[caption id="attachment_12624" align="alignright" width="714"]
– Kúnes aýdandyq 1-orta mektep ishinen qazaqy etnografiialyq salt –sanalyq murajaidy ashý qalai oilaryńyzǵa keldi? Álde zaman talaby osylai ma?
– Baǵzy zamannan beri bahadúr babalarymyzdyń shuraily ólkesi, qutty qonysy bolyp kelgen, Jetisýdyń Shyǵys atyrabyn túgel qamtyǵan Ile alqaby – qazaqtyń Naiman atadan taraityn Qyzai rýynyń bazarly ortasy. Jyr sáigúligi, aty alty alashqa málim Tańjaryq Joldyuly, dáýlesker kúishi, ónerin kúlli Qytai moiyndaǵan Áshim Dúńshiuly sekildi saiypqyrandardy túletken ólke osy – Kúnes. «El ishi – altyn kenishi» emes pe?! Babalarymyzdan urpaqtan-urpaqqa mura bolyp qalǵan, talai asyl dúnieler qazaq ultynyń máiekti mádeniet belgisindei kózge uryp aq tur. Ata-babalarymyz kóship-qonyp, taý asyp, tas basyp júrse de,osynshama ushan-teńiz dúnieni urpaǵyna jalǵaǵanyna qairan qalmai tura almaisyń. Onyń ózi kóneniń kózi, dananyń sózi retinde búgingi urpaqtyń sanasyn sergitip,oiyn qýattandyryp, ómir jolyna shyraǵdan bolary sózsiz ǵoi. Sondyqtan da Kúnes aýmaǵynyń qara shańyraǵy ispetti Kúnes aýdandyq 1-orta mektepti negiz etip, qazaqqa tán qasietti urpaqqa darytý– biz siiaqty ustazdardyń azamattyq boryshy. Sol maqsatpen asyl muralardy jiyp, munda bilim nárinen sýsyndap jatqan 3000 oqýshyǵa ónege bolsyn degen nietpen osy murajaidy ashtyq. Sondai-aq, búgingi urpaq ana tilinen ajyrap, ózge tilde sóileýge úiirsek bolyp barady. Kóp urpaǵymyz hanzý (qytai, - red.) tilinde saýat ashatyndyqtan, óziniń tilin, dinin, salt-sanasyn, tarihyn, tabiǵatyn tanymai, óz tamyrynan jyraqtap barady. Urpaqtyń erteńgi qarańǵy tirliginen alańdaǵandyqtan da osyndai murajai jasap, sol arqyly bolsa da aýyq-aýyq júrek titirkendirý amalyn jasap otyrǵandaimyn.
Elimniń eldigi, halqymnyń handyǵy qulamasyn dep jar qulaǵy jastyqqa timeitin, júregi taza narkóńil jandar barshylyq. Qazaqtyń arǵy-bergi asyl muralary da, áne sondai adamdardyń qolynda jarqyrap saqtalýda.
– Baiqaýǵa qaraǵanda, murajaidaǵy buiymdardyń kóbisi qoldanystan qalyp bara jatqan dúnieler eken. Endigi urpaqtyń kóńilinen oryn alýy múmkin dep oilaisyz ba?
[caption id="attachment_12625" align="alignright" width="699"]
– Durys aitasyń, mynaý aihai ómirdiń sulýlyǵyn keibir jaqsy adamdar ǵana saqtap turǵan siiaqty. Elimniń eldigi, halqymnyń handyǵy qulamasyn dep jar qulaǵy jastyqqa timeitin, júregi taza narkóńil jandar barshylyq. Qazaqtyń arǵy-bergi asyl muralary da, áne sondai adamdardyń qolynda jarqyrap saqtalýda. Al qalǵan qadiriniń qashqanyn emes, qarynnyń toiǵanyn baqyt sanaityn toǵysharlar ultyna tán qandai asyl qazyna saqtai alsyn?!
Murajaidy úsh úlken mazmunda ornalastyrdyq.
Birinshi bólimde jazba materialdar: munda kórermender qazaqtyń ǵun, saq, úisin syndy baiyrǵy ulystardan beri qaraiǵy halqyna málim uǵymdarmen tanysa alady. Sol kezdegi jazba muralardyń kóshirmeleri, shejireler, batyrlardyń ónegeli ómiri, sheshenderdiń ósietti sózderi osynda ret-retimen, mazmun-mánine qarai jinalǵan.
[caption id="attachment_12631" align="alignright" width="800"]
Ekinshi bólimde sýrettik-albomdyq nusqalar toptastyrylǵan: munda kóptegen asyl muralar, qazba qaldyqtar, salt-dástúrge qatysty sýrettermen beinelengen. Bul bólimnen osy óńirdiń ǵana emes, ózge aimaqtyń, tutas qazaqtyń tarihi dúnielerin de keziktire alasyz.
Úshinshi bólimde kórsetpeli buiymdar jinaqtalǵan: munda el ishinde qoldanystan qalyp bara jatqan kóne buiymdar qoiyldy.
Olardyń qatarynda tarihy birneshe ǵasyrǵa ketetin eski zattar, at ábzelderi, qarý-jaraqtar, kúndelikti ómirde qoldanylǵan qural-saimandar, úi jihazdary, oiý-órnekpen kómkerilgen qolóner buiymdary, biz bul kúnderi sán ortalyqtarynan kóretin ásem de kórkem jobalanǵan eski kiimder, bári-bári bar.
Al urpaqtyń qabyldaý jaǵyna kelsek, júreginde jylýy bar urpaq, árine, júreginiń jasy tamshylap qarsy alady. Ultynyń ulaǵatyn, halqynyń qadyr-qasietin qashan da báske tigetinder murajaidy aralatý bylai tursyn, sol arada sabaq berip, sonda túnesek te qazaqqa tán qasietter túsine de kirmei turyp kele jatady. Qýanarlyǵy – mundai tobyrlardyń sany kóp emes.
Murajaidyń qory áli de tolyǵa túsýde. Árine, az ýaqyt ishinde bárin tolyqtai jiyp bittik deý qiyn.
Al urpaqtyń qabyldaý jaǵyna kelsek, júreginde jylýy bar urpaq, árine, júreginiń jasy tamshylap qarsy alady. Ultynyń ulaǵatyn, halqynyń qadyr-qasietin qashan da báske tigetinder murajaidy aralatý bylai tursyn, sol arada sabaq berip, sonda túnesek te qazaqqa tán qasietter túsine de kirmei turyp kele jatady. Qýanarlyǵy – mundai tobyrlardyń sany kóp emes.
[caption id="attachment_12627" align="alignright" width="754"]
– Osynshama kóp ulttyq boiaýy kúshti keremet dúnielerdi murajaiǵa ákelý qanshalyq qiyndyqtar týǵyzdy?
– «Kisi qolyndaǵynyń – kilti aspanda» degen sóz bar ǵoi. Urpaǵymyzdy uǵymdy etip tárbieleý jolyndaǵy igilikti is dep túsinip, qýana qarsy alǵandar da bar, baqadai tyrbiyp, janyna jolatpaǵandar da bar. Áýeli urpaǵy bizdiń mektepte bilim alyp jatsa da, ol jaǵyna bas qatyryp qoimaidy. Muralardy jinaý úshin Shyńjań ólkesiniń qazaq qonystanǵan aýdan-aýyldaryn tintip shyqqyndai boldyq. Teńizden teben izdegendei bolsaq ta, kóp jamannan kóńilimiz qalsa da qazaqtyń namysyn tikteý jolynda aianbai iske kirisý – biz úshin baqyt. Sebebi, adam balasynyń qiyn kúnderi ǵana esinde qalady. Jai kúnder jadyńda kóp saqtalmaidy. Odan syrt qarjy jaǵynan biraz qinaldyq. Murajai ashý isin bekitý úshin talai emen esikti tozdyrǵanymyzdy bylaiǵy jurt jaqsy túsiner.
[caption id="attachment_12628" align="alignright" width="735"]
– Eger osy murajaidaǵy bolsyn, ne el arasyndaǵy azdaǵan adamdardyń qoldanysynda júrgen, tek qazaqqa tán dúnielerdi qoldanysqa kiriktirýge bola ma?
– Meniń oiymsha, eń áýeli el ishindegi ulttyq boiaýy kúshti, qymbat buiymdarymyzdy óz tabiǵat, bitimin ózgertpei jasai alatyn sheberlerdiń basyn qosyp, sheberhana ne kollektivtik óndirý bazasyn qurý kerek. Iaki, jańa teknikaǵa súienip,óndiretin aspaptar tapqyrlap, patent quqyǵyn alyp, zańdy markamen bazarǵa salar bolsa, árine, nur ústine nur bolar edi. Ol úshin sheberlik, batyldyq, qarjy, jasampazdyq qajet. Basqa ulttarda shekteýsiz qoldanatyndai qolaily jaǵyn oilastyryp bazarǵa salǵanda, ult kapitalynyń qalyptasýyna túrtki bolýmen qatar, ónerimiz ben mádenietimizdi álemdik óreden kórýge bolar edi.
– Oqýshylardyń ishinde osy jaǵynda oilanyp júrgen qazaqtyń bolashaq tapqyrlary bar ma?
– Árine, bar. «At qulynnan ósedi» ǵoi. Búgingi urpaq erteńgi eldiń tizginin ustaýshylar. Keýdemizge úmit uialatyp, kóz qýanyshymyzǵa ainalyp júrgen azamattarymyz qazir joǵary bilim oryndarynda da, mektebimizde de oqyp jatyr. Mysalǵa aitar bolsaq, fizika salasynan top jaryp atom jasaýǵa qyzyǵatyn, qazaq ulttyq oiyndarynyń elektrondy jumsaq detalyn jasaýǵa belsheshe kirisken, qazirden bastap birlesip qarjy jinap, seriktik quryp, bolashaqta ulttyq ónimderdi markasymen bazarǵa salýǵa umtylys jasap jatqandar, ǵajaiyp qurylystardy jobalap, eline úles qosqysy keletinder kóp. Laiym, oianǵan jastarymyzdyń saparyn oń qyla kórsin degen ystyq tilegimdi aitqym keledi.
– Óz bitim-bolmysyn tanyp, tarihyna tamyr boilata almaǵan urpaq qansha jerden ǵalym bolsa da, satqyndyqqa beiim jumys jasaidy. Ultjandy urpaq tárbieleý árbir ata-ananyń ultyna qosqan qaltyqsyz úlesi bolmaq. Al salt-dástúrmen sýarylǵan urpaq azǵantai óneri bolsa eline kórsetkisi, halqymen bóliskisi keledi. Qazirgi urpaqtardyń betalysy eliniń erteńine úńilgen azamattardyń kókiregine úrei de, úmit te syilap júr. Úrei bolatyny: olardyń tárbiesi, kózqarasy, minezi alabóten, ultyna jatyrqai qaraidy. Qazaqsha sóileýdi ar kóredi. Eldiń erteńgi tirligi, ultynyń namysy olar úshin biikke shyǵaratyn baspaldaq qana, taptap júre beredi. Áke men balanyń ortasyna tilmash kerek bolar kún taiap keledi. Sondyqtan da murajai oqýshylardy eń áýeli ultynyń ótkenine úńiltip, ónegesine tánti etip, birte-birte súiispenshilik ornatyp, odan ári ózi úles qosatyn shynaiy rýhyn jetildirýde taptyrmaityn tárbie bazasy bolmaq. Ókinishtisi, bara-bara ózimizdi murajaidan, quryp-joǵalýǵa ainalǵan buiymdar qatarynan kórý di mańdaiymyzǵa jazama degen úrei údep keledi...
Basqa emes, urpaq sanasyn aǵartýmen shuǵyldanyp júrgen ishinara oqytýshylarymyzdyń ózi tanaýyn kókke kóterip: «Mynaýy nesi-ei, bes tal terisimen qazaq bolyp kete me?!»,-dep qyjyrtqandary janymdy muzdatty. Keibir basshylyqta júrgender jobańdy, oiyńdy ózgertip, óz saltanatynan jurdai qylǵysy keledi. Qyzmetin buldap, «bas aýyrtyp ne qylady?» dep murnyn shúiire qaraǵandar da kezikti. Kókbóriniń sýretin kóterip júrseń: «It qusap ulyp júrsińder me?» dep, tamaǵyna kúlki tyǵylǵandar da tabyldy.
– Ulttyq murajaidy ashý barysynda dúiim jurtqa aita almaǵan, tek óz ishińizde qalǵan qandai jaittar boldy?
– Basqa emes, urpaq sanasyn aǵartýmen shuǵyldanyp júrgen ishinara oqytýshylarymyzdyń ózi tanaýyn kókke kóterip: «Mynaýy nesi-ei, bes tal terisimen qazaq bolyp kete me?!»,-dep qyjyrtqandary janymdy muzdatty. Keibir basshylyqta júrgender jobańdy, oiyńdy ózgertip, óz saltanatynan jurdai qylǵysy keledi. Qyzmetin buldap, «bas aýyrtyp ne qylady?» dep murnyn shúiire qaraǵandar da kezikti. Kókbóriniń sýretin kóterip júrseń: «It qusap ulyp júrsińder me?» dep, tamaǵyna kúlki tyǵylǵandar da tabyldy. Osynyń bárin oilap otyrsań, ádiletsizdiktiń kókesi úlkender de jatqandai qasirettene túsesiń. Dúniege kózin endi ashyp kele jatqan jas urpaqta ne kiná bar?! Jas órkendi kúnaǵa batyratyn ózimiz. Dese de , keler kúnnen kúter úmitim zor.
– Aǵynan aqtarylǵan áńgimeńizge kóp rahmet, aǵa! Saý-salamat bolyńyz!
– Ózińe de rahmet! Elge sálem ait!
Suhbattasqan Alash TURSYNÁLI.
