Jaqynda Májiliste básekelestikti damytý jónindegi zańnamaǵa engizilmek ózgerister men tolyqtyrýlardyń jobasy tanystyryldy. Ondaǵy qarastyrylǵan sharalardyń biri - tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne básekelestik ortadaǵy buzýshylyqtardy azaitý maqsatynda zańnamaǵa ujymdyq talap-aryz mehanizmin engizý. Halyk Finance Taldaý ortalyǵynyń sarapshysy Sanjar Qaldarov bul elimizde aýyzdyqtaýǵa onsha-muna kóne bermeitin monopolistermen kúreste myqty qural bola alatyndyǵyna senimdi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Ujymdyq talap-aryz – tutynýshylarǵa qarsy monopoliialyq áreketterden zardap shekken azamattardyń sotqa birlese júginýi arqyly keltirilgen shyǵyndy óteýge múmkindik beretin quqyqtyq mehanizm.
«Mundai mehanizmniń Qazaqstanda paida bolýy monopoliiaǵa qarsy zańnamanyń buzylýynan zardap shekken tutynýshyǵa keltirilgen zalaldy óteýge ǵana emes, sonymen birge elde jańa monopolisterdiń paida bolýyn da tejeýge sep bolmaq. Zań jobasy boiynsha, quqyqtary buzylǵan tulǵalar (tutynýshylar) toby sotqa shyǵyndardy óndirip alý úshin birge júgine alady. Bul rette sottyń talap-aryzdy qabyldaý úshin ol keminde 30 adamnyń atynan berilýi qajet. Toptyń negizgi belgisi – buzylǵan quqyqtar men shaǵymdardyń, olardy qorǵaý tásilderiniń birtekti bolýy», - deidi Sanjar Qaldarov.
Ujymdyq talap-aryz tek shaǵymdanýshylar tobynyń ǵana emes, sondai-aq osy quqyq buzýshylyqtan zardap shekken ózge de yqtimal tulǵalardyń atynan berilýi múmkin.
«Bul – «opt-out» modeli. Mundai model AQSh-ta keńinen qoldanylady jáne shaǵymdanýshy topqa qatysy bar, biraq shaǵymǵa qosylmaǵan nemese ózderine zalal keltirilgenin bilmeitin adamdardyń da quqyqtaryn qorǵaýǵa múmkindik beredi. Protseske deiin zardap shekken barlyq tulǵaǵa talap-aryzdyń berilgeni týraly jariia habarlama jiberiledi, Qazaqstanda mundai habarlamalar ashyq túrde nemese elektrondy qujat arqyly taratylatyn bolady. Opt-out modeliniń basty artyqshylyǵy – zardap shekkender sany myńdaǵan, tipti milliondaǵan adamdy quraǵanda, olardyń barlyǵynyń múddesi mindetti túrde eskerýge jatatyndyǵynda», - deidi sarapshy.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda antimonopoliialyq zańdy buzý arqyly keltirilgen shyǵyndar negizinen tek memleketke ǵana aiyppul túrinde tólenedi. Mysaly, baǵa belgileýde ózara kelisip alǵan kompaniialar monopoliialyq jolmen tapqan tabysynyń 5%-yna deiingi kólemin aiyppul retinde tóleidi. Monopoliiaǵa qarsy agenttiktiń dereginshe, sońǵy eki jylda biýdjetke osyndai aiyppuldar túrinde 11 mlrd teńge qarajat túsken. Alaida mundai isterde, shyn máninde, basty zardap shegýshiler – memleket emes, qarapaiym tutynýshylar.
BQDA málimetinshe, árbir jeke tutynýshynyń shyǵyny orta eseppen 3-5 myń teńge shamasynda bolady. Al mundai shaǵyn somany óndirý úshin adamdar jeke talap-aryzben sotqa júginýge qulyqsyz. Onyń ústine, kóp jaǵdaida tutynýshylar óz quqyqtarynyń buzylǵanyn bilmei de jatady.
«Osy turǵyda ujymdyq talap-aryz institýtynyń paida bolýy tutynýshylardyń quqyqtaryn keńinen qorǵaýǵa jol ashady. Sondai-aq ol iri biznestiń zańsyz áreketterine qarsy qarapaiym azamattardyń birigip áreket etýine múmkindik beredi. Bul institýt elimizde jańa monopolisterdiń paida bolýyna tosqaýyl qoiýshy kúshke ainalady. Ujymdyq talap-aryz mehanizmi suiytylǵan gaz, áýe biletteri, dári-dármekti saqtaý jáne tasymaldaý siiaqty salalarda jii qoldanylýy múmkin», - deidi sarapshy.
Jalpy alǵanda, sarapshynyń paiymdaýynsha, ujymdyq talap-aryz institýtynyń paida bolýy Qazaqstanda básekeni qorǵaý men tutynýshylardyń quqyqtaryn nyǵaitý baǵytyndaǵy oń qadam bolmaq. Bul bastama alǵash ret 2023 jyldyń sońynda jariialanǵan bolatyn. Keiin zań jobasy qaita qaraýǵa jiberildi. Bul jolǵysynda talap-aryzdy berý tártibi, zalal kólemin anyqtaý men onyń ornyn toltyrý mehanizmderi naqtylanǵan.
«Degenmen, bul mehanizmniń is júzinde tiimdi jumys isteýi úshin BQDA men ózge de quzyrly organdar zańnamalyq jumystardan bólek, aqparattyq-kommýnikatsiialyq jumystardy kúsheitýi qajet. Sebebi bul reformanyń nátijesine memleket te, qarapaiym azamattar da birdei múddeli», dep sózin qorytady Halyk Finance Taldaý ortalyǵynyń sarapshysy.
Buǵan deiin Almatyda bergen nesieleriniń ústeme paiyzdyq syiaqy mólsherlemesin asyra belgilegen alty mikroqarjy uiymnyń zańsyz áreketteri áshkerelengen bolatyn.
