Munai «dáýiriniń» aqyry. Sanktsiialar Reseidiń munai salasynyń túbine jetti!
Resei ekonomikasyna investitsiialardy tolyq mólsherde quia almaý — munai baǵalarynyń quldyraýy men batys sanktsiialary zańdy saldarlary syńaily.
Alaida investitsiialyq belsendiliktiń nasharlaýy eń aldymen Resei ekonomikasynyń qurylymdyq daǵdarysyna bailanysty, al munai jáne sanktsiia faktorlary tek oryn alǵan qiyndyqtardy ýshyqtyra tústi.
Máselen, eger 2013 jyldyń qorytyndylary boiynsha Resstat 0,2 paiyzdyq investitsiialyq quldyraýdy tirkese, 2014 jyly investitsiialar 2,7 paiyzǵa, al 2015 jyly 8,4 paiyzǵa qysqarǵan. Investitsiialyq júdeý el ekonomikasynyń aǵymdaǵy dinamikasyn nasharlatyp qana qoimai, sonymen qatar, biýdjetti quraityn munai salasynyń bolashaǵyn da bulyńǵyr etedi.
2015 jyldyń qorytyndylary boiynsha, tek geologiialyq barlaýdy memlekettik biýdjetten qarjylandyrý 20 paiyzǵa ( 28 mlrd rýblge deiin) qysqarǵan, al ulttyq kompaniialardyń osy maqsattaǵy shyǵyndary 12 paiyzǵa (325 mlrd rýblge deiin) qysqarǵan. Atap aitqanda, óziniń investitsiialyq baǵdarlamasyn LÝKOIL qysqartqan. Eger ótken jyly ol 12,5 mlrd dollardy qurasa, aǵymdaǵy jyly ol 8,5 mlrd dollar kóleminde bekitilgen. Atap aitarlyǵy, munai bareliniń ortasha jyldyq baǵasy 30 dollar bolǵan jaǵdaida investitsiia kólemi taǵy 1,5 mlrd dollarǵa qysqaratyn bolady. LÝKOIL-dyń halyqaralyq jobalardaǵy qarjylyq mindetemelerin eskersek, reseilik kenishterdegi qarjylandyrý qysqaratyn bolady.
Taǵy bir iri kompaniia – «Rosneft» – 2015 jyly óziniń investitsiialaryn 750-800 mlrd rýblge deiin jetkizýdi josparlaǵan edi. Alaida aldyn ala alynǵan málimetter boiynsha, investitsiialyq baǵdarlama belgilengen mejege jetpei, 650 mlrd rýbl deńgeiinde bekitilgen. Qazirdiń ózinde aǵymdaǵy jyldyń jazyna belgilengen Karsk teńizindegi ekinshi skvajinany, iaǵni uńǵymany burǵylaýdyń kem degende 2018 jylǵa aýystyrylǵany belgili bolsa, Rýsskii kenishiniń iske qosylýy 2017 jyldan 2019 jylǵa ysyryldy.
Qarjylai qiyndyqtarǵa tap bolǵan «Gazpromneft» kompaniiasy da birqatar jobalardy júzege asyrýdy keiinge qaldyrdy. Olardyń ishinde, Chon tobynyń kenishteri iske qosý, Dolginsk qairańdy kenishin iske qosýǵa daiyndaý bar. Nátijesinde, ótken jyldarda quiylǵan investitsiialar jaǵdaidy birshama jumsartsa da, 2017 jyldyń ózinde Reseidegi munai óndirý 10 mln tonnadan kem emes mólsherge deiin qysqarýy múmkin
Solai desek te, biyl «Transneft» júiesi boiynsha 2016 jylǵa munai tasymaldaý boiynsha jasalǵan tapsyrysqa sáikes, reseilik kompaniialar eksportqa tek 215,8 mln tonna munai shyǵarmaq, bul 2015 jyldaǵyǵa qaraǵanda, 6,4 paiyzǵa kem, ol kezde eksport 7 paiyzǵa ósken bolatyn. Energetika ministri Aleksandr Novaktyń Reseidiń munai óndirýdi qysqartýǵa nietti emes ekendigin birneshe dúrkin málimdegenine qaramastan, eksportqa shyǵarýǵa josparlanǵan munai kóleminiń tómendeýi, kompaniialardyń qara altyndy óndirýdi qalaida qysqartatynyn meńzep otyr. Ony túsinýge bolady.
Óitkeni elde munai óndirýdi, eń bolmasa, neǵurlym joǵary deńgeide turaqtandyratyn igerýge jeńil jáne arzan qorlar qalmaǵan.
Kóptegen jyldar boiy igerilip jatqan negizgi kenishter eleýli túrde túgesilgen.
Qazirgi tańda Resei biligi tańdaý aldynda tur. Ne federaldyq biýdjetti tolyqtyrý maqsatynda munaishylardan qosymsha salyqtardy sypyrady, ne munai óndirý kóleminiń quldyraýyna ákelip soǵatyn salaǵa tolyq investitsiia quia almaý qaýipin moiyndap, atalmysh salaǵa kapital tartýdy yntalandyratyn jańa tetikterdi qurýdy oilastyrady.
Shamasy, tańdaý jasalyp qoiǵan syńaily, atap aitarlyǵy, ol birinshi nusqanyń paidasyna sheshilgen. Desek te, salyq qursaýyn bosańsytyp, munai-gaz biznesiniń shamadan tys salyq aýyrtpalyǵy túsken sektorlarǵa (qairańdar, igerilýi qiyn kenishter jáne t.b.) qarailasý qarastylypty. Alaida osyndai jeńildikterdiń ózi tek sala ishindegi qazynalyq aýyrtpalyqtardy «munai-gaz tabystarynyń somasy azaimaýǵa tiis» degen ustanymǵa sáikes qaita bólý ǵana.
Koniýktýralyq maqsattardy sheshý úshin oiyn tártibin ózgerte otyryp, bilik bir kezde munai qamtamasyz etken el ekonomikasyn damytýdyń shikizatqa táýeldi emes, basqa jolyn usyna almai otyr.
Biraq qazir munai salasy da óziniń damýy úshin naqty baǵdarlarǵa ie bola almaýda.
Sergei SMIRNOV
Derekkózi: 365info.kz
