Mamandardyń boljamynsha, biylǵy kóktemde sý basý qaýpi joǵary. Qalyń qar men jańbyr sý basý yqtimaldyǵyn arttyra túsedi. Sonymen qatar, keibir óńirlerde qar tazalaýǵa qarjy resýrstary tek iri qalalar men oblys ortalyqtaryna ǵana bólinetin kórinedi. Biraq aýyldyq eldi mekenderde qar tazalaý máselesi ashyq kúiinde qalyp otyr. Mysaly, Pavlodar oblysynda bólingen 4,5 milliard teńgeniń 900 million teńgesi ǵana aýyldyq aimaqtarǵa qaralǵan. Qaraǵandy oblysynda 5,4 mlrd teńgeniń 700 mln teńgesi aýyldarǵa bólingen. Aqtóbe oblysynda nebári 100 mln teńge bar.
Bul máseleni Úkimet basshysy kótergen bolatyn sońǵy otyrystardyń birinde. Ol oblys ákimderine, ásirese, aýyldyq jerlerde qardy ýaqytyly shyǵarý sharalaryn qabyldaýdy tapsyrǵan edi. Sonymen qatar, Oljas Bektenov qazirdiń ózinde birqatar óńirlerde eldi mekenderdegi kóshelerdi sý basyp, joldardy sý basyp ketý faktileri bar ekenin aitqan.
«Jalpy respýblika boiynsha 217 eldi mekende sý tasqynynyń asqyný qaýpi saqtalýda. Sondai-aq sońǵy jyldary sol qalalar men aýyldarda sý tasqyny qaýpi saqtalýda. Máselen, Qostanai oblysyndaǵy Qaramyrza aýyly tórt jyl boiy sý tasqynyna jii ushyrady. Bul qaýip biyl da saqtalady. Aqmola oblysyndaǵy Iagodnoe, Qostanai oblysyndaǵy Ekidin, Aqtóbe oblysyndaǵy Oimaýyt, Jaryq, Ótek jáne Qumtoǵai aýyldary jyl saiyn ózderine aparatyn joldardy sý basqandyqtan oqshaýlanady. Osy máselelerdi bile tura, ákimdikter eshqandai shara qoldanbaidy. Kóp nárse ákimdikterdiń tiimdi jumysyna bailanysty», - dep qosty Premer-Ministr.
Al sinoptikter naýryz aiyndaǵy jaýyn-shashyn eldiń basym bóliginde normadan joǵary bolady dep boljap jatyr. Muny Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministri Erlan Nysanbaev jetkizdi áriptesterine. Onyń sózine qaraǵanda, Qazaqstan Respýblikasynyń ońtústik-batysynda, soltústik-batysynda jáne soltústiginde, Qostanai, Soltústik Qazaqstan, Aqtóbe oblystarynyń soltústik-shyǵysynda, Aqmola oblysynyń soltústik-batysynda normadan joǵary bolady dep boljanýda. Mańǵystaýdyń ońtústik-shyǵysynda, Qyzylordanyń ońtústik-batysynda jáne Túrkistan oblystarynyń ońtústik-batysynda jaýyn ádettegiden kóp jaýýy múmkin.
Ministr jaýyn-shashyn mólsherin, qardaǵy sý qoryn, topyraqtyń kúzgi ylǵaldylyǵynyń kórsetkishterin, topyraqtyń qatý tereńdigin, topyraq betindegi muz qyrtysynyń bolýyn, sondai-aq ózenderdiń muzdyq rejimderin taldaý arqyly aldyn ala baǵalaý júrgiziletinin aitty. Iaǵni, sý basý qaýpi bar aimaqtar taǵy anyqtalady. «Táýekelderi joǵarylaǵan – Qaraǵandy, Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qostanai, Shyǵys Qazaqstan, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Atyraý, Almaty jáne Túrkistan oblystary, sondai-aq Abai jáne Ulytaý oblystary. Táýekel deńgeii ortasha aimaqtar: Jetisý oblysy, Jambyl jáne Pavlodar oblystary», - dedi Erlan Nysanbaev.
Sý basý qaýpi joǵary delingen Soltústik Qazaqstan oblysynda tótenshe jaǵdai kezeńine daiyndyq qazirden júrip jatyr. Biyl oblysta sý mol bolǵany ras. Gidrotehnikalyq qurylystar da daiyndalýda. Oblysta ornalasqan 20-nyń altaýy respýblikalyq, 13-i kommýnaldyq, bireýi jeke menshikte. Ótken jyly Tabiǵi resýrstar jáne tabiǵatty paidalanýdy retteý basqarmasy beseýi jóndeýdi qajet etetinin habarlady. Sonyń ishinde Sharyq sý elektr kesheni – menshik iesi «Qazvodhoz» RMK filialy jáne «Segiz kóz» 8 terezeli kirý qurylymy – Ýálihanov aýdanynyń turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyǵy bólimi menshiginde.
«Qazsýshar» RMK Soltústik Qazaqstan oblystyq filialynyń direktory Shuǵaiyp Ibatýllin kásiporynnyń balansynda tórt sý sharýashylyǵy nysany bar ekenin, onyń ishinde sý qoimalary bar úsh sý elektr kesheni: Sharyq, Sergeev jáne Petropavl bar ekenin aitty. Sońǵy ekeýiniń jaǵdaiy qanaǵattanarlyq jáne qalypty jumys istep tur.
«Sergeev sý qoimasyn toltyrý syiymdylyǵy 21 aqpandaǵy jaǵdai boiynsha 596 million tekshe metr sýdy quraidy, jobalyq qýaty - 693 million tekshe metr. Biyl 1,7 mlrd tekshe metrdi kútemiz. Qansha sý kelse, sonsha sý alamyz. Sý qurylystary sý tasqynynyń ótýine áser etpeidi. Bóget tóbesinen asyp ketý eki metrdei bolady dep kútemiz. Sondai-aq uzaq merzimdi baqylaýlar sheńberinde. Sharyq sý elektr kesheni apatty jaǵdaida. 2004 jyly balansymyzǵa ótip, 2016 jyldan beri tranzittik rejimde jumys istep keledi. Sý qoimasy bos, shuńqyrdyń drenajdyq syiymdylyǵy tasqyn sýlarynyń aýyldardy sý basý qaýpinsiz ótýine múmkindik beredi. Sharyq sý qoimasynyń negizgi maqsaty sýarý boldy, onyń kólemi nebári 8 million tekshe metr sýdy quraidy. Qalpyna keltirýge shamamen 2 milliard teńge qajet. Ázirge ony qalpyna keltirý múmkin emes», - dep túsindirdi Sh.Ibatýllin.
Ol 2022 jyldyń jeltoqsanynda Sergeev pen Petropavl sý elektr keshenderinde kóp faktorly barlaý jumystary júrgizilgenin, al 2023 jyly óz qarajaty esebinen olarda jergilikti eskertý júieleri ornatylǵanyn jetkizdi. Qazirgi tańda sý qoimalaryndaǵy sý tasqynyna daiyndyq boiynsha is-sharalar jospary oryndalyp, jedel shtab qurylyp, ázirlik aktileri bekitilip, nysandardy komissiialyq tekserý bastalǵan.
«Sý tasqyny men tabiǵi-klimattyq jaǵdailardy taldaýdy eskere otyryp, naýryz aiynyń sońynda táýlik boiy jumys isteý rejimine kóshemiz, sý qoimalarynyń toltyrylýyn qadaǵalap, múddeli memlekettik organdarǵa aqparat jiberemiz», - dedi Sh.Ibatýllin. Onyń aitýynsha, Ýálihanov aýdanyndaǵy Sileti ózeninde apatty jaǵdaida turǵan «Segiz kóz» sý ótkizgishinen qaýip joq. Keńes dáýirinde salynǵan bul saǵalyq sýarý kesheniniń bir bóligi boldy.
Aimaqtaǵy Tótenshe jaǵdailar departamentiniń basshysy Erik Sarybaev vedomstvonyń qurylymdy erekshe baqylaýǵa alǵanyn aitty. Qurylǵan toptar ózende qajetti sharalardy júrgizip, keptelis pen tolyp ketýdiń aldyn alý úshin aldyn ala Ýálihanov aýdanyna jiberiledi.
Sinoptikterdiń boljaýynsha, óńirde qardyń belsendi erýi naýryz aiynyń sońynda bastalady. Biyl kúzgi topyraq ylǵaldylyǵynyń kórsetkishteri 67 paiyzǵa joǵary, qar jamylǵysyndaǵy sý qory 47-den 147 mm-ge deiin jetip, ótken jylǵy kórsetkishterden asyp túsken. Qazirgi jaǵdai erigen sýdan eldi mekenderdi sý basý qaýpin týdyryp tur. Jergilikti atqarýshy organdar 1484 adamnan, 1127 birlik tehnikadan, 71 birlik sý sorý tehnikasynan, 297 motopompadan turatyn sý tasqyny qaýpin joiý úshin kúshter men quraldar tobyn qurdy. Aýdan ákimdikteri qosymsha 58 motopompa satyp almaq.
«Qosymsha aýyr injenerlik tehnikany jalǵa alý boiynsha kelisim-sharttar jasaý boiynsha konkýrstyq rásimder júrgizilýde. 9 myń tonnaǵa jýyq inertti material, 38 myń qap konteiner, 87 tonnadan astam janar-jaǵarmai daiyndaldy. Evakýatsiialanǵan halyqty qabyldaý úshin 242 qabyldaý pýnkti saqadai sai tur», - dedi Tótenshe jaǵdailar departamentiniń basshysy Erik Sarybaev.
Óńirdegi TJD mamandary sý tasqynyn áýeden baqylap otyrmaq niette. E.Sarybaevtyń aitýynsha, «QazAviaQutqarý» AQ-nyń tikushaqtaryn paidalana otyryp, sý basý aimaqtarynan halyqty aerovizýaldy barlaý jumystaryn júrgizýge jáne evakýatsiialaý qyzmetterin kórsetýge oblystyq biýdjetten 130 mln teńge bólindi. Ótken jyly oblys ákimdigi kúndiz-túni jaǵdaidy baqylap, izdestirý jumystaryn júrgizý úshin basqarmaǵa bir ushqyshsyz ushatyn apparat bergen. TJD bazasynda barlyǵy bes dron bar eken. Aýdan ákimdikteriniń balansynda toǵyz ushqyshsyz ushaq ázir, olar sý tasqyny jaǵdaiyn baqylaý úshin belsendi túrde paidalanylady.
Al Aqmola oblysy she, jergilikti ákimdik sý tasqynyna daiyn ba? Onda sý tasqyny kezeńinde jóndeýge jatatyn 24 gidrotehnikalyq qurylysta yqtimal táýekelderdi baqylaý úshin tranzittik rejimge kóshirý sharalaryn qabyldaityn, táýlik boiy jumys isteitin 82 baqylaý beketi qurylady. Aimaqtaǵy Tótenshe jaǵdailar departamentiniń basshysy Qanat Dospaevtyń málimetinshe, qazirgi tańda oblysta gidrometeorologiialyq jaǵdai turaqty. Alaida, «Qazgidromet» RMK aqparaty boiynsha, jeltoqsan-qańtar ailarynda oblystyń basym bóliginde jyldyq ortasha ailyq normadan joǵary jaýyn-shashyn boldy. Bul qar astynda muz qyrtysynyń bolýymen, kúzgi ylǵaldyń joǵary mánderimen jáne topyraqtyń qatýymen birge, sý tasqynynyń qolaisyz jaiylýyna yqpal etýi múmkin.
Oblystyń barlyq sý basý qaýpi bar aimaqtary qaýip deńgeii boiynsha bólingen. Táýekel deńgeii joǵary óńirlerge Tselinograd, Arshaly, Atbasar, Sandyqtaý jáne Astrahan aýdandary kiredi. Táýekel deńgeii ortasha - Ereimentaý, Zerendi, Qorǵaljyn, Bulandy, Býrabai, Shortandy aýdandary men Kókshetaý jáne Qosshy qalalary.
«2024 jylǵa arnalǵan oblystyq biýdjette 2 milliard 239 million teńge rezerv bekitilgen, bul ótken jylmen salystyrǵanda 77 paiyzǵa artyq. Basqarmaǵa 2024 jylǵa oblystyq biýdjetten sý tasqynyna qarsy is-sharalardy ótkizýge 69,8 million teńge somasynda qarajat bólindi: ózen arnalarynda jarylys jumystaryn júrgizýge – 63,3 million teńge; ǵarysh monitoringi boiynsha qyzmetterge – 6,5 million teńge qaralǵan. Aýdandyq biýdjetterden 12 mln teńgeden astam qarjy qarastyryldy. Qazirgi ýaqytta merdigerlermen 20 myń sharshy metrden astam aýmaqtaǵy muzdy eritý úshin 10 oblystaǵy 15 ózenniń ýchaskelerinde jarylys jumystaryn júrgizýge kelisimder jasaldy», - dedi Q.Dospaev.
Jóndeýge jatatyn 24 gidrotehnikalyq qurylysta yqtimal táýekelderdi baqylaý úshin tranzittik rejimge kóshirý sharalaryn qabyldaityn, táýlik boiy jumys isteitin 82 baqylaý beketi qurylady. Tekserý nátijeleri boiynsha azamattyq qorǵaýdyń aýmaqtyq ishki júiesi kóktemgi kezeńde bolýy múmkin tótenshe jaǵdailarǵa daiyn. «Naýryz aiynyń birinshi onkúndiginde oblys ákimdigi men Tótenshe jaǵdailar departamentiniń komissiiasy oblystaǵy sý tasqyny qaýpi joǵary aimaqtarda tekserý jumystaryn júrgizip, olardyń sý tasqynyna daiyndyǵyn anyqtaidy. Naqty gidrologiialyq derekterdi anyqtaý úshin «Qazgidromet» filialy Tótenshe jaǵdailar departamentimen birlesip, aqpan aiynan bastap Jabai jáne Sileti ózenderi boiynda ekspeditsiialyq ainalma joldar júrgizip jatyr», - dep túiindedi spiker.
Sý basý qaýpi kúsheietin maýsym qarsańynda Abai aýdanynda da tasqynǵa qarsy jumystar kúsheitilip jatyr. Oblys ákimi Nurlan Uranhaev Tótenshe jaǵdailar departamenti jáne Semei qalasynyń ákimdigi basshylarymen birge oblys ortalyǵynyń sý basqan aimaqtaryn aralap kórdi. Osy shara aiasynda olar «Vostochnyi» saiajai alqabynda, Mirnyida, Beibitshilik aralynda, «Bobrovka» turǵyn alabynda boldy. Sý tasqyny qaýpi bar kezeńge daiyndyqty qadaǵalaý maqsatynda jergilikti jerlerde sý ótkizgish qubyrlardy tazalaý jumystary baqylanady. Jaǵalaý bógetteri nyǵaitylýda, erigen jáne jańbyr sýlary aǵyzylýda, úiler men úi-jailardy sý basqan jaǵdaida evakýatsiialaý pýnktteri, sondai-aq maldardy ýaqytsha ornalastyrý oryndary qarastyrylǵan.
«Oblysta eldi mekenderdi yqtimal sý basýynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jumystar belsendi júrgizilýde. Oblystyń aýdan-qalalarynda sý tasqynyna qarsy is-sharalar aiasynda azamattyq qorǵaý organdary men kommýnaldyq qyzmetter turaqty dabyl rejimine kóshti. Sý tasqynynyń aldyn alý jáne zardaptaryn joiý úshin inertti materialdardyń qory daiyndaldy», dep habarlady ákimdik.
Ekskýrsiia barysynda oblys ákimi Tótenshe jaǵdailar departamentimen birlese otyryp, jarylys jumystary júrgiziletin oryndardyń núktelerin jóndedi. Tiisti organdarǵa naqty tapsyrmalar berildi. «Tasqynnyń aldyn alý úshin ózen arnalary men iilý oryndarynda jarý jumystaryn der kezinde júrgizý qajet», - dedi Nurlan Uranhaev.
Almaty oblysy Tótenshe jaǵdailar departamenti tótenshe jaǵdailardyń aldyn alý basqarmasynyń basshysy Dáýren Azamatov 19 aqpannan bastap óńirde sý tasqyny kezeńine joǵary daiyndyq rejimi engizilgenin málimdedi. Búgingi tańda eldi mekenderden 3,1 myń tekshe metr qar shyǵarylǵan. Sondai-aq 87 jalpy paidalanymdaǵy avtomobil joldary men 7 temir joldyń astynan 154,8 shaqyrym aryq, 48,2 shaqyrym kanal, 27,2 shaqyrym sý burý kanaldary qazyldy. Dáýren Azamatov 27 eldi mekendi sý basý qaýpi bar ekenin, jeti eldi mekende qaýip tolyǵymen joiylǵanyn, 20 eldi mekende tómendegenin atap ótti.
Kóktemgi tótenshe jaǵdailardyń saldaryn joiýǵa oblys boiynsha jeke quramnyń 1326 adamy, 471 tehnika, 29 júzý tehnikasy jáne 120 motopompa jumyldyrylady. Onyń aitýynsha, Eńbekshiqazaq, Talǵar, Kegen jáne Qarasai aýdandarynyń 12 eldi mekeninde jergilikti jáne respýblikalyq mańyzy bar joldardaǵy 88 sý qubyry aýystyrylyp, 435 shaqyrym aryq-kanal júiesi jańartyldy.
«Sý basý qaýpiniń aldyn alý maqsatynda aýmaqtyq politsiianyń ýchaskelik bólimsheleri 123 eldi mekende 92 reid júrgizdi. Sonymen qatar, «Kóktem-2024» oqý-jattyǵýy barysynda sý basý qaýpi bar 1,8 shaqyrym aryqtar men arnalar, tas jol astyndaǵy 73 sý qubyry tazartyldy. Nátijesinde sý basý qaýpi barynsha azaityldy», - dedi Dáýren Azamatov.
