Halyk Finance sarapshylarynyń Qazaqstandaǵy kedeishilik týraly kezekti esepti jariialandy. Ondaǵy statistikaǵa sáikes, kedeishilik, kóbine kópbalaly otbasylardy jáne aýyl-aimaqtardy mańailaidy. Iaǵni, bala sany artqan saiyn shyǵyn kóbeiip, otbasy jutańdai túsedi. Sondyqtan qarjy institýty osy baǵyttaǵy áleýmettik qoldaý mehanizmderiniń tiimdiligin zerdeleý mańyzdy másele dep sanaidy. Óńirlik bóliniste kedeishilik shegi, ásirese Túrkistan jáne Mańǵystaý oblystaryn qamtidy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
"Qazaqstanda kedeilik deńgeii tómendep kele jatqany resmi derekterde jii aitylǵanymen, bul rettegi kórsetkishterdiń astaryna úńilsek, áleýmettik kartina jaǵdaidyń áldeqaida kúrdeli ekenin ańǵartady. 2024 jyldyń IV-toqsanynda eldegi kedeilik deńgeii 4,8%-dy qurap, III-toqsandaǵy 5,1%-dan azdap tómendegen. Ádette, jyl sońynda áleýmettik tólemder men jalaqyǵa qosymsha syiaqylardyń taǵaiyndalatyny belgili. Sondyqtan kedeilik statistikasynda maýsymdyq oń kórinis baiqalady, alaida onyń ýaqytsha qubylys ekenin durys túsinýimiz qajet. Qazirgi ýaqytta eldegi kedeiliktiń eń aýyr zardabyn tartyp otyrǵan sanat – kópbalaly otbasylar. Otbasyndaǵy adamdar sanynyń artýy kiristiń jan basyna shaqqandaǵy mólsherin azaityp, ómir súrý sapasyn tómendetedi. Bir adamnan turatyn úi sharýashylyǵynda kedeilik deńgeii bar bolǵany 0,12% bolsa, bes nemese odan kóp múshesi bar otbasylarda bul kórsetkish birden 8,92%-ǵa jetedi. Bul kórsetkish - tek tsifr ǵana emes, elimizdegi kópbalaly otbasylardyń shynaiy áleýmettik beinesin ashatyn ashy shyndyq. Otbasylardyń bala sany kóbeigen saiyn kedeilik shegi de arta túsedi", - deidi Halyk Finance Analitikalyq ortalyǵynyń basshysy Mádina Qabjalalova.
Kedeiliktiń geografiialyq kartinasy elimizdegi áleýmettik-ekonomikalyq ahýaldyń birkelki emes ekenin aiqyn ańǵartady. Máselen, Astana men Almaty siiaqty iri qalalarda kedeilik deńgeii salystyrmaly túrde tómen: Astanada - 2,1%, Almatyda - 3,5%. Degenmen, osy iri qalalarda áleýmettik toptar arasyndaǵy tabys alshaqtyǵynyń rekordtyq deńgeige jetip otyrǵany da jasyryn emes.
Mysaly, Almatyda eń bai turǵyndardyń 10 paiyzy eń kedei 10 paiyzǵa qaraǵanda ortasha eseppen 7,31 ese kóp tabys tabady eken. Bul kórsetkish Astanada 5,98 eseni quraidy.
"Iaǵni, qalalarda kedeilik resmi túrde tómen bolǵanymen, áleýmettik tepe-teńdik turǵysynan alǵanda, jaǵdai sonshalyqty turaqty emes. Qalalardyń tabys qurylymyndaǵy mundai teńgerimsizdik áleýmettik shielenisterge alyp kelýi múmkin ekenin umytpaý qajet", - deidi sarapshy.
Óńirlerdegi jaǵdai budan da kúrdeli. Túrkistan oblysynda halyqtyń 8,4%-y, al Mańǵystaý oblysynda 7,9%-y kedeilik sheginen tómen ómir súredi. Bul óńirlerde ortasha tabystyń ómir súrý minimýmynan sál ǵana joǵary ekendigi anyqtalyp otyr
Tabystyń satyp alý qabileti ártúrli: Qaraǵandy oblysynda tabys eń tómengi kúnkóris deńgeiinen 2,7 ese joǵary bolsa, Túrkistan oblysynda 1,4 ese ǵana joǵary.
Qalalyq jerlerde kedeilik deńgeii (3,6%) aýyldyq jerlerge (6,8%) qaraǵanda eki ese derlik tómen. Sonymen qatar, Mańǵystaý oblysynyń aýyldyq jerlerinde respýblikadaǵy eń joǵary kedeilik deńgeii – 11,9%, bul sol óńirdegi qala turǵyndarynyń kedeilik deńgeiinen – 3,2% tym alshaq. Jalpy, qalalyq jerlerdegi ortasha tabys (116 455 teńge) aýyldyq jerlerge (84 437 teńge) qaraǵanda 1,4 ese derlik joǵary.
Qazaqstandyqtardyń eń aýqatty 10%-y barlyq tabystyń 25%-yn alady, bul eń kedei 10%-dan 6,4 ese kóp. 20% halyq barlyq tabystyń 40%-yn alady, bul eń kedei 20% -dan 4,5 ese derlik kóp.
Kedeilik deńgeii iri qalalarda dástúrli túrde tómen bolǵanymen, onda tabys teńsizdigi ýrbanizatsiialanbaǵan aimaqtarǵa qaraǵanda áldeqaida joǵary. Tabystyń eń joǵary alshaqtyǵy Almaty qalasynda (koeffitsienti – 7,31), Astana qalasynda (5,98), al eń tómeni – Mańǵystaý, Atyraý, Túrkistan oblystarynda (tiisinshe 2,68; 3,41; 3,36) baiqalady.
Tutyný men shyǵyndy kiris toptary boiynsha qarastyratyn bolsaq, eń az qamtylǵan halyqtyń 10%-y aqshalai shyǵyndarynyń 59%-ǵa jýyǵyn azyq-túlikke jumsaitynyn kóremiz, al eń bai 10% halyq tabystyń 42,5%-yn ǵana tamaqqa jumsaidy. Sonymen qatar, sońǵysy azyq-túlikke jatpaityn taýarlarǵa áldeqaida kóp aqsha jumsaidy, shamamen 26,5%, eń kedei 10%-da bul kórsetkish - 19,8%.
Al atalǵan problemalardy sheshý úshin elimiz keshendi áleýmettik-ekonomikalyq saiasatty júrgizýi qajet. Birinshiden, kópbalaly otbasylar men aýyl turǵyndaryna naqty qoldaý kórsetý baǵdarlamalaryn tiimdirek etý kerek. Ekinshiden, óńirlerdiń ekonomikalyq potentsialyn arttyratyn infraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýdy ulǵaityp, biznesti qoldaý sharalaryn aýyldyq jerlerge baǵyttaý qajet. Úshinshiden, tabys teńsizdigin azaitý úshin eńbek naryǵyndaǵy ádiletti jalaqy saiasaty men salyqtyq yntalandyrý mehanizmderin qaita qarastyrý mańyzdy dep oilaimyz.
