(«QÁ» gazetinde jariialanǵan B. Shahanovtyń maqalasyna orai)
Ánebir kezde qazaq ádebietinde ózindik orny bar, shyǵarmalary talai eldiń tiline tárjimalanǵan belgili-belgili aqsaqal qalamgerler men Memlekettik syilyqtyń iegerleri bastaǵan bas-aiaǵy 200-ge tarta aqyn-jazýshylar Odaqtaǵy osynaý óte jaisyz jaǵdaiattardyń sebepteri men saldarlaryn atap kórsetip, Elbasynyń atyna hat jariialaǵany belgili.
Ol hatta Jazýshylar Odaǵyndaǵy qarjylyq kúmándi ister, jazýshylarǵa berilip, keiin iz-túzsiz ketken jer telimderi, jyljymaityn múlik, jazýshylarǵa arnalǵan shyǵarmashylyq úii qazir kimniń paidasyna jumys istep turǵany, Odaqtyń bas ǵimaratyndaǵy jalǵa berilip otyrǵan meken-jailardan túsip jatqan qarjy, Odaqtyń organy bolyp sanalatyn «Qazaq ádebieti» gazetinde ádebi syn turmaq, Odaq basshylyǵyna syn aityp kózge túsken qalamgerlerdiń, ásirese, aqyndardyń óleń-jyrlary basylmaityny, «Qazaq ádebietiniń» basshylyǵy ony avtorlarǵa ashyqtan-ashyq aitatyny, Jazýshylar Odaǵy esh talǵam-talapsyz, ne talqylaýsyz ártúrli syilyqtardy kim kóringenge shúlen taratqandai úlestiretini siiaqty jónsizdikter men keleńsizdikter atap turyp kórsetildi. Qazir ádebi qazynamyzǵa úles qospaq túgil, ádebietke júz qainasa sorpasy qosylmaityn adamdar Jazýshylar Odaǵynyń músheligine qabyldanyp, olardyń sany búginde 800-diń o jaq, bu jaǵyna jetip otyr. Olardyń ishindegi jái, qaradúrsin jýrnalisterdi jáne qarapaiym til mamandaryn aitpaǵanda akter da, sýretshi de, bir kezde oblysty, aýdandy basqarǵan ákim de, pesa deýge kelmeitin pesa jazǵan depýtat ta, bazarkom da, sportshy da, tarihshy da, zańger de, kólik salasynyń qyzmetkeri de, óz rýynyń, ne taipasynyń shejireshisi de, ózge de tolyp jatqan san-sala mamandary órip júr. Bul ádebiettiń ilgeri basqan aiaǵyn keri ketirý, ashylaý aitsaq ádebietke jasalǵan qylmys emes dei alasyz ba? Mine, osynyń bári jáne 20 jyldan beri shyn ádebi synnyń joiylyp, biryńǵai birin-biri maqtaýǵa ainalýy, «Alash» dep atalatyn jáne basqa da syilyqtar men pálenshekem, túgenshekem atyndaǵy júldelerdiń balyq úlestirgendei úlestirilýi, jaqsy shyǵarma men shyǵarma deýge kelmeitin kitaptardyń sýdai sapyrylysýy búginde ádebietimizdi aýmaǵy at shaptyrym úiindige ainaldyrdy. Oǵan da bir mysal keltire ketelik. Byltyr elimiz qazaq handyǵynyń 500 jyldyǵyn toilaýyna bailanysty uly merekege orai jazylǵan úzdik shyǵarmalarǵa báige jariialanyp, oǵan milliondaǵan kólemde qarjy bólindi. Sonda Jazýshylar Odaǵy bul uly meiramǵa arnalǵan úlken báigige qatystyrýdyń ózi ári uiat, ári saiasi qate derlik, ózi araqtan ólgen, maskúnem Kakadý qusqa arnalǵan áńgimeni, eń úzdik shyǵarma dep bas báigeni soǵan berdi. Ásirese, osy maskúnem qustyń iesi «osy sen prezidentsiń-aý» dep qaita-qaita qaljyńdaǵansymaq bolýynyń arjaǵynda ne jatyr dep oilaisyz? Bul ádebietimizdiń jaqsysy qaisy, jamany qaisy ekeni belgisiz úiindi-qoqysqa ainalǵany jáne Jazýshylar Odaǵy ádebietti ábden aiaq asty qylǵany emes dei alasyz ba? Jalpy, N.Orazalin basqasyn bylai qoiǵanda sońǵy kezde Senat depýtaty bolyp, qolynda tolyp jatqan múmkindik turǵanda 20 jyl boiy aityla-aityla jaýyr bolǵan qalamaqy máselesine de bir aýyz qozǵaý salar sóz aitqan joq qoi. Jaqynda Elbasymyzdyń álginde aitylǵan «Ashyq hatqa» orai Odaqtyń kezekten tys jiynyn ótkizýge tapsyrma bergenin esti sala Odaq basshylyǵy buǵan qarsylyq retinde táýelsizdigimizdiń alda 25 jyldyǵy kele jatqanyn syltaý etip, óziniń organy «Qazaq ádebieti» gazetine áýeli 443 adamnyń, kelesi nómirde 555 adamnyń tizimin berdi. Munyń arjaǵynda jas balaǵa da túsinikti qýlyqsymaq jatqanyn túsingen jurt mynaý uiat boldy-aý dese, endi birazy bul da nadandyqtyń bir túri ǵoi dep kúlkige qarq boldy. Jáne álgi birese 443, birese 555 adamdyq tizimniń ishindegi «Jazýshylar Odaǵynyń múshesi» dep aty-jóni berilgen adamdardyń ádebiet dep atalatyn rýhani qazynamyzǵa úles qospaq túgil kópshiligi ádebiette qulaq estip, kóz kórmegen adamdar ekenine belgili-belgili qalamgerler qairan qaldy. Bular kimder dep taǵy tańdandy jurt.
Iá, qazaq halqynyń basyna qara bult úiirilgen sonaý bir qasiretti zamanda, qazaǵym úshin jan pida dep Kremlge jazylǵan «Beseýdiń haty» degen hat bar. Ol bes adam óz basyn qaterge tigip, qalyń qazaqty ajaldan alyp qalmaq boldy. Al, telefon shalý arqyly uiymdastyrylyp «qol qoidyrǵan» myna 555 adammen Odaq basshylary kimdi, qai eldi qai dushpannan aman alyp qalmaq boldy deseńizshi. Osylai jantalasqan JO basshylyǵy álgi 443 pen 555-ke qol qoidyrǵany az bolǵandai «Qazaq ádebietine» áldeqashan o dúnielik bolǵan jazýshy O.Sársenbaevtyń esteligindegi bir-eki azamat týraly aitqan jaisyzdaý sózin de maqala qyp berdi. Ol ekeýi de Elbasymyzǵa jazǵan ashyq hatqa qol qoiǵan qalamgerler edi. Qazir Odaq basshylyǵy Odaq tóraǵasyn ózgerteiik, ádebietimizdi budan ári quldyraýdan saqtap, Jazýshylar Odaǵynyń da, qalamgerlerdiń de abyroi-bedelin budan ári túsirmeiik dep Elbasymyzǵa jan daýysyn jariialaǵandardy qaralaityn maqalalardy «Qazaq ádebieti» gazetinde úzbei jariialap otyrýǵa shyqty. Bul úshin olar búkil ádep, mádeniet degenderdi belinen bir-aq attap, nebir las, bylapyt sózderdi úiip-tógýden de taiynbaityn boldy. «Qazaq ádebietiniń» osy qyrkúiek aiynyń 9-shy juldyzynda Odaq basshylyǵyndaǵy jasy 70-ten áldeqashan asyp ketken Berik Shahanov degen jazýshynyń qaita jariialanǵan maqalasyndaǵy Odaq tóraǵasyna qarsy syn aityp júrgenderdi «soqqylaǵan» myna sózderin oqyǵan qalamdas qaýymnyń shynymen tulaboiy túrshikpei me eken? Berik aqsaqal Odaq tóraǵasyn aman saqtap qalý úshin onyń «dushpandaryna» mynadai qosymsha «ataqtar» beredi: «mysyqtileýli», «pále-jalashylar», «jón-josyqsyzdar», «jolbike», «daý qýǵandar», «daýkester», «pálenshekeńder», «jala jaýyp, kúie jaǵýshylar», «áldekimder», «báleqor áriptester», «byqsytyp», «sypsyń sóz» taratýshylar t.b. Maqala, «Quryltaidan» keiin de ómir bar» dep atalady. Endeshe, Quryltai saiyn 20 jyl boiy bir N.Orazalindi aman saqtap qalatyn amal-aila az bolǵandai osynsha bylapyt sóz aitýyna qaraǵanda N. Orazalin sailanbai qalsa, Berik aqsaqalǵa Quryltaidan keiin ómir bitip, taýsylatyndai kóringeni emes pe? Ózi álgindei las ta bylapyt at qoiǵandardyń, iaǵni, Odaq basshylyǵyn ózgertýdi qoldap júrgenderdiń ishinde Á.Nurpeiisov, Q.Jumadilov, D.Isabekov, T.Ábdikov, E.Raýshanov, T.Medetbekov, S.Narymbetov jáne basqa da esimi alty alashqa, qala berdi shet elderge belgili tulǵalar da bar ekenin B. Shahanov aqsaqal shynymen baiqamai qaldy ma eken? Olardy qalyń qazaq qana emes, shet el jurtshylyǵy biledi. Al, Berik Shahanov degendi estimegen bolýy da múmkin. Ásirese, osyndaǵy «jolbike» degen ar-namysqa óte aýyr tietin qorlyq sózdi aitýǵa aqsaqal adamnyń qalai aýzy bardy deseńizdershi. Óitkeni, bul sóz áiel jynysty adamdardyń ishindegi jolshybai ótken-ketkenniń bir túndik tósektesi bolatyn eń bir jeńil etektilerine aitylatyn sóz ekenin Bekeń bilmeýi múmkin be? Osylaisha Odaq basshylyǵy Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyn toilaiyq degendi jeleý etip, jazýshylardyń kezekten tys jiynyn qoia turaiyq dep basqa sharýasy quryp qalǵandai osyndai jirenishti amal-áreketter jasaýmen ainalysýda. Endi«Odaqty jas adam basqarýy kerek» degen pikir taratylýda. Ádette ákimshilik júiede jáne sharýashylyq salasynda jii qoldanylatyn bul ólshem Jazýshylar Odaǵy siiaqty taza shyǵarmashylyq ordasyna múlde sáikes kelmeidi. Óitkeni, Jazýshylar Odaǵy ádebietke, ásirese jazýshylyqqa bet burǵan jas qalamger ataýlyǵa baǵyt berip, jol siltep, kórkem shyǵarmanyń ozyǵy men tozyǵyna baǵa berip otyratyn kieli orda. Sondyqtan Odaqty jas qalamgerge óziniń ómirlik te, shyǵarmashylyq ta tárbie-ónegesin usyna alatyn, sonymen birge ózinen keiingi basshylyqqa laiyqty talantty da isker qalamger daiarlaityn aty-jóni el-jurtqa áigili, ádebietimizdi ózimizge de, ózgelerge de tanytýǵa úlken úles qosqan, shyǵarmalary ádebietimizdiń altyn qoryna qosylǵan, ádebiet maidanynda ysylǵan belgili aǵa tulǵa basqarýy kerek siiaqty.
Aldaǵy jiynymyz meili Pleným, meili Quryltai bolsyn, soǵan osynaý kieli qundylyǵymyzdyń qunyn túsirmei, Jazýshylar Odaǵy siiaqty qara shańyraǵymyzǵa jańa lep, jaǵymdy ózgeris ákelý úshin buǵan deiin boiymyzdy bilegen bárine bas izeý, bárine qol kóterip quptai salý, bir aýyzdan qaita sailai salý siiaqty kerenaýlyqtan, salǵyrttyqtan arylyp, árqaisymyz ar-uiat tazalyǵyn, jan tazalyǵyn saqtai otyryp, Odaǵymyzǵa elge, ádebiet álemine belgili, jas qalamgerlerge ádebi taǵlym-tárbie beretin qabileti de, tájiribesi de bar, elimizge de shet jurtqa da esimi belgili aǵa býynnan bir tulǵany tańdaiyq degimiz keledi.
M.Kenjebai, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń múshesi
Abai.kz
