Jiyrma bes jyldyqtaǵy Odaq jumysynyń artyqshylyǵy men kemshiligin bilý maqsatynda osyǵan deiin suhbat alý úshin Odaq tóraǵasy Nurlan Orazalinge birneshe ret habarlasqanbyz. Isker basshynyń ýaqyty tapshy bolǵandyqtan, joldaǵan saýaldarymyzǵa jaýap ala almadyq. Aldaǵy ýaqytta ol kisimen suhbattasýǵa áli de úmittimiz.
Esesine elimizdiń túkpir-túkpirindegi Jazýshylar odaǵynyń múshelerine habarlasyp, birli-jarym suraǵymyzdy joldaǵan bolatynbyz. Búgin Meiirhan Aqdáýletulynyń Odaqqa qatysty pikirin nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
-Táýelsizdik jyldaryndaǵy shirek ǵasyrda Jazýshylar odaǵy qazaq ádebieti úshin ne istedi? Jazýshylar odaǵynyń kelesi tóraǵalyǵyna kim laiyqty?
-Jiyrma bes jyldyqta qazaq ádebeietiniń qai janry kenjelep, qandai janry alǵa shyqty? Osy ýaqyt arasynda ádebeietimizge tyń ózgeris alyp kelgen qalamgerlerdi atai alamyz ba? Bizdiń búgingi ádebietke ne jetispeidi?
Jazýshylar Odaǵy – bizdiń bárimiz úshin qadirli, aiaýly uiym edi. Zaman júz seksen gradýsqa aýnap, qoǵam «damyǵan sotsializmnen» dereý «jabaiy kapitalizmge» ótken zamatta abdyrańqyrap qaldy. Odaqtyń dúnieden ótken qazaqy qalamgerlerdi jer qoinyna tapsyrýǵa ǵana qaýqary jetken kezder boldy. Beride Odaq shamasy jetkenshe ádebiettiń joqshysy boldy. Árine, qolynan kelgenshe. Odaqty osy kúide ustap qalǵany úshin onyń basshylaryna rahmet aitý kerek – «baiaǵydai bolmady» degen baibalam men «ózimdi elemedi» deitin ókpeniń eshbiri jón emes. Ókpeshil jurt mynany ańdamaidy: qazirgi kapitalistik memleketke ádebiettiń qajeti joq – munda bir ǵana qaǵida bar – «myqtysyń ba – qandai jolmen bolsa da baiy!». Aqynyń, jazýshyń bar, báriń «óz kúnińdi óziń kór, shetelde solai!». Demek, ádebiet taýarǵa ainaldy. Qoǵamdaǵy qadiri kemidi. Saýdaǵa tústi. Aqshalyny taýyp, soǵan súienbeseń, kitaptyń eń ozyǵy da jaryq kórmeitin kez týdy. Aqshaǵa súienip aqymaqty aldarqatarlyq deńgeidegi «jazýshy-aqyndar» kóbeidi. Kóringen aqshaly kisi kisiligi joq áke-sheshesin de «alashtyń ardaqtysy» etip kórsetetin dáýir týdy...
Jazýshylar Odaǵy ne istei alady buǵan? Sondyqtan, aiaýly Odaqtyń aiaýǵa bolatyn dárejege túskeni ras. Sol jaǵdaida otyryp ádebietke sep bola alǵany úshin rahmet deýge bolatyn shyǵar.
Odaq ainalasynda bárimiz uialarlyqtai daý-shar kóbeidi. Báriniń oiy ádebietti oilaý emes, qalai da Odaqtyń basshylyǵyna kelý. Ne ózgeredi odan?
Másele tóraǵada emes. (Meni usynsa, men sabasa da barmas edim – bes-on tiyny men «basqaryp otyrmyn» degen jubanysh bolmasa, bul ne beredi maǵan?)
Tóraǵany emes, odaqtyń bolmysyn, tabiǵatyn zertteý kerek. Odaq – keshegi sotsialistik qurylymnyń perzenti. Búkil ádebietti baqylaýda ustaý úshin jasalǵan qurylym ol. Sol sebepti kommýnistik ahlaqty ustanatyn (saiasatqa qarsy emes), halyqty áldilep, qajet nársege tárbieleitin ádebietti (bul jaman da emes!) keshegi qoǵam meiilinshe erkeletti. Kitabyńdy shyǵaryp, oǵan aqsha tóledi, ádebiet nasihatyn júiege qoiyp, onyń rolin arttyrdy. Taralym molaidy, qalamaqy mol boldy, páter, t.t. berdi partiia. Jáne bul ózin aqtady – júz myńdaǵan taralymmen taraǵan myńdaǵan kitaptar arzanǵa satylyp, halyqqa keń tarady, jazýshylar, aqyndar «búirekten siraq shyǵarmaityn», bilikke qadirli, elge súiikti kisiler boldy. Qysqasy, ádebiet ideologiiaǵa tamasha qyzmet etti. Budan halyq ta ziian shekken joq – adamgershiligi joǵary qoǵam qalyptasty.
Ádebietti kommýnister óte esti túrde paidalana bildi – qoǵamda qazirgidei jan shoshytarlyq qylmystar men azǵyndar óte az edi.
Qazirgi kapitalizmde ondai múdde – halyqty adamgershilikke tárbieleý – joq dese de bolady. Demek, ádebiettiń asa qajeti bolmai tur buǵan...
Odaqty zaman talaptaryna orai ózgertý kerek. Másele sonda... Áitpese, Nurlannyń ornyna Turlan kelgennen eshteńe ózgermeidi. Odaq kásibi (kásipodaq siiaqty) shynaiy, jurt (jazatyn, árine!) óz erkimen kiretin, óz qarajatyn ózi tabatyn, eń bastysy – qazaq ádebietiniń taǵdyryna, onyń bolashaq damý joldaryna shynymen alańdaityn uiymǵa ainalyp, jazýshylardyń joqshysynyń qyzmetin atqarsa káne?
Qazirgi Odaq men úshin aiaýly nárse. Ári aianyshty...
Odaqtyń qubylasy, kontseptsiiasy ózgermeiinshe, ol Abai basqarsa da osy kúide qalady...
Aittyq: jazýshylar Odaǵyna da, jazýshylarǵa da «baital túgil, bas qaiǵy» boldy. Árine, memlekettik tapsyryspen táp-táýir kitaptar shyǵa bastady (onda da esh júie, nemese belgili bir kriterii joq!), bireýler syilyq aldy, bireýler mereitoi jasap, mashina mindi, páter aldy, t.s.s. jyl qortyndylary ótkizile bastady. «Alash» syilyǵyn úlestirdik (baqytyma orai, men joqpyn ol sapta!).
Osynyń bári ádebiettiń kórkeie túskenin bildirmeidi. Ádebi bedel jasaý ońai: teledidar, radio, gazet áldebireýlerdi syqityp maqtap jatady – al jazǵanyn oqyǵyń kelmeidi. Sóz qadiri ketti ǵoi – qazir danyshpan emes, alashtyń aqyny emes eshkim qalmady ǵoi... Osynyń bári «qazaqbaiski» bolyp ketti.
Bizde bir ǵana janr jaqsy damydy, ol poeziia. Tamasha jas aqyndar bar. Degenmen, barlyq instrýmentariileri (uiqas, teńeý, t.t.) tabiǵi túrde damyǵanymen qurǵaq sóz oiyny (slovoblýdie) de kóbeigen, óleńniń kóbi janyńdy qozǵamaityn boldy. Poeziianyń basty muraty sol emes pe edi? Proza... damydy dep aita almaimyn.
Jalpy ádebietke saldaqynyń (prostitýtka) jasandy minezi (ol da basty ainaldyra alady – surap kórińder bastyqtardan...) eptep kire bastady: ádebiet oqyrmanǵa saldaqylyqpen jaǵa almaidy. Ol basqa...
...Árine, qadaý-qadaý jaqsy shyǵarmalar bar, olar, biraq, tym az.
Ádebietke ne jetispeitinin men de aita almaimyn. Naǵyz jazýshylar shyǵar?!
Derekkóz: Ádebiet portaly
