Elimizge aqpan aiynyń sońynda MAGATE missiiasy ókilderi men halyqaralyq sarapshylar atbasyn burdy. Olar Qazaqstannyń iadrolyq-energetikalyq infraqurylymy men áleýetimen, alǵashqy salynatyn AES qurylysy boiynsha júrgizilip jatqan daiyndyq jumystarymen tanysty.
Iadrolyq infraqurylymdy keshendi sholý jónindegi missiia AEHA-ǵa múshe memleketter ókilderniń halyqaralyq sarapshylarmen birlesip, ártúrli eldegi ozyq tájiribe týraly tereń taldaý júrgizýine múmkindik beredi. INIR missiiasy tobynyń kez kelgen usynysyn oryndaý missiiany ótkizýge ótinish bergen múshe memlekettiń qalaýynda qalady. Ulttyq iadrolyq infraqurylymdy damytýǵa yqpal etetin INIR missiiasynyń nátijesi kemshilikterdi joiý boiynsha is-qimyl josparyn ázirleýge kómektesedi.
[caption id="attachment_87953" align="alignnone" width="1373"]
Energetika ministrliginiń málimeti boiynsha, atalǵan missiianyń maqsaty – halyqaralyq sarapshylarmen tájiribe almasý arqyly Qazaqstanǵa iadrolyq-energetikalyq infraqurylymdy damytý boiynsha keshendi esep ázirleýde qoldaý kórsetý. Bul missiia Qazaqstan úkimetiniń ótinishi boiynsha júzege asty. Buǵan deiin, iaǵni 2016 jyly ótkizilgen INIR (Integrated Nuclear Infrastructure Review) missiiasynyń usynystary men usynymdary qanshalyqty oryndaldy? Jeti jylda ne ózgerdi, nege kóńil bólindi, bárine baǵa berilip, eldiń jetistigi saralanyp, áli de sheshimin tabýy tiis túitkilderdi naqtylaýǵa múmkindik berdi.
Áýeli Atom energiiasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (AEHA) «Negizgi kezeńder» tásiliniń birinshi kezeńiniń ólshemsharttary boiynsha iadrolyq infraqurylymdy damytýdyń jai-japsaryna sholý jasaldy. Onda qarastyrý, daiyndyq, qurylys siiaqty damýdyń úsh kezeńi negizinde birqatar usynys jobasy qamtylǵan. Eń aldymen Qazaqstannyń iadrolyq energetikalyq baǵdarlamaǵa qatysty júktelgen mindettemelerdi oryndaýyna daiyndyǵyna jan-jaqty baǵa berildi.
Sonymen, iadrolyq infraqurylymǵa tolyqqandy keshendi sholý jasaǵan sarapshylar toby tórt kúndik missiia nátijesinde Qazaqstan Atom energiiasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (AEHA) iadrolyq infraqurylymdy sholý jónindegi aldyńǵy missiiasynyń usynymdaryn oryndaýda edáýir ilgerileýshilik baryn jetkizdi. Energetika ministrliginiń aitýynsha, INIR missiiasynyń jumys toby iadrolyq energetikalyq baǵdarlamany úilestirý, atom elektr stantsiiasyn qarjylandyrýdy túsiný, apatqa qarsy josparlaý jáne radioaktivti qaldyqtarmen jumys isteý boiynsha usynymdardy Qazaqstan tolyǵymen iske asyrǵanyn atap ótti. Sondai-aq, halyqaralyq sarapshylardan qurylǵan jumys toby atom energetikasy qurylysy men infraqurylymyna ketetin qarjyny naqtylaý men esep-qisap jumysyn támamdaýǵa, osy istiń basy-qasynda júretin retteýshi organ men menshik iesiniń (operatordy) jumysyn odan ári damytý josparyn qolǵa alýǵa jáne buǵan ónerkásipti tartý saiasatyn ázirlep, iske asyrýǵa qatysty qosymsha jumystardy qosa atqarý kerektigin de qadap aitty.
Aita ketý kerek, MAGATE-niń basshylyq qaǵidatyna sáikes, I kezeńdegi keshendi esep boiynsha iadrolyq-energetikalyq baǵdarlamaǵa qatysty mindetteme alýǵa daiyn bolý kerek. Sebebi, bul iadrolyq-energetikalyq baǵdarlamany júzege asyrýdyń negizdemesi men strategiiasyn qamtidy. Osy turǵyda INIR missiiasy komandasynyń basshysy, AEHA Iadrolyq infraqurylymdy damytý sektsiiasynyń iadrolyq injeneri Mehmet Djeihan Qazaqstan 2016 jyly ózine mindettelgen usynym men usynysty oryndap, iadrolyq energetikalyq baǵdarlamany iske asyrýdy qolǵa alýǵa naqty kirisse, odan ári qoldaý kórsetýge daiyn ekenin tilge tiek etti.
Al Energetika vitse-ministri Jandos Nurmaǵanbetov Qazaqstannyń atom energiiasyn beibit maqsatta paidalaný isindegi umtylysyn AEHA joǵary baǵalaitynyn aitady.
«INIR missiiasyn qabyldaǵan elimiz iadrolyq infraqurylymynyń daiyndyǵyna shynaiy kásibi baǵa alýǵa múddeli. Sebebi, INIR missiiasy Qazaqstannyń atom energetikasyn damytýǵa qajetti infraqurylymnyń qoljetimdiligin jaqsartý men qamtamasyz etýdi talap etetin salalar men jospar-baǵytymyzdy naqtylaý úshin qundy qural. Bul elimizdiń iadrolyq energetikalyq baǵdarlama boiynsha jumys isteýine úlken qoldaý. Missiia sheńberinde sarapshylar elimizdiń iadrolyq-energetikalyq infraqurylym áleýeti men normativtik quqyqtyq aktilerdi uiymdastyrý deńgeiin, AES qurylysynyń ornyn tańdaý jáne mamandardy daiyndaý týraly pikirin ortaǵa saldy. Qazaqstan iadrolyq energetikalyq baǵdarlamasy qaýipsizdiktiń eń joǵary standarty men ozyq halyqaralyq tájiribelerge sáikes kelýin qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti sharany iske asyrady», – dedi QR Energetika vitse-ministri Jandos Nurmaǵanbetov.
Aita ketý kerek, búginde Energetika ministrligi atom elektr stantsiiasyn salý boiynsha «Samuryq-Qazyna» AQ-men birlesip daiyndyq jumystaryna kirisip ketti.
QR Energetika vitse-ministri Jandos Nurmaǵanbetovtiń aitýynsha, AES – JIÓ-niń ósýine, el ekonomikasynyń damýyna, energetikalyq óndiristi ártaraptandyrýǵa, qorshaǵan ortaǵa ziiandy zattar shyǵaryndylaryn azaitý esebinen ekologiialyq júktemeni azaitýǵa jáne jańa jumys oryndarynyń ashylýyna oń áserin tigizedi.
«Atom energiiasyn tutyný 1 paiyzǵa ósse, eldiń JIÓ-i 0,32 paiyzǵa artady. Máselen, iadrolyq otyn tabletkasynyń salmaǵy – nebári 4,5 gramm bolsa da, bul 350 keli munaiǵa nemese 400 keli kómirge teń energiia bóledi. Qazaqstanda ýrannyń qory bai desek, AES-ti otynmen qamtamasyz etýge óz ýranymyzdy paidalansaq, daiyn ónimdi basqa elderge eksporttaýǵa múmkindik bar», – deidi vitse-ministr Jandos Nurmaǵanbetov.
MAGATE sarapshylary Qazaqstannyń AES salýǵa degen ekonomikalyq áleýetin oń baǵalaǵany osy istiń basy-qasynda júrgen mamandarǵa serpin berdi. Eger biyl AES salatyn reaktor tehnologiiasy tańdalsa, keminde 10-11 jyldan keiin elimiz energiia tapshylyǵy máselesinen qutylýy múmkin.
