Sońǵy jyldary qoǵamdyq jumysqa qaýyrt aralasyp, halyqtyń saiasi-qarjylyq saýatyn ashýǵa atsalysyp júrgen tanymal kásipker Marǵulan Seisembaidan biznestegi úzeńgilesi Armanjan Baitasov syr sýyrtpaqtaǵan eken.
Seisembai saiasatqa aralasýy múmkin be, taqqaminerler men atqaminerlerge qoiylar talap qandai, biz qashan baqýatty bolamyz, úkimet nege kásipkerdiń asyna ortaqtasyp otyr? Osy syńaidaǵy kóptiń kóńilinde júrgen birqatar saýalǵa jaýap qatypty Marǵulan myrza.
- Marǵulan, sońǵy jyldary birjolata qoǵamdyq jumysqa oiysyp, áleýmettik jelide ájeptáýir oqyrman jinap úlgerdiń. Mundaǵy maqsatyń ne?
– Men úshin aqsha, dúnie, ataq qýý baiansyz is. Sebebi qundylyq emes. Belgili bir ólshem bar. Sol deńgeige jetkende, soǵan jeteqabyl bolǵanda aqsha tabý maqsatsyz, maǵynasyz iske ainalady.
Qoǵamdyq jumysqa oiysý týraly oi kópke deiin kókeiimde pisip-jetilip keldi. Súrip jatqan ómirime mán-maǵyna beretin ispen ainalysqandy jón kórdim.
Osy ómirdegi muratym aqshanyń sońynan salpaqtaý emesin áldeqashan kóńilge túigenmin.
Keiinnen álgi daýǵa shatylyp (2009 jyly kásipker Alians banktiń qarjysyn jymqyrdy dep kúdiktelip, tergelgen bolatyn) jeti jyl ýaqytym sottyń tabaldyryǵyn tozdyrýmen ótti.
Ultqa, qoǵamǵa qyzmet qylý. Tórt jyl buryn osy uiǵarymǵa toqtap, birjolata bekidim.
"Endigi qalǵan ǵumyrymdy qoǵamǵa, qorshaǵan ortaǵa tittei bolsa da paidam tierliktei ótkizem" dep óz-ózime sert berdim.
Kásipker retinde kórgen-túigenimdi jurtpen bóliskim keldi. Aldymen bizdiń júiedegi jaýapsyzdyqtyń shyrqaý shegine jetkenin synǵa aldym. "Men jaýap beremin" atty joba biliktiń qytyǵyna tidi, bilem.
Qyryq kún boiy qýdalap, tergep-tekserip, aqyr sońy álgi jobany jaýyp tyndym. Báribir baiyzdaǵan joqpyn. Kúresýdiń ózge jolyn taptym.
Men myna qoǵamǵa qaryzdarmyn. Osy elde týyp-ósip, osy elde bilim aldym. Kásip qyldym, azdy-kópti abyroi jinadym.
Erdiń jasynan asqan árbir azamat artyndaǵy elge bereshek ekenin túsinip, barymen bólisýi kerek. Muny tek tabysymen bólisý dep túsiný qate, bilimińdi, tájiribeńdi osy qoǵamnyń igiligine sarp etseń boryshyńdy ótegeniń.
– Qoǵamdyq ortada, áleýmettik jelide bolsyn sen sóz etetin máselelerdiń sheshimi saiasatqa tirelip tur. Solai ǵoi?
– Álbette.
– Bálkim saiasatqa aralasar oiyń bar shyǵar? Qozǵalys nemese saiasi partiia qurýdy qoiyn dápterińe túrtip qoimadyń ba?
– Qoǵamǵa qyzmet qylýdy saiasattyń shekarasymen shekteý jón emes. Saiasat saiqal qatyn. Onymen ilese júretin dańq, daqpyrt, biliktiń býýyna masairaý bet alǵan baǵytyńnan adastyryp tynýy múmkin.
Halyqqa qyzmet etýde qoǵamdyq jumystan tazasy joq. Bilikke talasam, mansap qýam dep Marǵulan degen atymdy lastaǵym kelmeidi.
Óz basym azamattyq qoǵamǵa, osy qoǵamdaǵy kózi ashyq, kókiregi oiaý belsendi azamattarǵa senemin. Al bilikke... Bilikke múlde senbeimin.
Bu zamanda eldi shendi-shekpendiler emes, osy qoǵamdaǵy kún tártibin qalyptastyratyn azamattar basqarady esepteimin.
Kez-kelgen júie qoǵamnyń talap-tilegine qulaq aspai tura almaidy. Kún tártibi degenimiz tutas qoǵam talqyǵa sap, tarazyǵa tartatyn másele kóterý.
Bul qoǵamdyq ispen ainalysatyn tulǵalardyń ǵana qolynan keletin is. Sen kótergen másele qoǵamdyq sipat alǵanda bilik sen kótergen stsenariidiń sońynan ilesedi. Ilesýge májbúr bolady. Bul úshin mindetti túrde bilikte otyrý, bilikke umtylý maqsat emes.
Ázirgi jaǵdaida joǵaryǵa baryp jurttyń sózin sóileimin, halyqqa qyzmet qylam deýdiń ózi ýtopiia.
- Kerisinshe qur sózben júieni ózgertem deý qisynsyz emes pe?
– Men úshin Qazaqstannyń demokratiialy elge ainalǵany mańyzdy. Túpki mejem osy. Muny kim, qalai júzege asyrady degende kósh bastar adam mindetti túrde Marǵulan bolýy kerek degen muratym joq. Ózimdi áldebir partiia jetekshi retinde kóre almaimyn.
Qazaqstandy demokratiialy elge ainaldyrǵysy keletin kez-kelgen qozǵalysqa, saiasi partiianyń qataryna qosylýǵa ázirmin. Tek bir talabym bar.
Álgi uiymnyń tóraǵasy moraldy turǵydan maǵan qaraǵanda taza bolýy tiis.
Kez-kelgen kóshbasshyǵa qoiylar eń basty shart - ar tazalyǵy. Bizdiń júieniń daǵdysyna engen myqty "hoziaistvennik", myqty uiymdastyrýshy, bilgir ekonomist sekildi taptaýryn túsinikter ekinshi kezektegi másele.
Túptep kelgende el basqarý degenimiz árqashan, árkezde tańdaý jasaý. Durys tańdaý jasaý úshin eń aldymen ar tazalyǵy kerek.
Memleket bolsyn basqany bolsyn myqty sharýaqor adam basqarýy qajet degen avtoritarly qaǵidalardy sanamyzǵa sińirip tastaǵan.
Adamǵa sengen murttai ushady. Zańy jumys isteitin, demokratiia dogmalary burmalanbaityn, biliktiń negizgi úsh institýty - zań shyǵarý, atqarý jáne sot qyzmeti ústemdik qurǵan memleketti naqurys basqarsa da qaýipti emes.
Bizdiń qoǵamnyń eń úlken keseli adamǵa senip úirengenbiz, al bilik institýttaryna senbeimiz. Bul áste durys qurylǵan qoǵamnyń belgisi emes.
Demokratiialy elderde halyq bilik institýtyna sengenmen, bilik basynda otyrǵan at tóbelinbei topqa kúmánmen qaraidy.
Batystaǵy demokratiialyq institýttar bilik basyndaǵy adamdardy qiia bastyrmaidy. Olarda bilik baiýdyń joly degen túsinik joq. Qasyqtap, jáshiktep, tonnalap jegisi keletinder bilik institýttarynyń qaharynan qaimyǵady. Amalsyz nápsisin tejep otyrady. Bilikti óz qolaiyna qarai qoldanǵan adamdy halyqtyń ózi-aq tútip jeidi.
Qazaqstanda da osyndai qoǵamnyń qurylǵanyn qalaimyn.
Meniń qoǵamdyq jumysqa oiysýymdaǵy túpki maqsatym osy. Halyqtyń saiasi saýatyn ashý.
Qazaqstanda biliktiń negizgi úsh institýty - zań shyǵarý, atqarý jáne sot qyzmeti ústemdik quryp, derbes, táýelsiz BAQ paida bolǵanda ǵana myna men Marǵulan baiyz taýyp, nemere-shóberemniń ortasyna baryp otyramyn.
– Biz qalai baqýatty bolamyz? Ekonomika órkendeý úshin qai elden úlgi alyp, qai jolmen júrýimiz kerek. Oqyrmandaryń osy saýaldy jii qoiady eken. Bizdiń de bilgimiz keledi.
– Bizdiń Úkimet osy kúnge deiin árqily, ártúrli baǵdarlamany synaqtan ótkizip kórdi. Birde-bireýi sátti bolǵan joq. Sebebi kóshirme. Kópshiligi kóshirme. Damyǵan elderdiń baǵdarlamasyn bútin kúiinde bizdiń ómirge beiimdeý búgin de, erteń de júzege aspaidy.
Tabysqa jetý úshin tabysty adamdardyń kúndelikti tirshiligin baqylaý maqsat emes, kerisinshe bai bolý úshin áýelde qandai qareket qyldy soǵan úńilý qajet.
Bylaisha aitqanda bai elderdiń qazirgi damý úlgisin emes, olardyń osydan 30-40 jyl burynǵy jetistiginiń bastaýynda turǵan jobalardy aqtarý kerek.
Sosyn "ne isteimiz?" , "qaitemiz?" degendi doǵaratyn kez kelgendei. Úkimet "nemen ainalyspaýymyz kerek?" , "ne istemeýimiz kerek?" degenge bas qatyrǵany jón. Onyń jaýaby jeńil. Memlekettiń ekonomikadaǵy úlesin azaitý.
Memleketten myqty kásipker shyqpaidy. Úkimet osyny túsinetin kezge jetti. Onyń negizgi mindeti biýdjetke túsetin tabysty uqyptap úlestirý. Sheteldik investor, bailardan, kásipkerlerden túsetin salyqty kómekke kedei-kepshikke taratý.
Al salyq qaidan túsedi? Ekonomikany memlekettiń ózi bilep tóstep otyrsa kásipkerden ne suraisyń?
Bilik ekonomikany bizneske tabystaýy kerek, kásipkerge tieseli keńistikti bosatyp berýi tiis.
Qazirgi kvazisektordyń úlesi ekonomikanyń 67 paiyzy eken. Onyń tenderine qatysatyn kompaniialardyń úlesi 10-15 paiyz. Sonda naryqtyq ekonomikaǵa ótkenimiz qaida? Anyǵy bizdiń eldi áli de sotsializm elesi kezip júr.
Memlekettiń ekonomikadaǵy úlesi 10 paiyzdan aspaýy tiis. Osy kúnge deiin biliktegi biik minberden birde-bireý "bizde jekeniń dúniesine eshkim qol suqpaidy. Bireýdiń órkendegen biznesin bireýdiń barymtalap alýyny jol berilmeidi" málimdegen joq. Jekemenshikti jeke qundylyq retinde dáripteýge bizdiń Úkimet qulyqsyz.
Yqshamdap aýdaryldy, ázirlegen Dýman BYQAI
