Al shekaralas aýmaqqa jatatyn Panfilov aýyldyq okrýgi ákimi azamattyq belsendige oq atqany úshin ustalyp, bul málimet te eldi eleń etkizdi. Sol sekildi óńir basshysy ýáde etkenmen, «Altyn orda» mańyndaǵy jol oramy biyl sol kúii aiaqtalmady. Shamalǵandaǵy poiyz ben avtobýstyń soqtyǵysýy da búkil el halqynyń júregin ushyrǵan. Osy jaittardy nazarǵa alǵan Ekspress-K basylymy Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovpen suhbattasqan eken.
– Suhbatymyzdy áleýmettik-ekonomikalyq máseleden bastasaq. Elimizde óndiriletin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń 17 protsenti Almaty oblysyna tiesili eken. Bul – qomaqty kólem. Osyǵan keńirek toqtala ketseńiz...
– Elbasy meni oblys ákimi qyzmetine taǵaiyndaǵanda aýyl sharýashylyǵyn damytyp, aýyldy kóterýdi tapsyrǵanyn bári biledi. Árine, jasalýy tiis jumys kóp boldy. Aýyl sharýashylyǵynyń ózi ártúrli baǵytqa bólinedi. Bizde sonyń qai baǵytyn qolǵa alǵan tiimdi?
Sony anyqtaý úshin halyqpen kezdesýler ótkizdik. Almatynyń ataqty aportyn qaita ósirý qajet boldy. Onyń joǵalyp kete jazdaǵan kezi bolǵan. Al qazir biz aportty «tirilttik» dep senimdi túrde aita alamyz.
Iá, investorlardy tarta otyryp, Eýropadan eshqandai kem jeri joq 20 myń gektardan asa aýmaqta aport baqtaryn jaiqaltyp qoidyq.
Almanyń bul sorty tek jeti jyldan keiin ǵana jemis beredi jáne kúrdeli aýylsharýashylyq tehnologiiasyn qajet etedi. Biz ony qaita jandandyrdyq.
Jaqynda biz bul baqtardy Úkimet basshyǵa kórsettik, ol ony odan ármen keńeitýdi tapsyrdy. Ótkende bir kásipkerdi kezdestirdim, ol Resei men Birikken Arab Ámirlikterinen kelgen saýdagerler bir-birimen talasyp, baǵany kóterip, qoimadaǵy búkil almany sypyryp áketkenin aitty. Iaǵni bizdiń almalarǵa degen suranys, mine, osynshalyqty joǵary!
Sonymen qatar bizdiń jer Qoǵaly jáne Kegen kartoptarymen jáne basqa da kókónis ónimderimen barshaǵa tanymal. Ótken jyly biz elitaly gollandiialyq kartop tuqymyn satyp ákelip, ekkenbiz. Odan ózimizdiń sapaly tuqymdy aldyq, endi ony sharýalarǵa lizingke berip jatyrmyz. Bárine jetedi, ony 5 myń gektar alqapqa egýge bolady.
Eger buryn ár gektardan 170 tsentner kartop alatyn bolsaq, biyl 300 tsentner, iaǵni eki esege jýyq ónim alyndy, biz bul baǵyttaǵy jumysty jandandyra beretin bolamyz.
Aýylsharýashylyq ónimderi alqaby men alatyn ónim kólemin ulǵaitýdy ǵana emes, sonymen qatar qaita óńdeý óndirisin de jandandyrýdy qarastyryp jatyrmyz.
Bul baǵytta biz Farm Frites kompaniiasymen, osymen úshinshi jyl kelissózder júrgizip jatyrmyz. Bul zaýyt Ortalyq jáne Ońtústik-Shyǵys Aziiany kartoppen qamtamasyz etetin bolady. Joba iske asyrylý satysynda.
– Jaqynda ótken investitsiialyq forýmnyń nátijeleri qandai jáne qatty qaldyqtardy óńdeý máselesi qalai sheshilip jatyr?
– Investitsiialyq forýmnyń nátijesine kóńilimiz nyq tolady. Óitkeni formaldylyqtan góri daiyndyq jumystaryna munda kóp basymdyq berildi.
Ony uiymdastyrýǵa kásibi mamandar tartylǵandyqtan da shyǵar, ol sátti ótti. Oǵan kóptegen iri biznes jáne diplomatiialyq ókildikterdiń ókilderi qatysty. Biz onda mańyzdy memorandýmdarǵa qol qoidyq.
Forýmnan keiin naqty kezdesýler de boldy. Máselen, KUSTO kompaniialar toby Almaty oblysyn et óndirisiniń ortalyǵyna ainaldyrǵysy keletinin aitty. Ol úshin munda 100 myń basqa arnalǵan 10 bordaqylaý alańyn salýdy usyndy.
Bul biznes mýltiplikativti áserge ie bolady: jem kerek, jer qajet. Ol úshin irrigatsiialyq jelilerdi retke keltirý kerek.
Irrigatsiialyq jeliniń eń úlkeni shamamen 17 myń shaqyrym, 144 sý qoimasy. Munyń bári osy baǵdarlamaǵa kirip ketedi.
Forýmda Panfilov aýdanynda iri qus fabrikasyn salǵysy keletin kompaniia ókili de sóz sóiledi. Qasynda Qytaidyń úlken naryǵy tur. Soǵan qyzyǵyp otyr. Barlyq ónimder sonda ótkiziledi.
Bul – tek, tilge tiek etilgen birneshe mysal ǵana.
Endi osy jobalar iske qosylsa, qanshama jumys oryndary paida bolady jáne adamdar jaqsy jalaqy ala bastaidy.
Al ekinshi saýalǵa keler bolsaq, oblysta jylyna million tonnaǵa deiin turmystyq qatty qaldyqtar jinalady, oǵan qosa 600 myń tonnasy Almatydan ákelinedi. Óńdeýdi qajet etetin bizde qoqys kóp jinalady.
Osy máseleni sheshýge frantsýzdyq investorlar atsalysýǵa bizge ýáde berdi. Olarmen birge óńirde qoqys poligonyn salý máselesin pysyqtaǵan bolatynbyz.
Búginderi bizde 14 qoqys poligony bar, biraq olar qazirgi zamanǵy talaptarǵa sai emes. Olardy frantsýz kompaniiasy retke keltirýi kerek. Óitkeni olardyń osy salada mol tájiribesi bar. Biz olarǵa eki nusqany usyndyq: bireýi Talǵar mańynan poligon jasap, keiin týra sol aradan qoqysty óńdeý óndirisin damytýǵa bolady. Dál osyny Taldyqorǵan mańynda da jasaýǵa bolady dedik.
Bul da bizdiń investitsiialyq forýmnyń nátijesi.
– Memleket basshysy nan baǵasyn kóterýge tyiym saldy. Biraq Sizdiń keibir aýdandarda baǵa ósimi tendentsiiasy baiqalady. Almaty oblysynda nan baǵasy qandai jáne baǵany ustap turý úshin qandai sharalar qabyldanýda?
– Bizde baǵa ósim joq. Tapsyrma berildi, biz birden tiisti sharalardy qabyldadyq. «Jetisý» ÁKK únemi shyǵynǵa jumys isteitin, aitqandai endi ol da aqsha tabýǵa kóshti. Olar arqyly oblystyń naýbaihanalaryna 238 million teńgeniń unyn satyp aldyq. Sonyń arqasynda bizdegi áleýmettik nan baǵasy 85 teńge turady. Osylai máseleni bir apta ishinde sheshtik.
Basqa áleýmettik mańyzy bar ónimderge keletin bolsaq, iaǵni azdap maýsymdyq jaǵdaiǵa bailanysty ósim bar, biraq jalpy baǵalar turaqty. Jalpy, bul jaǵdai baqylaýda, qajet bolǵan jaǵdaida «Jetisý» ÁKK turaqtandyrý qoryn paidalanamyz.
– Panfilov aýyldyq okrýgi ákiminiń azamattyq belsendige oq atqany úshin ustalǵany týraly málimet bar, soǵan túsinikteme bere ketseńiz. Sondai-aq jasyl aimaqta jerdi zańsyz satý máselesi bolǵan dei ma?..
– Árine, bul oqiǵamen maqtana almaimyz. Ol kezde men ishki ister departamentiniń bastyǵyna bul jaǵdaidy zerttep, ony dereý sheshýdi tapsyrǵan bolatynmyn. Quqyq qorǵaý organy kinálilerdi tapty, olar óz jazasyn alatyn bolady.
Jer telimine keletin bolsaq, okrýgke jańa ákim taǵaiyndaldy. Búgingi tańda ol qoǵamdyq belsendilermen tyǵyz jumys istep, olar kótergen barlyq másele ózekti ári shynaiy dep sanaidy.
Jasyl aimaqta másele árqashan bolǵan. Óitkeni Almaty qalasynyń mańyndaǵy eldi mekenderdiń jer telimderi úlken suranysqa ie. Kezinde keibir adamdar jer aktisin alǵan. Qazir biz prokýratýramen birge bul máseleni qatań baqylaýǵa aldyq. Aǵashtardy kesip, qurylys salýǵa jol bermeýdemiz.
Kóp adam: «Bizdiń qolymyzda jer teliminiń aktisi bar, nege aǵashty keskizbeisińder, nege úi salǵyzbaisyńdar» dep shaǵymdanady.
Shyndyǵynda, bul jer telimi aktileri «qyzyl syzyq» pen «qurylys syzbasy» degen zańdylyqtardy buza otyryp, zańsyz berilgen. Biz bul máselelerdiń barlyǵyn baqylaýda ustaýdamyz.
– Raiymbek pen Kegen oblystarynyń shekaralyq aimaǵynda jol salý máselesine kelsek. Atap aitqanda, Kegen men Narynqol arasyna durys jol qashan túsedi?
– Biz shekaralas aýmaqtarǵa erekshe nazar aýdaramyz. Almatydan Qorǵasqa deiin 304 shaqyrym jol salyndy, endi Kegen men Narynqol arasyndaǵy jolǵa kezek kelip tur.
Bul jol respýblikalyq mańyzǵa ie bolǵandyqtan, ony kúrdeli jóndeýge usynystar engizdik, jobasy jasalyp jatyr.
Búginderi oblysqa qaita jan bitýde. 2000-nan astam jas eldi mekenderine oraldy. Sondyqtan joldar aimaqtyń damýy úshin óte mańyzdy.
Búginderi taǵy bir joldyń qurylysy aiaqtalýǵa jaqyn, jyl sońyna deiin ol da aiaqtalady.
Kólsai kóline deiin jol salyndy, bul týrister sanyn edáýir arttyrýy tiis. Kelesi jyly Qaiyńdyǵa deiin 14 shaqyrym jol salýdy josparlap otyrmyz.
– Jol demekshi, ótken jyly Siz «Altyn Orda» jol oramasyn tez aiaqtaýdy buirǵansyz. Alaida janar-jaǵarmai beketi men jeke jer ielerine qatysty ol arada problema bar kórinedi. Sonymen bul jol oramasyn salyp bitý qashan múmkin bolady?
– Bolashaq eshqaida qashyp ketpeidi. Keptelisti azaitýǵa bailanysty bul bastamany kezinde biz kótergen bolatynbyz. Úkimetke usynys jasap, jap-jaqsy jobany daiyndadyq. Kóp talqylaý boldy, qai jol oramasyn qai jaǵynan salamyz degenniń tóńireginde, ásirese.
Tranzittik kólikterge, sol jerdiń jol qozǵalysyna, avtobýstarǵa arnalǵan jolaqtar máselesin bólek-bólek qarap, sheshtik. Jer telimin memleket menshigine alý máselesin de sheshtik. Janar-jaǵarmai beketi jol qurylysyna kedergi keltirmeidi. Másele onda emes. Ol arada merdiger kompaniia durys jumys istep jatqan joq dep oilaimyn. Bólingen aqshany baiaǵyda durystap igerýge bolatyn edi. Qalai degenmen de, qurylysty aiaqtaýdy sońyna deiin talap etetin bolamyn.
– Shamalǵanda poiyz ben avtobýs soqtyǵysyp, qaiǵyly jaǵdai oryn alǵanyn jaqsy bilesiz. Ol araǵa kópir qashan salynady?
– Bul – óte qiyn jáne qaiǵyly jaǵdai. Qaiǵyly oqiǵa temirjol ótkelinde boldy. Ol aradaǵy kólik aǵyny óte úlken. Bul máseleni biz únemi kóterip kelemiz.
Búgingi kúni joba anyqtaldy, kez -kelgen kólik túriniń aýyrtpalyqsyz ótýin eskere otyryp, jol toraby salynady. Biz óz kezegimizde 360 million teńge bólemiz. Biz eki jaǵynan eki jedel satymen kóteriletin jolústi kópirin salamyz. Qazirdiń ózinde ony qolǵa alyp, júzege asyra bastadyq.
– Ońtailandyrý aiasynda oblysta qansha aýyl joiylady jáne aýyldyq okrýgterdiń biýdjet máselesi qalai sheshilýde?
– Oblysta keleshegi joq aýyldar joq, sondyqtan eshqandai aýyldyq okrýg ońtailandyrýǵa jatpaidy. Keibir aýyldyq okrýgterde 30 myńǵa deiin adam turady. Sondyqtan mundai oryndardyń óz áleýetterin damytýǵa múmkindikteri bar dep oilaimyn. Al shaǵyn aýyldardyń biýdjetin óz tarapymyzdan qoldap otyramyz, olarǵa jetkilikti deńgeide qarajat bólemiz.
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Almaty oblysyna jazdaǵy sapary kezinde halyqty aýyzsýmen qamtamasyz etý máselesi kóterilgen edi ...
– Bizde 742 eldi meken bar. Sonymen qatar respýblika boiynsha aýyzsýmen qamtamasyz etýdiń eń joǵary kórsetkishi Almaty oblysyna tiesili. Ótken jyly ol 86% qurady. Bólingen aqsha esebinen jasalyp, aqsha durys igerildi, biyl biz bul kórsetkishti 91 paiyzǵa jetkizemiz, buiyrtsa.
– Óńirdegi úsh aýysymdy mektepter máselesi qashan sheshiledi?
– Almaty oblysynda mundai problema bar. Úsh aýysymda qazir 38 mektep balalarǵa bilim berýde. Munyń eki sebebi bar. Birinshisi – demografiia, ekinshisi – ishki kóshi-qon.
Bizdiń Almaty oblysynda jyl saiyn 50 myń bala dúniege keledi. Biyl 46 myń bala birinshi synypqa bardy. Al jalpy, oqýshylar sany 100 myń balaǵa artty.
Biz jobalyq-smetalyq qujattamany daiyndadyq, búgin shamamen 15 mektep salyp jatyrmyz. Onyń beseýi biylǵy oqý jylynyń basynda ótkizilip berildi, al qalǵandary kelesi jyly paidalanýǵa beriledi. Jalpy, úsh aýysymdyq indikatordy úsh-tórt jyldyń ishinde joiǵymyz keledi.
– Óńirge gaz qalai júrgizilip jatyr? Bizdiń bilýimizde, tipti oblys ortalyǵy da gazǵa tolyqtai kóshpegen ǵoi...
– Buǵan deiin Almaty oblysyn gazdandyrý kórsetkishi 9% shekte bolǵan. Almatydan Taldyqorǵanǵa deiin gaz qubyryn júrgizip, aýqymdy is júzege asyryldy, ol úshin Úkimet aqsha bóldi. Odan bólek, biz jeke investorlardy tartyp, jyl saiyn jergilikti biýdjetten aqsha bólip bul máseleni sheshýge únemi atsalysamyz.
Máselen, Taldyqorǵannan Tekelige deiingi gaz qubyryna 1 milliard 400 million teńge bólip, magistraldy ózimiz saldyrttyq.
Búgingi tańda Balqash aýdanynyń Baqanasynda, Kerbulaq aýdanyna qarasty Saryózekte, Qaratal aýdanynyń Úshtóbesinde avtomattandyrylǵan gaz stansalary tur. Jalpy, 12 aýdanda gazdandyrý jumystary júrip jatyr. Gazdandyrý deńgeii 30%-ǵa jetti. Bul jumys ármen qarai óz jalǵasyn tabady.
Kegen men Narynqolǵa, Aqsý aýdanyna, Sarqanǵa, Úsharalǵa deiin gazdandyrý jumystaryn jalǵastyrý qajet. Bul – óte mańyzdy. Máselen, sonda Aqsý qant zaýytyn gazǵa kóshirýge bolady. Jalpy, gazdandyrý jumystary júrip jatyr jáne jaqsy qarqynmen júrýde.
