Kaspii teńizi búginde ekologiialyq apattyń tabaldyryǵynda tur. Jaqynda álemge áigili Nature baspasyna qaraityn ǵylymi basylym — Communications Earth & Environment osy taqyrypqa arnalǵan kólemdi zertteýin jariialap, teńizdiń ekologiialyq jáne áleýmettik taǵdyryna tikelei áser etetin naqty derekterdi ortaǵa saldy. Ǵalymdar Kaspii teńiziniń sońǵy jiyrma jyldaǵy ahýalyn tereń zerdelep, bul máseleniń tek aimaqtyq emes, ǵalamdyq deńgeidegi ekologiialyq apatqa ainalyp bara jatqanyn eskertedi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Zertteýge súiensek, Kaspii teńizi keiingi 20 jylda aitarlyqtai tartylǵan. Ǵalymdardyń esebi boiynsha, 2001 jyldan 2024 jylǵa deiin Kaspiidiń soltústik-shyǵys bóligi jaǵalaýynan 56 shaqyrymǵa deiin shegingen. Bul tek kartadaǵy ózgeris qana emes, tabiǵattaǵy tirshilikke, teńiz jaǵalaýynda ornalasqan qalalar men eldi mekenderge tikelei áser etetin túbegeili ózgeristerge alyp kelýde.
Teńiz deńgeiiniń tómendeýiniń basty sebebi – klimattyń jahandyq ózgerisi. Jyl saiyn jaýyn-shashyn azaiyp, aýa temperatýrasy kóterilip keledi. Mundai klimattyq ózgeris Kaspii sekildi tuiyq teńizderge erekshe áser etedi. Sý betiniń tez býlanýy men ózenderden quiylatyn sýdyń azaiýy – teńizdiń basty problemasy.
Zertteý nátijesi teńiz sýynyń 5-10 metrge tómendeýi Kaspii ekojúiesiniń kúrdeli buzylýyna alyp keletinin kórsetken. Mysaly, soltústik Kaspiide meken etetin itbalyqtar úshin mańyzdy tirshilik ortasy, qustardyń migratsiia joldary, sondai-aq bekire tuqymdas balyqtardyń ýyldyryq shashatyn jerleri birtindep joiylyp jatyr. Mundai jaǵdai teńiz ekologiiasyna ǵana emes, sol mańdaǵy halyqtyń ekonomikalyq jáne áleýmettik jaǵdaiyna da qaýip tóndiredi.
Teńiz deńgeiiniń tómendeýi qoryqtar men erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtarǵa da tikelei áser etedi. Búginde Kaspii teńizi aýmaǵynda ekologiialyq mańyzy bar 15 arnaiy qorǵalatyn aýmaq anyqtalǵan. Ǵalymdardyń boljamy boiynsha, eger teńiz deńgeii taǵy 5 metrge tómendese, qazir qorǵalatyn aýmaqtardyń teń jartysy qurǵap, ekologiialyq mańyzyn joǵaltady. Bunyń sońy bioártúrliliktiń kúrt azaiýyna alyp kelýi múmkin.
Ǵylymi zertteýde teńiz deńgeiiniń tómendeýi Kaspii mańyndaǵy elderdegi mańyzdy infraqurylymdarǵa – porttarǵa, munai-gaz óndirisi keshenderine jáne keme qatynastaryna tikelei áser etetini anyq aitylǵan. Atap aitsaq, Aqtaý porty, Baký jáne Túrikmenbashy sekildi mańyzdy logistikalyq ortalyqtar jaǵalaýdan birneshe shaqyrymǵa alshaqtap, qazirgi ornynan basqa jerlerge kóshirilýi tiis bolýy múmkin. Teńiz deńgeii taǵy tómendeitin bolsa, Kaspiidiń soltústik bóligi, ásirese Qazaqstannyń Atyraý jáne Mańǵystaý óńirleri teńizden júzdegen shaqyrymǵa deiin alystap ketýi múmkin. Munyń sońy teńiz arqyly júrgiziletin saýda, munai-gaz óndirý jumystaryn túbegeili qaita josparlaýǵa májbúr etedi.
Zertteý avtorlary tabiǵatty qorǵaý tásilderin qaita qaraýdy usynady. Qazir qoryqtar men tabiǵi aýmaqtardyń shekarasy naqty bekitilgen bolsa, endi ol dinamikalyq, iaǵni sýdyń deńgeiine qarai ózgerip otyratyn, mobildi bolýy tiis deidi ǵalymdar. Óitkeni teńiz deńgeiiniń ózgerýi turaqty qubylysqa ainalyp barady, al ony toqtatý óte qiyn.
Kaspii mańyndaǵy ekojúieniń ózgerýiniń áleýmettik saldary da nazardan tys qalmaýy tiis. Kásiptik balyq aýlaýmen kún kórip otyrǵan soltústik Kaspiidegi eldi mekenderdiń tirshiligi toqyrap qalýy yqtimal. Sebebi teńiz deńgeii tómendegen saiyn balyq sharýashylyǵyna jaramdy aýmaqtar da tarylyp, balyqshylar kásibinen aiyrylyp qalýy ábden múmkin.
Avtorlar máseleniń sheshimin keshendi túrde qarastyrýdy usynady. Buǵan deiingi qorshaǵan ortany qorǵaýǵa arnalǵan aimaqtardyń turaqty shekarasyn qaita qarap, sý deńgeiiniń ózgerisine tez beiimdeletin jańa júie qalyptastyrý qajet deidi. Bul úshin bes memleket – Qazaqstan, Ázerbaijan, Resei, Túrikmenstan jáne Iran arasynda tiimdi transshekaralyq áriptestik pen turaqty dialog ornatylýy kerek.
Sarapshylar bul máselege álemdik qaýymdastyqtyń da erekshe nazar aýdarýyn suraidy. Sebebi Kaspii teńizindegi ekologiialyq apat tek osy óńirdiń ǵana emes, tutas Eýraziia qurlyǵynyń klimaty men ekojúiesine áser etetin ǵalamdyq mańyzdaǵy problemaǵa ainalyp keledi. Eger bul másele qazirden qolǵa alynbasa, onyń saldary áldeqaida aýyr bolýy yqtimal.
Osy zertteý materialyn daiyndaǵan Communications Earth & Environment jýrnaly bul máselege álem elderiniń úkimetteri men halyqaralyq ekologiialyq uiymdardyń nazaryn aýdarý maqsatynda ǵylymi negizdelgen naqty derekter usyndy. Al Kaspii mańyndaǵy memleketterge osy derekterge súiene otyryp, bolashaqqa baǵdarlanǵan ekologiialyq strategiia ázirleý usynylyp otyr. Sebebi tabiǵi apattar men ekologiialyq máselelerdiń aldyn alýdyń birden-bir joly – ýaqytyly ári júieli áreket etý.
