Alash qairatkerleri osydan bir ǵasyr buryn Qazaq elin ulttyq demokratiialyq memleketke ainaldyrmaqqa umtylǵan asyl armandaryna jete almai otarshy imperiianyń qandy qolynan ajal qushty. Ózderi ketse de arttarynda «Alash týy astynda kún sóngenshe sónbeitin» ideialary men arman-múddeleri qaldy. Óz elin táýelsiz derbes memleket retinde kórgisi kelgen Alash muratyna biz 1991 jyly qol jetkizdik. Babalardyń armany bolǵan sol táýelsizdigimizge de biyl shirek ǵasyr tolyp otyr.
25 jyl – býyryl tarih úshin qas qaǵym sáttei bolǵanymen, ýaqyt ólshemimen qarasań, tepse temir úzetin jigerli jastyń «arystandai aibatty, jolbarystai qairatty» tusy. Alaida, táýelsizdiktiń asyl armanyn alaqanǵa qondyrǵan qazaq balasy áli kúnge deiin buǵanasy qatpaǵan bozbalanyń tirligin keship otyr.
«Tili joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» degen ult ustazy Ahmet Baitursynulynyń eskertýi dalada qaldy. Memlekettik mártebesin alǵanymyzben ana tilimizdi áli kúnge deiin óz tuǵyryna qondyra almadyq. Biliktiń úsh tarmaǵy memleket isin bizdi úsh ǵasyr boiy otarlaǵan kórshi eldiń tilinde júrgizýden áli kúnge deiin jańylmady. Tipti, táýelsizdik jyldary dúniege kelgen ulty qazaq jastarymyzdyń ózi ózara oryssha sóilesýmen júr.Endi, qazaq tiliniń múshkil halin odan ary aýyrlatyp, reti kelse qurtyp jiberý úshin «úshtuǵyrly til» mindetteldi, arasynda qytai tili de tyqpalanyp jatyr.
Eger qolymyzda quziretimiz bolsa,qazaq tilin bilmeitin adamǵa memlekettik qyzmet turmaq QR azamattyǵyn da bermes edik. Ókinishke qarai ana tilińdi neǵurlym bilmeseń, tipti, oǵan shyn yntamen berilip óshikseń nemese ultyń basqa, baiyrǵy kelimsek diasporalardyń urpaǵy bolsań, memlekettik laýazymda jolyń bola túsetin soraqylyqtan arylmai-aq qoidyq.
Investor dep atalatyn sheteldikter qazaq jeriniń bailyǵyn aiaýsyz tonap alyp, aqyr sońynda banandy jegen soń qabyǵyn tastaityny sekildi laqtyryp ketetin túrleri bar. Ekonomikalyq túrli kórsetkishter, paida men tabys týraly jasalatyn sanqily baiandamalar jáne bilik ókilderiniń maqtanyp-shattanǵan jalyndy sózderi qarapaiym halyqqa túsiniksiz ári asa qatty tolǵandyratyndai dúnie de emes, shyndyǵyn aitqanda.
Qatardaǵy qazaq úshin máseleni «tabiǵi bailyqtan túsetin tabysty nege teń bólispeimiz?», «qazba bailyq taýsylǵan soń jaǵdai qalai bolady?» dep qana qarapaiym túrde kótergen áldeqaida tiimdi. Eldiń eksporttyq ónimderiniń kóp bóligin tabiǵi bailyq, iaǵni, tolyqtai óńdelmegen shikizat ielenedi. Úkimet orny biýdjetti josparlaǵannyń ózinde álem naryǵyndaǵy mystyń, munaidyń, altynnyń ósimi men kemýine laiyqtap keledi. Sonda, Álihan Bókeihan aitqan «qazaq jeriniń ár tasy keýdemizge túime bolyp qadalýy» týraly ósieti qaida qaldy?
Tabiǵi bailyqtyń belgili bir elge aqsha ákelgenimen damý qarqynyn arttyrmaitynyn, tabiǵi shikizatqa asa bai bolsaq ta, ishki óndirisimiz qurydymǵa ketti, eldegi at tóbilindei ǵana toptyń baiyp, jalpy halqymyz qaiyrshylyq kúi keship otyr. Ekonomikalyq ósim buryn bolmaǵan iri kórsetkishke ie bolǵanyn bir kisiniń danalyǵymen bailanystyryp, maqtanýǵa kelgende aldyǵa jan salmaimyz. Keiin sonyń zardabyn tarttyrǵan kináli adam kim ekenin qaidan izder ekenbiz?
Ǵajaiyp jetistikterimizben maqtaný úshin kózge kórinetin, qarapaiym halyq tikelei sezinetin birdemeler bolýy kerek qoi. Ailyq jalaqymyz qanshalyqty ósti, turmystyq qajettiligimizdi tolyqtai óteýge jetip tur ma, óndiris salasynda ilgerileý bar ma, táýelsizdik jyldarynda álemdik naryqqa shyǵarǵan brendtik qandai daiyn ónimderimiz bar? Osy suraqtarǵa jaýap bolarlyq eshteńe tappaǵan soń, eriksiz kúmiljip qalamyz.
Bizdiń dál osy jaǵdaiymyzdy Latyn Amerikasynyń birqatar elderi buryn bastan keshirgen eken. Jalpy, tabiǵi bailyǵy mol elderde 1990-jyldary ishki jalpy ónim men tutyný qajettilik ósip, gúldenip shyǵa kelgen. Alaida, onyń bári shyn máninde ádemi sandyq kórsetkish qana bolyp qalǵan kórinedi. Sebebi, ondai «bai» elder ainalasy tórt-bes jyldyń ishinde ekonomikalyq quldyraýǵa ushyraǵan. Ony «gollandiialyq aýrý» dedi me, áiteýir, túrli diagnozben túsindirgenderi málim.
Onyń jaiyn ekonomister túsindire jatar. Al, bizdiń túsingenimiz, tabiǵi mol bailyq bizdi ushpaqqa shyǵarmaityny. Aqsha kóbeigen saiyn ony talan-tarajyǵa salyp, shekara asyryp tasityndar, iship-jep alyp qashyp ketetinderdiń sany arta túsedi eken.
Sonymen qatar, tabiǵi bailyqty satýdan túsken qyrýar aqsha ishki ónim óndirýge keri áser etetin sekildi. Aitalyq, az shyǵynmen oljalaǵan tabiǵi bailyqty shiki kúiinde eksporttaidy, odan túsken aqshamen qajettiligin óteidi, tipti ońdy-soldy shashady. Bailyqtyń jeligi sheneýnikterdiń «isip-kebýine» áser etedi. Sonyń saldarynan memlekettik oryndardyń biýdjetinen nátijesiz aǵylyp-tógiletin shyǵyn kóbeiip, sybailas-jemqorlyq kárine minedi. Esesine, jasampazdyq pen naqty istiń tetikteri álsirep, óndiristik qabilet tómendeidi, tipti jansyzdana túspek. Odan saqtanýdyń jodary da bar negizi:
Birinshiden, býhgalterlik esep-qisap júiesin jetildirý. Tabiǵi bailyqty igerýshiler ózderiniń tapqan taza paidalaryn kemitip kórsetý úshin qarjylyq esep-qisaptaryna sanqily qýlyq-sumdyqty, ailakerlikti qoldanatyn kórinedi. Bizde bul jaǵynyń baqylaýy men tekserisi óte joǵary deńgeide degenge óz basym asa senbeimin.
Ekinshiden, jaýapkershilik júkteý úrdisi. Bul jerde áldebireýlerdi ábden «ishkizip, jegizip» toidyrǵannan keiin, shetelge qashyryp jibergesin ǵana zorǵa degende izdeý jariialap, qylmystyq is qozǵaýdyń, syrttai pálen jylǵa sottaýdyń qanshalyqty tiimdi ekenin ózderińiz bajailai berińizder.
Úshinshiden, baqylý, tekserýdiń tiimdi júiesi. Bul jerde qolynda quzireti shamalylaý esep komitetiniń, quzireti bola tura maida shabaqtardan asa almaityn kúshtik qurylymdardyń jyryn aityp, jalyqtyrmai-aq qoialyq.
Tórtinshiden, ashyqtyq pen jariialy is áreket. Bul jerde eń bastysy, jemqorlyqqa, alaiaqtyqqa jol bermeýdi ǵana meńzep otyrmyz. Qazirgi tańda tabiǵi bailyǵymyzdy igerýshiler tólemaqyny memleketke tóleýden góri bir ǵana sheneýniktiń qaltasyn toltyryp, bar júktemeden qutylyp ketýdi oilaityny jáne oǵan jol beriletin jaǵdai qalyptasqany halyq úshin aýyr qasiret. Ondai keleńsizdikteri áshkereleitin erkin oily baspasózge memlekettiń ózi jaǵdai jasap qoldap otyrsa, yqtimal qaýiptiń aldyn alýǵa aitarlyqtai kómegi bolar edi. Biraq, bizde ádil baspasózge qysym jasalyp, dańǵaza-daqpyrtty tý etken jaǵympaz-jaltaq aqparat quraldary alǵa shyǵyp ketti.
Tabiǵi bailyqqa táýeldi bolmaýdyń, damýdyń basqasha joldaryn qarastyra almaǵan úkimet kabinetin qaita-qaita taǵaiyndap áspettep kelemiz. Shyn máninde, olar sońǵy kezde qazba bailyqty paidalaný týraly zańǵa eleýli ózgerister engizýdiń, ulttyq qordaǵy qarjyny tiimdi paidalanýdyń joldaryn da taba alǵan joq.
Toqsanynshy jyldardyń basynda beibit jolmen kelgen táýelsizdikti kózdiń qarashyǵyndai saqtaýǵa, osy bir baǵa jetpes qundylyǵymyzdy áldebir eýraziiashyl odaqtan, kremldik jymysqy saiasattan ǵana emes, jalpy syrtqy kúshterdiń yqpalynan qorǵaýymyz kerek edi. Joq, ony esten shyǵaryp aldyq.Qazirgi almaǵaiyp zamannyń ózi «jaý joq jeme, jar astynda» degen naqyldy eske salsa da, jahandanýdyń kúńgeiine ǵana shýaqtap otyrmyz, onyń teriskei betine bir sát kóz júgirtýge de asyqpaýdamyz.
Adamzatty basqarýdyń barlyq tetikterin bir qolǵa shoǵyrlandyrýǵa tyrysýshylar XX ǵasyrda osy bir jahandaný degendi oilap tapqanymen onyń túp negizi tym aryda jatyr. Jalpy búkilálemdi ashsa alaqanda, jumsa judyryqta ustaǵysy kelgender barlyq tarihi kezeńde boldy, árine. Biraq, oǵan ozyq oily elder men sanaly halyq jol bere qoimady. Otarlaýshylarǵa tegeýirindi túrde qarsylyq bildirip, eliniń táýelsizdigi men derbestigin qorǵaý jolynda jan aiamai kúresti.
Qazirgi tańda jahandaný úrdisi óziniń otarlyq saiasatyn «bostandyq», «erkin naryq» sekildi qulaqqa jaǵymdy estiletin sózdermen kómkerip, óńin ainaldyra bastady. Bylai qaraǵanda munyń ózi de tyńnan túren salǵan, búgin ǵana qolǵa alynyp otyrǵan áreket emes.
Ertede ejelgi Mysyrdaǵy qupiia bilim men mańyzdy málimetterin saqtaýshylar álem elderiniń saýda-sattyq qatynastaryn birtindep ielikterine alý tásilin qoldanyp, mádeni bailanystardy óz múddeleri men maqsattaryna sai ikemdep alyp, basqarýǵa bolatynyn túsingen. Solardyń muragerleri - qazirgi Batys elderindegi qarjylyq elita ókilderi ózderiniń shynaiy maqsattarynyń ishki syrlaryn jasyrý úshin ǵana jymysqy áreketterine «jahandaný» dep at qoisa kerek. Onymen de shektelmei túrli elder men memleketterdiń qoǵamdy basqarý jalpy ustanymdaryn, tásilderin jasap, atalmysh úderiske basshylyq etip kele jatqany qazirgi aqparattyq dáýirde eshkimge qupiia bolmai qalǵan.
Bárimizge belgilisi, árine, qarý-jaraqtyń kúshimen qyryp-joiý. Yqylym zamannan qoldanyp kelgen dástúrli qarýlar: myltyqtyń neshe atasy, tank, bombalaýshy ushaqtar t.s.s. Turǵyndaryn qyryp-joiyp, materialdyq bailyǵyn talan-tarajyǵa salǵan soń bárin óz ieligine qaratyp ala sala salady. Osy oraida, «Soǵys degenimiz saiasi maqsatty ózgeshe tásilmen jalǵastyrýdyń bir túri» dep Karl fon Klaýzevits jaidan jai aitpasa kerek.
Álem tarihynda ondai qandy qyrǵyn soǵystar talai ótken. Tarihi kezeńderde búkil bir eldi, ultty jalmap, jappai quldyqqa salýǵa umtylǵan, aldyn ala josparlanǵan soǵyspen qatar túrli aila-sharǵylar da jasalyp keldi. Qazir de adamzat ondai zulymdyqtyń qursaýynan qutyla alǵan joq. Biri ózgeniń jerindegi bailyqqa kóz alartsa, endi biri eliniń táýelsizdigi men derbestigin qorǵap qalý úshin jantalasa qarýlanýǵa májbúr. Aqyry, eki jaq ta qorǵanys salasyna qyrýar qarjy shyǵyndap, ekonomikalyq damýdy tejep, keri ketýde. Ár el óziniń geosaiasi jaýlarymen birlese básekelesip júrip, jer ǵalamsharynyń kúlli tirshiligin, adamzattyń barlyq órkenietin typ-tipyl ete alatyn zor qýatty qarý-jaraqty oilap taýyp, ustap otyr. Jai otyrǵan joq, arasynda túrli syltaýmen ár jerde soǵys órtip tutatyp ta qoiady...
AQSh áskeri Irakqa sebepsiz basyp kirip, ol elden mister Býsh jappai qyryp-joiatyn qarý tappaǵan kezden bastap jurtshylyq syrttan «eksporttalatyn» dál qazirgi «demokratiia» atty qundylyqqa kúmánmen qaraityn bolǵan. Oǵan burynǵydai emes, otarlaýdyń quraly, belgili bir eldiń ekonomikasyn álsiretetin, shiki zat naryǵyn tartyp alýdyń amaly, damýshy elderdiń halqyn qarjy júiesimen arbaityn «mi shyrmaýshy» ideologiia dep qaraityndardyń qatary qazirgi tańda azaimai otyr.
Demokratiianyń qorǵany sanalatyn alyp el 16 trillion dollarlyq syrtqy qaryzǵa belshesinen batyp otyrǵanyna qaramastan jylyna shamamen 1 trillion dollardy áskeri kúshke aiamai-aq shyǵyndap otyr. Oǵan shyn máninde álemniń barlyq elderi birigip, bir jylda qorǵanys salasyna jumsaityn barlyq qarajatty qossań da jetpeitin kórinedi.
Jaraidy, jat eldiń áskeri basyp kirip jaýlai almasyn delik. Biraq, el turǵyndaryn qynadai qyryp tastaýǵa qaýqarly - genotsid quraldaryn qaida qoiamyz. Aitalyq, araq-temeki, esirtki zattary, gendik ózgeriske ushyraǵan azyq-túlik ónimderi, dári-dármek, tamaq dámdegish qosyndylar sekildi himiialyq ónimder. Olarǵa búgingiler ǵana ýlanyp qala berse, rahmet aitarsyń. Keiingi urpaǵy úrim-butaǵymen tuqym qýalaǵan aýyr naýqasqa shaldyǵyp, immýndyq álsirýge ushyrap quryp bitpek. Sonda álgi ekinshi soǵysta bizden jeńilip qalǵan Adolf Gitlerdiń «Shyǵystaǵy varvarlardy tazalyqtarynan ajyratý kerek. Olardy araq-temekige barynsha úiir etken jón» degen ósietiniń qaltqysyz oryndalyp jatqany ma?!
Osynaý genotsidtik quraldar arqyly iaǵni, spirttik ishimdikter, esirtki zattary, keibir vaktsinalary men gendik ózgeriske ushyraǵan jemis-jidekterimen búkil bir ultty ózine táýeldi etip alyp, joiyp jiberýge qýaty jetetinin ańǵarý asa qiyn emes. Alaida, munyń bárin qarapaiym jurt genotsidke ushyratatyn qarý-jaraq ekenin qaidan bilsin. Jáne ondai «ýlardyń» kóńil kóteretin, stresti tarqatatyn, densaýlyqqa asa paidaly dúnie ispetti BAQ arqyly nasihattalatynyn qaitersiń.
Al, álgi vaktsinasyn qaterli aýrýlarǵa tótep beretin qýaty bardai jalǵan ýájben tyqpalaidy. Shyn máninde onysynyń «saý basqa saqina» bolyp jabysatyn pále ekeni qazirdiń ózinde qylań berip jatyr. Osylaisha, is júzinde ulttyń gendik qoryna nuqsan keltiretin, qazirgimen qoimai keler urpaqtyń tuqymyn tuzdai qurtatyn mundai dúnielerdi genotsidtik apat qarýy degennen ózgeshe qalai ataýǵa bolady?!
Medaldyń eki jaǵy bolatyny sekildi jahandanýdyń da jaǵymdy jaqtarymen qatar keri tustary jeterlik. Atalmysh «iri jobanyń» ieleri adamzatty qoldan sýsyp shyǵyp kete beretin qaǵaz aqshanyń qulaq kesti qulyna ainaldyrdy. Aqshadan aqsha týdyratyndardyń álemdik júiesine engizip, jutyp qoiýdy kózdep keledi. Kezinde Amshel Rotshild bylai degen eken: «Maǵan belgili bir eldiń aqshaǵa jasaityn baqylaýy men biligin bere salsań boldy. Al, ol jerde kimniń zań shyǵaratyny múlde mańyzdy emes».
Otarlaýdy kózdeýshiler úshin rasynda, barlyq adamdy túgeldei qyryp tastaý mańyzdy emes. Qul retinde jumsaityn bireýler aman qalýy kerek qoi. Sondyqtan, túrli elderdiń ekonomikasyn olar ózderiniń otbasylyq, klandyq múddesine laiyqtaý úshin jantalasyp jatyr. Onysyn árine, kez kelgen jan túsinbestei etip óte jymysqy túrde júrgizbek. Ol úshin árine, arada dollar júredi. Halyqaralyq valiýta qory, álemdik bank sekildi alpýyttar nesieniń paiyzdyq ósimi arqyly da oiyndaǵylaryn oryndap jatyr. Jalpy, osy bankir atty bampirler ózderi shóptiń basyn syndyrmai-aq nesieniń ósiminiń arqasynda aqylǵa qonbaityn mol paida taýyp jatyr.
Al, bankten alǵan nesieniń qursaýynan halyq ómir baqi ter tógip eńbek etse de qutyla almaityn jaǵdaiǵa jetýi quldyqtyń kiseni emei nemene. Mundai tetikti júzege asyrý bir kúndik sharýa emes ekeni málim. Sondyqtan olar qoǵam ómirinde júzege asyrylýy neǵaibyldaý ekonomikalyq teoriiaǵa bizdi ábden sendirdi.
Alash kósemderin abaqtyda azaptap, atyp kózderin qurtqan soń otarshylar markizmmen miymyzdy ashytqandary az bolǵandai endi kelip erkin naryqtyq ekonomika qaǵidalaryn tyqpalap jatyr. Onysynyń astaryna úńilsek, búkil qoǵam, kúlli jurtshylyq nesie alǵan-almaǵanyna, osynaý qupiia tetikti uqqan-uqpaǵanyna qaramastan is júzinde ekonomikalyq turǵydan ózgege kiriptar bolyp, at tóbelindei bankirlerdiń qulyna ainalyp shyǵa kelmek. Osyndai meiirimsiz hám jyrtqysh júieni endi kelip ózimiz asyrap, baptap otyrmyz.
«Derek pen dáiektiń ózin qalai kórsetip, túsindirseń solai kórinis tabady» degen eken, german oishyly Fridrih Nitsshe. Iá, din, ideologiia, aqparattyq tehnologiia, BAQ arqyly adamdardyń sanasyna eleýli túrde yqpal etýge bolady jáne árkim ózine qolaily qoǵamdyq pikirdi barynsha oidaǵydai qalyptastyra alady.
Sol siiaqty adam balasynyń ishki oi-sanasyn, uǵym-paiymyn zerttep tanyǵan soń olardy dini senimniń kómegimen nemese ózge de áleýmettik dogmatikalyq qaǵidalar arqyly tasada turyp ta basqara berýge bolady. Eger qajet dep tapsa ishki qaishylyqtardy qozdyra túsýge, tapsyryspen atys-shabys uiymdastyrýǵa, lańkestik shabýyl jasatýǵa, shýly maqalalar jariialatýǵa deiin barady. Munyń bári syrttai qaraǵanda kezdeisoq dúnie ispetti kórinýi yqtimal. Alaida, is júzinde olai emes, bári aldyn ala oilastyrylǵan saiasi stsenarii.
Mundai sátte adamdardyń sanasyn jaýlap alyp, ózine qajet baǵytqa qarai buryp jiberýge eń qolaily utymdy qarý - televiziia arnalary ekendigi málim. Negizinde, BAQ ataýlynyń abzal boryshy - shynaiy jaǵdaidy aina qatesiz sol qalpynda halyqqa jetkizý ǵana. Alaida, ókinishke qarai televiziia salasyna aqsha aiamai shashyp otyrǵan oligarhtar olardy «arbasyna mingizip alyp, óz ánderin shyrqatyp» qoiatyn tustary da barshylyq.
Shyǵys halyqtarynda «Keleshekte iri qatelikke urynbaý úshin ótkenińe únemi burylyp qarap júr» degen danalyq sóz bar. Olai bolsa, belgili bir halyqtyń tarihyn qaita óńdep jazý, tarihi sanasyn joiý da otarlaýdyń orasan surqiia saiasattarynyń biri.
Óz otanynyń shynaiy tarihyn umytqan adam túp tamyrynan ajyraǵan aǵash sekildi bolary haq. Eger tolyqtai bir halyq, irgeli bir el óz tarihyn umytyp, jat jurttyq zertteýshilerdiń zorlyqpen moiyndatqan tarihyna sense ne bolady? Halyqtyń tarihyn belgili bir maqsatpen ideologiialyq turǵydan burmalap, ózgertip jazǵan jaǵdaida sol eldiń bolashaǵy mindetti túrde ózgeredi degen zańdylyq bar. Al, biz osydan tarihi sabaq alýdyń ornyna bilim berý júiesin beibereket reformalaýǵa, qazaq tarihyn emes, «standyq» ómirbaiandy 1991 jyldan bastap oqytýǵa jantalasyp jatyrmyz. Tipti, birneshe pándi bir-birimen midai aralastyryp, úsh tilde qoiyrtpaq jasap, jas býyndy esalań etpekpiz.
Jalpy, jat jurttyq otarlaýshylar ózderine aiaq-qol bolatyn qul-qutandaryn belgili bir eldiń ishinen taýyp, saiasi sahnaǵa shyǵaratyny belgili. Olar mindetti túrde aldymen eliniń tól tarihyn shet jurttaǵy otarshy qojaiyndaryna paidaly etip, óziniń qolaiyna ikemdep burmalaidy. Ol úshin keibir tarihi derekterdi ádeii búrkemeleidi, syzyp tastaidy, endi birin zoraitady, halyqtyń sanasyn ýlap, adastyrýǵa tyrysady. 1990 jyldan beri jazylǵan tarihymyzdyń haly neshik. Jaryqqa shyqqan oqýlyqtar men oqý quraldaryn erinbei salystyryp kóre salsańyz, eriksiz túrli oidyń jeteginde ketesiz.
Alaida, eń soraqy qasiret jat jurt ideologiiasynyń jeteginde ketkenin, solardyń yqpalyna túsip, jymysqy áreketterine qolshoqpar bolyp júrgenin bileýshilerdiń ózderi de sezbeitindigi. Degenmen, adamdardyń sonyń ishinde tarihi tulǵalardyń ótkennen sabaq almaityny, sol úshin bolashaq ony aiaýsyz jazalaitynyn umytpaǵan abzal.
Shyǵys halyqtarynyń taǵy bir danalyq sózinde «Bir eldi tolyǵymen ózińe qaratyp basyp alý úshin jetkinshekteri men jastaryn ózińniń yǵyńa jyǵyp, tárbiele» delingen eken. Munysy, jastardyń ulttyq dúnietanymyn kúrt ózgertýge baǵyttalmaq. Eger dúnietanymymyz ben kózqarasymyz ulttyq sipattan tolyq ajyrap, tek materialdyq qundylyqtarǵa ǵana bas uratyn halge jetken bolsaq, onda keri qaitýymyz qiynǵa soǵady.
Ulttyq sanamyzǵa qaita oralýdyń arqasynda ǵana quldyqtyń qursaýynan, bodandyqdyń buǵaýynan bosaýymyzǵa bolady. Olai bolmaǵan jaǵdaida adamzat tarihyndaǵy jer betinen ult retinde qarasyn batyrǵan halyqtardyń qaiǵyly shyrǵalańyn biz de keshetin bolamyz. Mundai beishara halge túsken sorly halyq otarlaýshy jaýlarynyń múddesin ózderiniń qalypty ómiriniń quramdas bóligi dep shatasyp, sol rejimdi ólerdei qorǵashtaityn kórinedi.
Mysaly, 200 jyldan astam Ulybritaniianyń otarynda bolǵan Úndistandaǵy áleýmettik kastyny alaiyq. Búginde 300 millionǵa jýyq adam qaiyrshylyq deńgeide ólmestiń kúnin kórip otyr. Olardy «adam tózgisiz kast» dep ataityn kórinedi. Sol qaýymnyń dúnietanymy boiynsha olardyń kedeishiligi mańdaiǵa jazylǵan taǵdyr, qoǵamdaǵy birden bir múmkindiktiń ózi osy ǵana. Mundai kózqarasty nyq ornyqtyrýdyń ózi shyn máninde qylmys. Halyqtyń dúnietanymynyń ózi olardyń ómirin birneshe býynǵa deiin osylaisha baǵyttap tastaǵan.
Qazirgi tańda qoǵam ómirinde eki túrli dúnietanymdyq kózqaras anyqtalyp otyrǵanyn ǵalymdar alǵa tartady. Onyń biri - kaleidoskop (jiyntyq quraqtardan turatyn) sipatyndaǵy dúnietanym. Adamdar túrli oqiǵalar men shynaiy derek, aqparattar aǵyny ortasynda óz ornyn taba almai beiberekettikke urynýy. Olardyń paiymynsha, árbir tyń aqparat pen oqiǵa, kórinis ataýly adamnyń miyn odan ary balshyqqa ainaldyrady. Ondai jaǵdaida adamdardyń ainalasyn qalai sezinip, qabyldaýy beine bir áinektiń jańa synyǵyn kaleidoskopqa engizgendei jáne onysy barlyq uǵym men paiymdy ózgertip jibergendei bolatyn kórinedi.
Ekinshisi, mozaika (óz retimen tolyqtai kórý) sipatyndaǵy dúnietanym. Mundai kózqarastaǵy adamdar ainalasyndaǵy oqiǵalardy ózara sabaqtastyryp, birtutas sipatta kóre alady. Barlyq máseleni sebep-saldarymen keshendi túrde qabyldai alady. Olar úshin belgili bir oqiǵada kezdeisoqtyq bolmaidy, shynaiy ómir men oqiǵa buryn-sońdy qalyptasqan uǵym men paiymdy aiqyndaýshy faktor.
Alaida, ókinishke qarai qazirgi tańdaǵy aqshaǵa tabynǵan «órkeniet» qoǵamda kaleidoskop sipatyndaǵy dúnietanymnyń keń óris alýyna yqpal etip otyr. Omar Haiiam bylai deidi: «Álemdegi barlyq kórinisterdiń ishki sipaty tym aryda jatady. Sondyqtan, kózge kórinip turǵany asa mańyzdy emes, kerisinshe, búkil qupiiasy men shynaiy syryn ishine búkken túpki mánine úńilý paryz».
Olai bolsa, qoǵamdaǵy árbir tetikti sanaly túrde túsingende ǵana túrli jaǵymsyz yqpaldarǵa qarsy tura alamyz. Dál qazir biz úshin sanqily aqparat aǵynyna ulttyq dilimizben tótep berip, oǵan qarsy tura alamyz ba, álde, bodandyqtyń buǵaýynan bosai almai qul bolyp qala beremiz be degen tańdaý tur. Sanaly túrde durys tańdaý jasaý úshin zor jaýapkershilik pen tereń biliktilik kerek.
Kezinde álemdi jeke dara bilemek bolǵan Shyńǵys han - Temújinniń ózi «hannyń taǵy aýyspaly, qoldaǵy bilikke de kezek bar» - dep, taqtyń máńgi emestigin, ýaqyty kelgende ózgege tapsyrý kerektigin aityp ketken. Olai bolsa, qazirgidei órkeniet dáýirinde jemqorlardy biliktiń mańyna jolatpaýmen qatar ony únemi bilikti de alǵyr jas býyn ókilderimen almastyryp, jańartyp, tazartyp otyratyn úrdisti qalyptastyrýymyz kerek edi ǵoi. Árine, bul jerde men bizde sapyrylysyp jatatyn kózboiaýshylyqty aityp otyrǵan joqpyn. Shynaiy demokratiialyq tártiptiń ornaýy bárinen mańyzdy bolmas pa.
Jalpy qoǵamdaǵy saiasi, quqyqtyq túrli ólshemderdiń syrtynda moraldyq jaýapkershilik degen jazylmaǵan zań bar. Adamzat ómiriniń qozǵalysy aiasynda týyp shyqqan qundylyqtardyń arasynda dál osy ar-uiattan biigi joq shyǵar, sirá! Sonysymen de moral degen shyn máninde bárinen kúshti. Ol zań sekildi emes. Sondyqtan ony bilik, belgili bir top jasai almaidy. Tipti, óz qalaýymen ózgertýge de esh múmkindigi joq.
Qoǵam búkil bolmysymen rýhani ómirden turady desek qatelespeitin shyǵarmyz. Sebebi, ony jasaýshy adam - ózi ózine rýhani paiymdy jasap alyp, sonysyna erip ómir súredi emes pe. Olai bolsa, saiasi bilik ieleriniń moraldyq jaýapkershiligi týraly sóz qozǵaý, dál búgingi kúngi ózekti másele bolyp otyr.
Tarihtyń spiraldyq turpatpen, ózindik tsiklderimen jalǵasatyndyǵyn eskersek, saiasat atty «saiqaldyń» lastanýy da óziniń zańdylyǵymen júrip jatqan úrdis shyǵar. Alaida, saiasi úrdistiń dál búgingidei bylyqqan kezi tarihta sirek kezdesken bolar. Aitalyq, saiasatqa las tásilmen aralasý, bir adamnyń dara biliginiń ústemdik qurýy, óz quziretin halyqtyń múddesine emes, qaraqan basynyń qamyn kúitteýge arnaýy, ortaq bailyqty otbasynyń ýysynda ǵana ustaý t.s.s.
Mundaidy alastaý úshin ne isteý kerek? Oǵan qarsy kúsh qoldana almaisyń. Zań-zákún aityp, ilandyrý tipti de múmkin emes. Ǵylymi turǵydan kelgende, eń durysy - moraldyq jaýapkershilik qana. Alaida, munyń ózi oryndalmas arman ispetti kóriner. Sebebi, sol moralińniń ózin moiyndap jatqan kim bar?!
Árkimde óz quziretin júzege asyrýy úshin qolynda biligi bolýy kerek. Ol bilik bolmasa she? Al, shyn máninde, óz quziretin júzege asyryp otyrǵandar siz ben bizdiń biligimizdi sheberlikpen paidalana bilýshiler. Endeshe, olarǵa bizdiń joǵary talap qoiýǵa tolyq qaqymyz bar ǵoi. Bilik jaiyn túsindiretin bihevoristik teoriiada: «Bilik degenimiz adamnyń óz ómiriniń qadirine jete otyryp, dúnie múlik, ataq-dańq, erkindikti ielenýi jáne onyń qaýipsizdigin kepildendirý quraly» - dep, anyqtaidy. Árine, joǵarydaǵy aitqanymyzdan múlde ózgeshe paiym jatyr. Atalmysh teoriiaǵa qarap, bázbireýler ǵylymi túrde osylai eken ǵoi deýi múmkin. Alaida, olai emes.
Osy jerde jalpy saiasi bilik kóshbasshylary qaidan, qalai týyp shyǵady degen suraqtyń týyndaýy zańdy. Jalpylai alǵanda, sailaný, tańdalyp taǵaiyndalý jáne murager retinde tanylý bar. Bizdiń jaǵdaida sońǵysy bolmaýǵa tiis. Oǵan esh negiz de joq. Al, sailaný, taǵaiyndalý qoldanysta bar dúnie. Negizi, ádil jolmen básekege túsip, jeńip shyǵyp sailanýǵa bolady. Top ortadan tańdalyp taǵaiyndalý da bar. Bul endi demokratiia!
Al, sailaýdy bylyqtyryp, daýys urlap ta «jeńiske» jetýge bolady, iaǵni, avtoritarlyq jolmen. Sol siiaqty sybailastyq jolmen laýazymǵa taǵaiyndalý, qyzmettik taqty satyp alý da bar. Osylaisha, memlekettiń atyna kir keltiretin, qoǵamdaǵy turaqtylyqtyń berekesin qashyratyn kórinister qylań berip jatady. Ondai bylyq-shylyqtan arylýdyń birden bir joly - taǵy da sol ar-ujdan, moral der edik.
Uly oishyldardyń paiymdaýynsha, bilikke qol jetkizýdiń ózi túbirimen kezdeisoqtyqtan turady eken. Sen prezident, premer ministr, depýtat, ministr, ákim bol, meili. Barlyq laýazymdyq oryntaq kóp jaǵdaida kezdeisoq sipatta iesin tabatyn kórinedi. Áitpese, bireýdiń peshenesine máńgilik jazylyp qoiylǵan zańdylyq bolmasa kerek. Tańdalyp alynýdyń ózi tereń maǵynasyna úńilgende kezdeisoqtyǵy basym túsetin jaiy bar. Bir orynǵa usynylǵan ekeýdiń biriniń basym túsip tańdalýy onyń básekelesinen ozyq týǵandyǵyndyǵynda emes. Baǵy janyp, oza shapqannyń ózi «jeńilgen» básekelesiniń alyp tastaǵan tyrnaǵyna da tatymaýy múmkin. Alaida, kezdeisoq tańdaý soǵan tústi. Sondyqtan, saiasattaǵy sapyrylysqan básekede ar-ujdan máselesine kóbirek nazar aýdarýymyz kerek sekildi.
Mysal retinde orman ómirin alaiyq. Onda ańdardyń patshasy - arystan. Qoian men arystan ekeýiniń arasynda azý tis pen tyrnaq, kúsh-qýat jaǵynan bitim-bolmystyq aiyrmashylyqtary jetkilikti. Olai bolsa, shynaiy ómirimizde halyq - arystan, saiasatker - qoian dep bilgin! Qazir biz bárin shatastyryp júrmiz. Saiasatker myrzalar ózderin arystan ekenbiz dep oilap tipti qatty qatelesip ketti. Ony kúndelikti júris-turystarynan, sóilegen sózderinen anyq ańǵarýǵa bolady.
Saiasi bilik ielerine qoiylatyn moraldyq talaptyń aiasy óte keń. Ony tipti tolyqqandy túrde anyqtaýdyń ózi qiyn. Sondyqtan, ainalyp kelip, kóne oishyldarǵa sonyń ishinde Aristotelge júginýimizge týra keledi. Onyń «Biik moral», «Saiasat», «Sheshendik óner» syndy shyǵarmalarynan oi túiinder bolsaq mynandai:
- Jalǵan sóilemeý, halyqty aldamaý;
- Zańdy buljytpai oryndaýmen qatar etikalyq tárbiesiniń myqtylyǵy;
- Paraqorlyqqa, jemqorlyqqa moiynsynbaityn erik-kúshtiń beriktigi;
- Ózinen buryn halyqtyń múddesin biik qoiý;
- Qylmystyq toptardan irgesin aýlaq salý;
- Árdaiym ádildikti qasterleý.
Osylai sanamalap aita salý ońai, árine. Alaida, joǵaryda atalǵan moraldyq talaptardyń údesinen tolyqtai shyǵatyn tulǵalardy taýyp taǵaiyndaý, sailaý óte kúrdeli. Al, onyń qandai tásilmen qalai aiqyndalatyny óz aldyna bólek áńgime.
Negizi, saiasi bilik ielerine qoiylatyn moraldyq talaptardy qalyptastyratyn institýttardyń qurylymy taza ári deni saý bolýǵa tiis. Jalpy saiasatkerlerdiń moraldyq jaǵynan azǵyndaýy, artta qalýshylyqqa ushyraýy - onyń qoǵam arasyndaǵy abyroiyn airandai tógetin, kereǵar saldary kóp dúnie. Tipti qoǵamda jappai jek kórýshiliktiń de oryn alatyndyǵyn «Arab kóktemi» men keibir shyǵys diktatorlary ómiriniń aqyry kórsetip bergen joq pa. Odan alatyn sabaq, bilikti teris paidalanýdyń sońy mindetti túrde qasiretpen aiaqtalatyndyǵy bolsa kerek. Las jolmen kelgen bailyq ta, mánsap ta eshkimge opa bermesi anyq.
Ataqqumarlyqtyń da sońy abyroimen aiaqtalmaityny álimsaqtan málim. Endeshe, toq jemqorlarymyzdy aialap, «Alla olarǵa qanaǵat bersin» dep eshteńeni ózgertpei otyra beremiz be? Álde, ashqaraǵy da, toiǵany da jemqor, «meshkei degen jaqsy at emes» dep bilip, alastaǵan abzal ma?
Rasynda, qazir joǵary laýazymdyq qyzmette júrgenderdiń arasynan jemqorlyqtan aýlaq, ary taza jandardy tabý qiynǵa soǵatyn sekildi. Olai bolsa, shynymen de Elbasy ózi aitqandai «shetinen bir-birlep qolynan jetektep sotqa apara berýge» bolatyn shyǵar.
Jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý, bilim berý, taýar óndirý, qyzmet kórsetý, áleýmettik qorǵaý sekildi eldiń eń bir ózekti máselelerin qaǵaz júzinde ǵana keremet kórsetkishtermen alaýlatqanymyz bolmasa, is júzinde syn kótermeitin haldemiz. Jaǵdailary bizden kósh ilgeri jurt dabyl qaǵyp jatsa, ózimizdi álemdegi eń bai elder qataryna qosyp «bizde bári bar» dep maqtanýdan aldymyzǵa jan salar túrimiz joq.
Tipti onymyz az bolǵandai, depýtattar aldyna barǵan bir ministrimiz sheteldik mamandardy salyqtan bosatý, olarǵa biýdjetten arnaiy jeńildik jasalýy kerektigin aityp jomartsydy. Soǵan qaraǵanda, bizdiń biýdjette aqsha tym kóptik etip, bular taýysa almai otyr ma dep oilap qala jazdaisyń. Olai deiin deseń, oligarhtardyń urlap aparyp, shetelge tyqqan las kapitaldaryn jýǵan aqshadan salyqqa pálen qarjy túskenin aityp qýanyp jatady. Munysy endi, ortaq qazannyń ortaiyp, tiyn-teben tappai qysylyp otyrǵan eldiń tirligin ańǵartady. Bári shym-shytyryq, eshteńesin túsinip bolmaisyń.
Bir anyǵy, qazirgi jaǵdaida ortaq qazannan qanshalyqty mol qarpyp jep qalsań, sonshalyqty ál-aýqatyń kóterilip, qazynadan urlaýdyń arqasynda baiýǵa bolatyndai uǵymnyń qalyptasqany ras. Kerisinshe, «urlyq túbi qorlyq» degendi uǵatyn kún týsa igi edi. Maily jiliktiń basyn ustap otyrǵandardyń kóbiniń qandai jolmen baiyǵanyn búgingi kúni eńbektegen baladan eńkeigen kárige deiin bes saýsaǵyndai biletin jaǵdaiǵa jettik. Táýelsizdiktiń 25 jyly bizge ne berdi degendi halyq suraityn, oǵan shynaiy jaýap berýdi talap etetin ýaqyt kele jatyr. Eshteńe de, eshqashan suraýsyz, jaýapsyz qalmaitynyn eskersek, onyń da bir esebi bolady.
Jalpy ár qazaq úshin elimizdiń táýelsizdiginen qymbat eshteńe joq deitin bolsaq, el men jerdiń bailyǵyn bilim-paiymymen, moraldyq qundylyqtarymen qosa tý-talapaiyn shyǵarýyna jol bermese kerek. Halyqtyń jaibyraqattyǵy men jaibasarlyǵynyń saldarynan búginge deiin bai men kedeidiń arajigi barǵan saiyn alshaqtap barady. Bul árine, búkilálemge tán úrdis bolǵanymen halqy az, jeriniń asty men ústi bailyqqa toly, biz sekildi munaily elder úshin kedeishilikke jol bermeýge múmkindik zor.
Alaida, qazirgi keń óris alǵan jumyssyzdyq, qoǵamnyń jegi qurtyna ainalǵan sybailas-jemqorlyq pen asqynǵan paraqorlyq, áleýmettik teńsizdik halyqtyń otanshyldyq sezimine selkeý túsirip, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltiretindigimen qaterli.
Kedeishiliktiń taǵy bir negizgi kilti – barǵan saiyn órship bara jatqan infliatsiia men kommertsiialyq bankterdiń aqylǵa syimaityn paiyzdyq ósimderinde bolyp tur. Osynyń bári qazaq halqynyń 25 jylǵy senimi men úmitine qaiaý túsirip otyr. Barsha qazaq el táýelsizdigine barynsha sengen, odan jaqsylyq kútken. Endi, qaida ketip bara jatqandyǵyn bajailaityn, oilanatyn jaǵdaiǵa jetti. Táýelsizdikti nyǵaitý, ony baiandy etip ustap turýdyń mańyzdylyǵy barǵan saiyn ótkir sezilip otyr. Ol úshin eń aldymen, áleýmettik teńdikti, ádildikti qalyptastyrýǵa tiispiz.
Kez kelgen memleket óz azamattarynyń qarny toq, iyǵy bútin, qolaily baspanaly bolýyn qamtamasyz etýge mindetti. Eger ony jasai almasa, nesine halyqtyń tólegen salyǵy esebinen jalaqy alyp, nesine ózgeden kóp artyqshylyqtardy ielenip, ne úshin abajadai apparatta shirenip, jan-jaǵyn qorǵaýshylarmen qorshap, qymbat kólikte shalqaiyp otyr. Arasynda, el igiligine jumsalýǵa tiis qarjyny urlap, onysyn shet el asyryp tyǵýǵa, isker jandardyń biznesine reiderlik jasap tartyp alýǵa, tipti, onysy az bolǵandai atyp óltirýge kim quqyq berdi? Osy ma, bizdiń jetken jerimiz?!
Biz demokratiialyq zaiyrly qoǵam qurýdy Konstitýtsiia arqyly bekitken elmiz. Mundai qoǵamda memleketi óz turǵyndarynyń isher asy men kiim-keshegin, baspanasyn satyp alýyna qolaily jaǵdai týdyratyn jumys ornymen qamtýǵa tiis bolsa kerek. Osy máseleni sheshkennen keiin baryp, saiasat, ekonomika, geosaiasi máseleler jóninde áńgime aityp, halyqaralyq is sharalar uiymdastyrýǵa bolatyn shyǵar.
Demokratiialyq zaiyrly qoǵam týraly qaǵidalarǵa zer salsaq, onda «halyqty alda, qazyna urla, memlekettiń bólgen bilim grantyn saýdala, elińdi tona, alaiaqtyq jolmen oligarh bol» degen sóz joq. Qazir jurttyń keibir bóligi osyndai ádiletsizdiktiń bárin demokratiiadan kórip, stalinizm men onyń qandy qyrǵynyn ańsaityn nostalgiiaǵa boi ura bastady. Shyn máninde, demokratiia degenimiz adamgershilik pen ádildikti, teńdik pen bostandyqty tý etetin adami qundylyq. Al, táýelsizdiktiń 25 jylynda biz osy úrdisterdi qalyptastyra aldyq pa?
Sóz júzinde ál-aýqatymyz pálen ese artty delingenimen, halyqtyń 50 paiyzdan da kóbi kedeishiliktiń qamytyp kiip otyr. Des bermei turǵan infliatsiia men bankterdiń paiyzdyq ósimi joǵary nesiesine qul bolǵandardyń sany kún sanap artyp keledi. Al, urlyqtaryn zańdastyryp, las kapitaldaryn jýdyryp alǵan, Panamageit tizimindegi ofshorda múlki kóp azǵana bailardy aityp, aýyzdy aýyrtpai-aq qoialyq.
Ekonomikalyq ósimimiz keremet dep aitylǵanymen álemde básekege qabiletti ónim óndirip, alǵa shyǵyp ketken eshteńemiz taǵy joq. Kerisinshe, syrtqy qaryzǵa belshemizden batyp, onyń ósimi jyl ótken saiyn ósip keledi. Endi, osy betimizben kete bersek, azǵana ýaqytta syrtqy qaryzdyń el azamattarynyń árbirine shaqqandyǵy kólemi onshaqty myń dollardan da asyp keter.
Jer qoinaýyn aqtaryp qazba bailyqty túgesýge jaqyndadyq. Munaiymyzdyń da muńy kóbeiip tur. Úmit artqan ken oryndarymyzdyń birazy qańtarylyp tur. Úsh kúndik ǵumyry bar kásiporyndy ashýymyzdan jabýymyz jyldam. Halyqtyń kúnkórisiniń kózi bolyp otyrǵan qara bazar órtense, qarapaiym saýdagerge soqyr tiyn óteitin tiri jan tabylmaidy. Sóite tura Astanadaǵy mega oiyn-saýyq ortalyǵynyń murtyn balta shappasa da memleket biýdjetinen qarjy bólip, orynsyz jarylqap tastamaqqa tyryshtanamyz.
Toqsanynshy jyldardyń basynda keńsharlardy taratqanda ata kásibimiz tórt túlik maldyń qunyn bir qoidy birli jarym sabyn men bir qap unnyń deńgeiine deiin túsirip aýyldyń toz-tozyn shyǵarǵan edik. Endi, jer qoinaýyn aqtaryp, ózen-sýlarymyzdy lastap, qurǵatyp bitiretin túrimiz bar. Onymen qoimai sheteldikterge jer satpaqqa, jalǵa bermekke tyrysqanymyz taǵy bar. 1990-jyldary qańyrap bos qalǵan óndiristerdiń ornyna eshteńe salynbady. Qazir salyndy delinip júrgenderdiń ne óndirip, kimdi jarylqap jatqanyn túsinýden de qaldyq.
Álem elderiniń kóbi ózderiniń strategiialyq mańyzdy nysandaryn jekemenshiktiń qolyna betaldy ustata salmaidy. Al, biz kóbin jekege berip qoidyq. Endi, onyń baǵasyn bilgenderinshe ósirip, jurttyń qaltasyn qaǵyp jatsa, qoǵamdaǵy turaqtylyqqa kepildik bere almamyz ba?
Araq pen temekiden basqa aýyz toltyryp aitarlyqtai ónimi joq eldi básekege barynsha qabiletti dep qashanǵy ózimizdi aldarqatamyz. Shetel kompaniiasynda jumys isteitin óz otandastarymyzdyń alatyn eńbekaqylary sol ujymnyń jat jurttyq jumysshylary alatyn jalaqysymen salystyrǵanda jer men kóktei aiyrmashylyǵy týraly ókpe naz aityla-aityla jaýyr boldy.
[caption id="attachment_20496" align="alignright" width="195"]
Bizdiń qazirgi ekonomikalyq saiasatymyzda ulttyq múdde eń aldyńǵy qatarǵa qoiylýǵa tiis. Al, shiki zatqa ǵana negizdelgen, munaiǵa bai bola tura janarmaiǵa muqtaj, engizilip jatqan óndiristik tehnologiiasy shamaly el damýdyń qai shetinde júrgeni aitpasa da túsinikti shyǵar.
Sóz sońynda aitarymyz, el ekonomikasynyń damýyna qurǵaq ýádeler men oryndalmaityn túrli baǵdarlamalardan góri naqty iz qyzmet, jumys oryndary, bilimdi de bilikti azamattar ǵana kerek.
Qýandyq ShAMAHAIULY,
halyqaralyq jýrnalist
