Mahmetǵali SARYBEKOV: «Syrttaǵy ǵalymdarymyz elge kelse ǵylymi turǵydan toqyrap qalamyz dep qaýiptenedi»
– Áńgimemizdi Qazaqstannyń búgingi ǵylymi áleýeti, onyń damýy men elimizdegi ǵalymdardy qoldaýǵa arnalǵan baǵdarlamalar tóńireginde bastasaq.
– Osy jyly aqpan aiynda «Ǵylym týraly» Zań qabyldanyp, ulttyq ǵylym júiesiniń qurylýyna negiz saldy. Memleket basshysy HHI ǵasyrdy Qazaqstannyń altyn ǵasyryna ainaldyrý maqsatynda elimizdiń jarqyn joly – qazaqstandyq patriotizmdi, innovatsiialyq jobalardy, ekonomika salalaryn, ǵylym-bilimdi damytýdyń dańǵyl jolyn kórsetetin 10 ilkimdi ideiany júzege asyrýdy maqsat etti. Úlken jetistikterge jetýimiz úshin memleket ǵylymǵa súienýi tiis. Ǵylymsyz ekonomika, alǵa óndiris te júrmeitini anyq. Al damyǵan 30 eldiń qataryna jetýdiń basty kórsetkishi – ǵylymǵa kóńil bólý. Qazirgi ýaqytta elimizde 400-den asa ǵylymi uiym jáne onda jumys isteitin 20 myńǵa jýyq qyzmetkerler bar eken. Otandyq ǵalymdardyń innovatsiialyq ideialaryna qoldaý berip, ǵylymnyń deńgeiin kóterip, jergilikti ǵalymdarǵa qoldaý kórsetý qajettigin qadap aitty. Innovatsiialyq grant bólý arqyly áleýettik ǵylymi zertteýlerdi qarjylandyrý aiasyn keńeitýge tapsyrma berdi. Bul barshamyzdy qýantady.
– Jalpy,Qazaqstanda ǵylymnyń damýyna jambyldyq ǵalymdar qanshalyqty úles qosyp júr? TMD jáne álemdik deńgeide ǵylym keńistiginde maqtanyshpen atalyp júretin áýlieatalyq ǵalymdar bar ma?
– M.H.Dýlati atyndaǵy Taraz memlekettik ýniversiteti ǵalymdarynyń otandyq ǵylymǵa úlesterine toqtala keteiin. Ýniversitet ǵalymdary ǵylymi baǵyttardy damytý, ǵylym men tehnika damýynyń basym baǵyttaryn aiqyndaý, qolda bar resýrstardy osy baǵyttarda shoǵyrlandyrý, ónerkásipti damytýdyń el úshin jańa tehnologiialyq bazasyn jasaý, ǵylymi salada jumys isteýdiń naryqtyq ekonomikaǵa tán jańa tetikterin qalyptastyrýda aianbai eńbek etip keledi.
Ýniversitette ǵylymi jumystar taqyryptyq josparǵa sai 121 ǵylymi taqyryp boiynsha biýdjettik ýaqyt esebinen júrgizilip keledi. Olardyń 74-i izdenýshi-bastamalyq ǴZJ jáne 47-si QR Prezidentiniń Joldaýy boiynsha. Quramy 14 ǵylymi baǵdarlamalarǵa sai 4 irgeli, 102 qoldanbaly jáne 15 tájiribeli-konstrýktorlyq zerttemelerden turady. Búgingi kúni ǵylymi-zertteý jumystary 8 fakýltette, 45 kafedrada, 3 ǴZI-da, 6 ǵylymi ortalyqta, «A.S. Ahmetov atyndaǵy Nanoinjenerli zertteý ádisteri» injenerli beiindi zerthanasynda júrgizilýde. Ǵalymdarymyz otandyq ǵylymnyń damýyna airyqsha úles qosyp keledi. Olardyń ǵylymi jańalyǵynyń ózektiligin, úles salmaǵyn túrli baiqaýlar nátijesi bildiredi. Sońǵy jyldardyń nátijesine toqtala ketsem:
2015 jyly 4 ǵalym (M.Kópbaeva – «Filologiia jáne jýrnalistika» kafedrasynyń meńgerýshisi, L.Qojamjarova – «Biologiia» kafedrasynyń meńgerýshisi, M.Sahy – «Himiia jáne himiialyq tehnologiialar» kafedrasynyń meńgerýshisi, Á.Ybyraiym – «Filologiia jáne jýrnalistika» kafedrasynyń dotsenti) Bilim jáne ǵylym ministrliginiń «JOO úzdik oqytýshysy» baiqaýynyń jeńimpazy atandy. 2015 jyly «Ǵylymi jáne ǵylymi-tehnikalyq qyzmet» biýdjettik baǵdarlama boiynsha memlekettik tapsyrys aiasynda 11,300 mln teńge kólemindegi 2 grant jeńip alyndy. Naqtyraq aitsaq, «Antropometricheskie issledovaniia stop naseleniia Kazahstana dlia razrabotki obývnyh kolodok i razmerno-polnotnogo assortimenta izdelii» (ǵylymi jetekshisi
S.Mýnasipov) jáne «Potoki Richchi na obobshennyh prostranstvah Ýollaha» (ǵylymi jetekshisi N.Abiev) taqyryptaryndaǵy jobalar. 2015 jyly ýniversitet ǵalymdarynyń 30 monografiiasy, onyń 10-y Germaniiada jaryq kórdi. 2015 jyly tuńǵysh ret ýniversitettiń eki ǵalymy memlekettik stipendiia iegeri atandy. Atap aitsaq, «Munai-gaz isi» kafedrasynyń meńgerýshisi, B.Manapbaev talantty jastarǵa arnalǵan memlekettik ǵylymi stipendiiany, al «Qarjy» kafedrasynyń dotsenti A.Moldabekova qoldanbaly jáne irgeli zertteýlerdi júrgizýge belsene qatysqan ǵalymdarǵa arnalǵan memlekettik ǵylymi stipendiiany jeńip aldy. «Psihologiia jáne pedagogika» kafedrasynyń dotsenti D.Baidaliev, «Jeńil ónerkásip buiymdarynyń tehnologiiasy men konstrýktsiialaý jáne dizain» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy B.Abzalbekuly, V kýrs stýdenti A.Siniavskaia dástúrli shyǵarmashyl jastarǵa arnalǵan Jambyl oblysy ákiminiń syiaqysynyń «Ǵylym» nominatsiiasy boiynsha laýreat atanyp, árqaisysy 160 myń teńge syiaqyǵa ie boldy.
2015 jyly stýdentter de ǵylym salasynda aitarlyqtai jeńisterge qol jetkizdi. QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Qory jaratylystaný, tehnikalyq jáne gýmanitarlyq ǵylymdar boiynsha stýdentterdiń eń úzdik ǵylymi jumystaryna jariialaǵan «Bolashaqtyń ǵalymdary» baiqaýynda 5 stýdent, al 4 stýdent osy Qordyń stipendiiasyna jariialanǵan baiqaý nátijesi boiynsha jeńimpaz atandy. Mine, bul marapattardyń bárin, ǵalymdardyń otandyq ǵylymǵa qosqan eńbekteriniń baǵasy dep bilemin.
TMD deńgeiinde tanylyp jatqan ǵalymdar bar. 2014 jyly «Standarttaý, meiramhana isi jáne qonaq úi biznesi» kafedrasynyń professory A.M.Baitóreevke «Resei Jaratylystaný akademiiasynyń Qurmetti ǵylym doktory jáne professory» ataǵy berilip, ǵylymǵa qosqan úlesi úshin A.Nobel atyndaǵy altyn medalmen marapattaldy. Sonymen qatar Resei Federatsiiasynyń «Bilim men ǵylym salasynyń úzdik qyzmetkeri» ataǵy berildi. 2015 jyly «Sý resýrstary» kafedrasynyń professory Á.Ábdiramanovqa Eýropa ǵylymi-óndiristik konsortsiýmy irgeli jáne qoldanbaly ǵylymdarynyń damýyna qosqan úlesi úshin M.V.Lomonosov atyndaǵy jáne fizika-matematika ǵylymdaryn damytqany úshin I.Niýton atyndaǵy altyn medaldaryn tabys etip, Resei Federatsiiasynyń «Ǵylymi mekteptiń negizin qalaýshy», «Bilim men ǵylymnyń eńbegi sińgen qairatkeri» ataǵyn berdi.
– Sizdiń oiyńyzsha potentsialy joǵary ǵalymdardyń shet el asýyna ne sebep? Ǵalymdardy áleýmettik-materialdyq jaǵynan qoldaý tetiginiń durys jolǵa qoiylmaýynan ba? Onyń ústine búginde IT mamandary qoǵamǵa aýadai qajet. Múmkin shetelderde de osy mamandarǵa suranys joǵary shyǵar?
– Áleýmettik zertteý jumystaryn júrgizgen ǵalymdar qazaq ǵalymdaryn elden jyraqqa ketýge itermeleitin jaǵdai kiristiń tómen deńgeiinen dep túsindiredi.
Meniń pikirimshe, shetelde júrgen qazaq ǵalymdarynyń Qazaqstanǵa qaitqysy kelmeýi nemese qazaqstandyq ǵalymdardyń shetelge ketýiniń materialdyq igilikten góri mańyzdy sebebi bar. Olarǵa shetelde tapqan qarjysyn Qazaqstan da bere alady. Biraq olardyń kóbi «Qazaqstanda shyǵarmashylyq-ǵylymi turǵydan toqyrap qalamyz» dep qaýiptenedi. Iaǵni zertteýler júrgizetin zerthanalyq bazalarymyzdyń tómen bolýynan dep oilaimyn.
2009 jyly sol kezdegi Ǵylym jáne bilim ministri Baqytjan Jumaǵulov Qazaqstanǵa qaitarýǵa shaqyrǵan 125 ǵalymnyń tizimin jasaǵan. Ministr «ol ǵalymdar otandaryna qaityp kelse, Qazaqstan jumyspen, jaqsy jalaqymen, baspanamen qamtamasyz etetinin» aitqan. Qazirgi ýaqytta qazaqstandyq 250-ge tarta ǵalym shetelde jumys isteidi. Olar Resei, AQSh, Kanada, Ulybritaniia, Qytai, Japoniia, Belarýs, Avstraliia, Frantsiia, Chehiia, Shveitsariia, Ońtústik Koreia, Ázerbaijan, Vengriia, Litva, Shvetsiia, Avstraliia, Germaniia, Italiiada jumys istep jatyr. Ministrliktiń qoldaýymen qazirgi ýaqytta 30-ǵa jýyq ǵalymdarymyz Otanyna oraldy. Qazirgi kúnde de el Úkimeti shetelde júrgen ǵalymdaryn elge qaitarý sharalaryn jalǵastyryp keledi. Qaityp kelgen ǵalymdarǵa óz ideialaryn, tehnologiialaryn, ǵylymi mektebin Qazaqstanda damytýǵa qajetti jaǵdailar jasaý kerek. Eń aldymen, olarǵa shet elden kem emes jabdyqtalǵan zerthanalar qajet. Osy – basty másele.
– Ózińiz basqaryp otyrǵan joǵary oqý ornynda ónertapqyshtyqqa qoldaý qanshalyqty? Osy máselede jergilikti biliktiń úlesi bar ma?
– Elbasy N.Nazarbaev óziniń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda elimizde ǵylymi qamtymdy ekonomika qurý úshin eń aldymen ǵylymnyń áleýetin arttyrýǵa, innovatsiialardy qoldaýǵa, ziiatkerlik menshikti qorǵaýǵa basa kóńil aýdarý qajettiligin aitqan bolatyn. Sondyqtan osy baǵytta ónertapqyshtardyń el ekonomikasyn órkendetýde orny erekshe. Al, otandyq ónertapqyshtarǵa qoldaý kórsetý – mańyzdy isterdiń biri. Bizdiń ýniversitet aimaqtaǵy eń iri patent ielenýshi bolyp tabylady. Ǵalymdarymyz jyl saiyn jańa qurylǵylar men jabdyqtarǵa, mehanizmderge, qurylys materialdaryna, ónerkásiptik úlgilerine 35-40 qorǵaý qujattaryn alady.
Bizdiń ónertapqyshtar respýblikada ónertapqyshtyqty nasihattaýǵa jáne qoldaýǵa baǵyttalǵan ónertapqyshtyq salasyndaǵy «Shapaǵat» respýblikalyq konkýrsyna turaqty qatysyp keledi. Jetistikteri de az emes.
Biz jyl saiyn 12 sáýir Ǵylym qyzmetkerleri kúnine arnalǵan saltanatty májiliste ónertapqyshtyq salada jemisti eńbek etken ǵalymdarǵa «Belsendi ónertapqysh» nominatsiiasymen marapattaýdy dástúrge ainaldyrǵanbyz. Bizde ónertabystar óte kóp. Biraq, olar óndiriske shyǵa almai otyr. Búgingi kúnge deiin Ǵylym men biznes qaýymdastyqtyń arasyndaǵy qarym-qatynastardy retteitin zańdyq normalar joq boldy. Biylǵy jyly qoldanysqa engen «Ǵylym jáne ǵylymi-tehnikalyq qyzmet nátijelerin kommertsiialandyrý týraly» QR Zańy osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, ónertpaqyshtarǵa jańa serpin bermek. Bul Zań aimaq ǵalymdarynyń alǵan júzdegen innovatsiialyq patentteri sórelerde shań basyp jatpai, is-júzine asyrýǵa múmkindik týdyrady, olardyń tabys ákelýine jol ashady. Sonymen birge, kóptegen innovatsiialyq patentter men patentterdi kommertsiialaý boiynsha irikteý júrgizýdi talap etedi. Bolashaqta ǵalymdardyń ónertabystary elimizde óndiristik ǵylymnyń órkendeýine óz septigin tigizedi dep oilaimyn.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Erman ÁBDIEV,
Jambyl oblysy
Derekkózi: aikyn.kz
