qarym-qatynasta áreket etesizder. Olai bolsa biletin shyǵarsyz, elimizde sáláfi aǵymynda qansha adam bar?
– Ony sol quzyrly oryndardan suramasańyz, sanyn naqtylap, tap basyp aita almaimyn. Biz «Asyl arna» telearnasynyń jumystary rýhani baǵytta bolǵannan keiin kúndelikti baǵdarlamalar túsirý barysynda kóptegen adamdarmen kezdesemiz, jolyǵamyz. Aýyzasharda, ár túrli jastardyń ortasynda bolamyz. Oqý oryndaryna baryp stýdenttermen kezdesýler ótkizemiz. Pikirlerin tyńdaimyz. Solardyń arasynda terrorist bolyp ketpese de soǵan yqtimaldyǵy bar jastar kezdesip turady.
– Kóp pe?
– Kóp dep aitýǵa bolmaidy, biraq jetkilikti. Solardyń barlyǵy ýaqytysynda kókeiindegi suraqtaryna laiyqty jaýap taba almaǵandar. Jalpy alǵanda, úiińizdegi kishkentai balańyzdyń suraqtaryna siz jaýap bermeseńiz, oǵan synyptasy ne kóshedegi bireý jaýap beredi. Nemese internet jaýap beredi. Eń bastysy ol jaýapsyz qalmaidy. Sondyqtan balanyń qandai da bir qoǵamǵa, adamǵa, senimge qatysty suraqtarynyń barlyǵyna ata-ana jaýap bere alýy kerek. Qolynan kelmese, jaýap bere alatyn adamdy izdep tabýy tiis. Óitkeni rýhani senim onyń taǵdyryn sheshýi múmkin.
Baqytty ne baqytsyz qylýy múmkin. Ondai adamdardy kezdestirip te júrmiz. Birde maǵan oramal taǵyp, áke-sheshesimen túsinise almai júrgen bir qyz habarlasty. Onyń ata-anasyna baryp jolyǵyp, shynaiy dindi aityp, qyzǵa da oramaldyń qundylyǵyn túsindirdim. Eń birinshi nárse oramal emes, iman ekenin jetkizdim. Sodan keiin olardyń arasynda rýhani bailanys ornap, kez kelgen suraqqa jaýapty birlesip izdeitin jaǵdaiǵa jetti. Keiin ol qyz jaqsy jerge turmysqa shyqty, qazir birneshe balanyń anasy. Áke-sheshesi de sol arqyly namazǵa jyǵyldy. Kásipterin jalǵastyryp jatyr. Eger sol kezde oǵan men emes, radikaldy aǵymnyń adamy jolyǵyp, «áke-shesheńdi tyńdama, oramalyńdy tartyp, namazyńdy oqi ber» dese ol qyz radikaldana berer edi.
Onyń túbi qaida apararyn bir Qudai ǵana biledi. Onyń ata-anasy da qyzyn jazǵyrýmen dindi jek kórip ketip, qazaq qoǵamynda bir otbasy úlken qasiretke dýshar bolýy múmkin edi. Sol siiaqty ár qaisysymyz kez kelgen másele týyndamas buryn aldyn alyp, sheshýge umtylsaq, úlken problemalardy boldyrmaýǵa bolady.
– Osy bizdiń qoǵamdaǵy qyzdarymyzdyń búrkemelenýi, jap-jas jigitterimizdiń kúzelmeitin saqal qoiyp, balaqtaryn qysqartyp, elden erekshelenýine kózqarasyńyz qalai? Ózińiz de saqal qoidyńyz ǵoi…
– Ár nárse retimen bolýy kerek. El ishinde bes jasar qyzyn da búrkemelep júrgender bar. Eger qyz bala áke-sheshesinen kórip, qyzyǵýshylyq tanytqan bolsa, onda ol nárseden tiiýǵa bolmaidy. Biraq, báliǵat jasyna tolmaǵan qyzdy qymtap, kópshilik ortasynda alyp júrý oǵan kótere almaityn shoqpardy beline bailap berýmen teń aýyrtpashylyq bolyp tabylady. Sondyqtan balany, ásirese qyz balany psihologiialyq turǵyda qatty eskerýimiz kerek.
Al mektep jasyndaǵy, oqý ornyndaǵy qyzdardyń kiim úlgisine Mádeniet ministrligi áli sońǵy núktesin qoiǵan joq. Áli el ishinde talqylanyp, bunyń keshendi joldary qarastyrylyp jatyr. Tarihymyzǵa qarasaq, qazaq qyzy qazirgidegidei jalańash júrmegen. Jáne ony qara kigizip, betin de jappaǵan. Sondyqta biz osynyń ortasyn tabýymyz kerek qoi. Basqa eldiń mádenieti men ǵurpyna sáikestendirilgen úrdisterden de ádemi bas tarta bilýge tiispiz. Jáne ózimizdiń tarihymyzdaǵy ǵasyrlar boiy ustanǵan analarymyzdyń, qyzdarymyzdyń, kelinderimizdiń jolyn osy zamanǵa beiimdep nasihattai bilýimiz qajet. Bul turǵyda QMDB birneshe jyldan beri qyzdarymyzdyń kiim úlgileriniń kórmelerin uiymdastyryp, sheberlerimizben izdený ústinde. Bul óte quptarlyq jaǵdai.
Al eger jas jigit shynymen ádepti bolyp, ornyn bilse, adamdarmen qarym-qatynasy jaqsy bolsa, týǵan-týystarynyń rizashylyǵyn alyp júrse, ortasynda isi ónegeli bolsa, qoiǵan saqaly baiqalmai da qalar edi. Jalpy saqal qoiý qazaq dástúrinde joq dep aita almaimyz. Biraq, ókinishke qarai kóptegen jastar ishki dúniesin nemese adamdarmen qarym-qatynastaryn, negizgi máselelerdi rettep ornyna qoimai turyp, óziniń syrtyn durystaýmen shuǵyldanyp ketti.
Sondyqtan ol saqal súikim emes, kózge oǵash kórinetin jaǵdaiǵa dýshar boldy. Saqaldan aldyn adamnyń imany, jurtpen qarym-qatynasy, amanatshyldyǵy, sózinde turýy, jurtqa janashyrlyǵy sezilip turatyn bolsa, qandai saqal qoisa da sezilmei qalady. Al kerisinshe bolsa, syrt pishini dinine sóz keltiredi. Jalpy saqal siiaqty jaýapkershilikti alyp júrý úshin júzinen nury tógilgen, isinen úlgi shashatyn jaqsy musylman bolýǵa tyrysý kerek.
Áńgimelesken Asylbek QUNANBAIULY
“Reiting” gazeti 23 maýsym 2016 jyl.
