Jeltoqsanda Qazaqstandaǵy tutynýshylyq senim indeksi qarashadaǵy quldyraýdan keiin 104,8 pýnktti qurap, aitarlyqtai qalpyna kelgenin kórsetti, bul zertteýdiń búkil ýaqytyndaǵy ekinshi eń joǵary kórsetkish boldy. Respondentterdiń kóńil-kúii barlyq bes qosalqy indeks boiynsha jaqsarǵan. Aita keteiik, 2024 jyly turǵyndardyń tutynýshylyq senimi 0,1 pýnkte ǵana artyp, bar-joǵy 0,1 pýnktke ǵana ósýmen (2023 jylǵy jeltoqsandaǵy kórsetkishke qatysty 2024 j. jeltoqsan kórsetkishi) ózgergen joq deýge bolady. Tutastai alǵanda, qazaqstandyqtar jeke materialdyq jaǵdai máselesinde pessimistik kóńil-kúige aýdy, biraq bul iri satyp alýlar úshin qolaily jaǵdailardy baǵalaýdyń jaqsarýymen óteldi.
Kelesi 12 aidyń kókjieginde jeke materialdyq jaǵdaidyń ózgerýi boljamynyń qosalqy indeksi 4,5 pýnktke qalpyna kelip, 132,5 pýnkt bolǵan qazan deńgeiine qaita oraldy. Materialdyq jaǵdaiymyz jaqsarady dep sanaityndardyń úlesi qarashadaǵy 47,2% -dan jeltoqsanda 50,8% -ǵa deiin ósti. Biraq 2023 jyldyń sońymen salystyrǵanda bul kórsetkish aitarlyqtai tómen bolyp shyqty. Osydan bir jyl buryn optimisterdiń úlesi 53% -dy quraǵan bolatyn.
Óńirlik josparda jeke materialdyq jaǵdaidaǵy ózgeristerdiń boljamy boiynsha optimizmniń eń kóp ulǵaiýy Qyzylorda jáne Batys Qazaqstan oblystarynda baiqalady, onda oń jaýaptardyń úlesi tiisinshe 13 jáne 11 p.p. ósti. Nátijesinde dál osy ońtústik oblystyń ókilderi jeltoqsan aiynda eń jaqsy nátije kórsetti. Soltústik Qazaqstan oblysynyń turǵyndary eń nashar dep jaýap berdi, onda taiaýdaǵy 12 aida jeke materialdyq jaǵdaidy jaqsartýdy boljaityndardyń úlesi 37,6% -dy ǵana qurady. Bul rette kórsetkish qarasha aiymen salystyrǵanda 8,3 p.p. tómendedi.
Iri satyp alýlardyń qolailylyǵyn baǵalaýdyń qosalqy indeksi qarashamen salystyrǵanda 4,1 pýnktke qalpyna kelip, 74 pýnktke jetti. Bul nátije sońǵy 4 aida úzdik bolyp shyqty jáne 2023 jyldyń sońyndaǵy kórsetkishten 3,3 pýnktke asyp tústi. Iri satyp alýlar úshin aǵymdaǵy jaǵdailardy qolaily dep sanaityn qazaqstandyqtardyń úlesi 30-dan 31,8%-ǵa deiin ósti. Bul rette bir jyl buryn bul kórsetkish 29,3%-ǵa ǵana jetken bolatyn.
Óńirlik bóliniste eń aitarlyqtai jaqsarýdy Batys Qazaqstan oblysy kórsetti, onda oń jaýaptardyń úlesi 19,7%-dan 37%-ǵa deiin ósti. Degenmen, jeltoqsanda Mańǵystaý oblysy 39,6% kórsetkishpen kósh bastady, bul qarasha aiyna qaraǵanda 11%-ǵa joǵary. Sondai-aq, aitarlyqtai ailyq jaqsarý Qostanai, Atyraý jáne Abai oblystarynda tirkeledi, onda optimisterdiń osyndai úlesiniń ósýi 6-8 p.p. qurady. Ekinshi jaǵynan, eń nashar nátijeni Jetisý oblysynyń respondentteri kórsetti, onda oń jaýaptardyń úlesi 22,4% -dy ǵana qurady, bul ortasha respýblikalyq kórsetkishten aitarlyqtai tómen.
Ekinshi ai qatarynan Qazaqstan turǵyndarynyń infliatsiialyq baǵasy ósimdi kórsetip otyr. Ótken aidyń kókjieginde respondentterdiń 42,6% (qarashada – 40,9%) baǵanyń kúshti ósýin kórsetti. Al jyl kókjieginde baǵanyń tez ósýin baiqaǵandardyń úlesi osyǵan uqsas qarqynmen ósti: qarashadaǵy 49,9%-dan sońǵy derekterdi jinaý sátinde 52,4% -ǵa deiin. Degenmen ótken jylmen salystyrǵanda infliatsiia birshama joǵary bolǵan kezde bul kórsetkishter 5-6 p.p. tómendedi.
Al qazaqstandyqtardyń infliatsiialyq boljamdary qarashadaǵy jyldyq maksimýmdardan keiingi baǵalaýlarǵa qaraǵanda tómendegenin kórsetti. Bir aidyń kókjieginde baǵanyń kúshti ósýin kútetin adamdardyń úlesi 30,6%-dan 24,7%-ǵa deiin kúrt tómendedi, al kelesi 12 aidyń kókjieginde baǵanyń ósýin kútetinderdiń úlesi qarasha aiyndaǵy 27,5% -dan sońǵy pikirterim sátindegi 25,6%-ǵa deiin tómendedi.
QR Ulttyq bankiniń infliatsiialyq baǵalaý jáne kútýler boiynsha osyndai zertteýi kútýler máselesinde emes, baǵalaý máselesinde uqsas dinamikany kórsetti. Usynylǵan derekterge sáikes baǵanyń kúshti ósýin kútetinderdiń úlesi bir jyl ishinde 22%-dan 30,2%-ǵa deiin kúrt artty. Al bir aidyń kókjieginde osyǵan uqsas kórsetkish 27,1%-dan 32,8%-ǵa deiin ósti. Bul kórsetkishtiń ekeýi de 2022 jyldyń jeltoqsanynan beri eń joǵary kórsetkish bolyp otyr. Infliatsiialyq baǵalar da anaǵurlym aitarlyqtai ósimdi kórsetti. Eger baǵanyń ósýin baǵalaý boiynsha sońǵy aida respondentter úlesi 32,4%-dan 37,8%-ǵa deiin ósken bolsa, baǵanyń jyldam ósýin kórsetetinderdiń úlesi aldyńǵy 12 aida 40,2%-dan 45%-ǵa deiin ósti.
Jekelegen taýarlar men qyzmetterdiń ishinde qazaqstandyqtardyń kóbisin azyq-túlik baǵasynyń aitarlyqtai ósýin alańdatýda. Halyqtyń pikirinshe, eń kóp qymbattaǵan top-4 taýar qatarynan on altynshy ai boiy ózgerissiz qalyp otyr. Oǵan «Et jáne qus», «Sút jáne sút ónimderi», «Nan jáne nan-toqash ónimderi» jáne «Kókónister men jemister» sanattary kiredi. Joǵaryda atalǵan barlyq ónimder baǵasynyń kúshti ósýin baiqaǵan adamdardyń úlesi qarashamen salystyrǵanda orta eseppen 1,9 paiyzdyq pýnktke ósti, bul infliatsiialyq baǵalaý saýalnamasyna sáikes keledi. Nan jáne nan-toqash ónimderi baǵasynyń kúshti ósýin atap ótkender úlesi 21,1% - dan 23,6%-ǵa deiin edáýir ósti. Soǵan qaramastan ósý qarqynyn (4-5 p.p.) mynadai taýarlar kórsetti: ósimdik maiy, un jáne kofe men shai. Resmi statistikaǵa sáikes nan baǵasy jeltoqsanda a/a 0,2% ǵana, al ósimdik maiynyń baǵasy eleýli a/a 2,9%-ǵa ósti. Sonymen qatar, kofe baǵasynyń edáýir ailyq ósimin – a/a 0,8% atap óteiik.
Qazaqstandyqtardyń devalvatsiialyq boljamdary qatarynan úshinshi ai ósip keledi jáne bir aida dollar baǵamynyń 1,5% -ǵa ósýi men jańa maksimýmdarǵa qol jetkizý aiasynda zertteýdiń barlyq ýaqytyndaǵy rekordtyq mánderin jańartty. Saýalnama qorytyndysy boiynsha teńgeniń álsireýin kútip otyrǵan qazaqstandyqtardyń úlesi 60,7-ten 64,2%-ǵa deiin ósti. Al ai kókjieginde – 44,9-dan 46,1%-ǵa deiin. Aita keteiik, 2023 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda pessimister úlesi birinshi suraq boiynsha 12,4 p.p., ekinshi suraq boiynsha 15,4 p.p. ósti.
Osylaisha, jeltoqsanda infliatsiialyq baǵalar men kútýlerdiń dinamikasy qarasha, qyrkúiek jáne tamyz ailarynan keiin búkil óńir boiynsha oń reńkte boldy. Aita keteiik, infliatsiialyq kóńil-kúi kem degende burynǵy deńgeide qaldy nemese óńirde sál jaqsardy. Qazaqstanda qarasha aiynda kóp ailyq maksimýmdardan keiin infliatsiialyq kútýler aitarlyqtai tómendedi. Ekinshi jaǵynan, infliatsiialyq baǵalaý shamaly tómendeýin jalǵastyrdy.
Ortalyq Aziia elderindegi devalvatsiialyq kútýler Qazaqstannan basqa, tutastai alǵanda tómendegenin kórsetti, onda dollardyń teńgege qatysty baǵamynyń jańa tarihi rekordtary aiasynda úshinshi ai qatarynan atalǵan kútýlerdiń ósýi jalǵasýda. Kórsetkishter bizdiń zertteýimizdiń barlyq ýaqytyndaǵy rekordtardy jańartty.
Ortalyq Aziianyń tórt eli halqynyń tutynýshylyq senimin zertteýdiń on segizinshi tolqyny jalpy alǵanda memleketter men negizgi máseleler bólinisinde salystyrmaly túrde oń nátijeler kórsetti. Eki elde tutynýshylyq senimdiliktiń beitarap dinamikasy baiqalady, al basqa ekeýinde ósý de, tómendeý de oryn alýda.
Ótken 2024 jyl óńir úshin asa jaqsy aiaqtalmady, óitkeni eki el tutynýshylyq senimniń tómendegenin kórsetti. Eger Tájikstan nátijeleriniń quldyraýy asa kúrt bolmasa, Ózbekstanda turǵyndar seniminiń tómendeýi anaǵurlym aiqyn baiqaldy. Qyrǵyzstandyqtardyń kóńil-kúiiniń kúrt jaqsarýy jaǵdaiynda bul Ózbekstannyń elder reitinginde ekinshi satydan aiyrylýyna ákeldi. Al Qazaqstan sońǵy orynǵa ie bola otyryp, jalpy alǵanda beitarap jyldyq dinamikany kórsetýdi jalǵastyrýda. Aita keteiik, jalpy alǵanda, barlyq tórt el jyldy oń aimaqta aiaqtady, jalpy alǵanda, turǵyndardyń oń jaýaptary bul aiyrma eleýsiz bolyp tabylatyn Qazaqstannan basqa aitarlyqtai basym. Infliatsiialyq kóńil-kúige keletin bolsaq, olar jazdyń sońynda búkil aimaq boiynsha aitarlyqtai nasharlady. Ásirese infliatsiialyq kútýler 2023 jylmen salystyrǵanda aitarlyqtai ósti. 2024 jyly devalvatsiialyq kútýler ortasha eseppen beitarap dinamikany kórsetti. Eger Qazaqstan men Tájikstanda ósim baiqalsa, onda basqa eki elde turǵyndar 2023 jyldyń sońyna qaraǵanda áldeqaida optimistik bolyp shyqty.
Daniiar Orazbaev, Freedom Finance Global sarapshysy:
– 2024 jyldyń sońǵy aiy infliatsiia jáne ulttyq valiýtalardyń álsireýi boiynsha Ortalyq Aziia elderi úshin ortasha oń boldy. Qazaqstanda qarashadaǵy tómendeýden keiin tutynýshylyq senim indeksiniń qalpyna kelýi tirkeldi. Nátijesinde 2024 jyl Qazaqstan úshin beitarap aiaqtaldy. Tutynýshylar bir jyl burynǵy jaǵdaiǵa qaraǵanda iri satyp alýlar úshin qolaily jaǵdaiǵa senimdilik tanytty. Ekinshi jaǵynan, 12 aiǵa boljam sál nasharlady. Ózbekstanda qarasha aiynyń álsizdiginen keiin ailyq dinamika beitarap boldy. Jalpy alǵanda, 2024 jyly Ózbekstandaǵy tutynýshylyq senim edáýir tómendep, Qyrǵyzstanǵa shartty reitingtiń ekinshi pozitsiiasyn berdi. Ózbekstandyqtar barlyq bes másele boiynsha barlyq jerde optimizmniń azaiǵanyn kórsetti. El turǵyndary aldaǵy 12 aida jeke materialdyq jaǵdaiynyń jaqsaratynyna senimdi. Jalpy alǵanda, bir jyl ishinde jeke materialdyq jaǵdaidyń da, ekonomikalyq jaǵdaidyń da naqty jaqsarýyn oń baǵalaityn respondentterdiń úlesi azaidy.
Qyrǵyzstanda jeltoqsan aiynda CCI qarasha aiynda jaqsy ósimnen keiin beitarap dinamika kórsetti. Nátijesinde ótken jyl Qyrǵyzstan úshin jaǵymdy boldy, óitkeni 2023 jylǵa qaraǵanda turǵyndar joǵary tutynýshylyq senim kórsetip otyr. Ekonomikalyq jaǵdaidyń, sondai-aq iri satyp alýlar úshin jaǵdailardyń jaqsarǵanyn baiqaǵan adamdar sany da ótken jylǵy kórsetkishke qaraǵanda edáýir joǵary. Jalpy alǵanda, qyrǵyzstandyqtardyń kóbisi jeke materialdyq jaǵdai boiynsha da, ekonomika boiynsha da oń boljamdarǵa ie. Nátijesinde Qyrǵyzstan jyldy Ortalyq Aziiada ekinshi satyda aiaqtaidy.
CCI boiynsha aimaqtyq kóshbasshy – Tájikstanda jeltoqsan aiynda tutynýshylyq senim tómendedi. Jalpy alǵanda 2024 jyly indekstiń aitarlyqtai tómendeýi oryn aldy. Degenmen, Tájikstannyń jeltoqsandaǵy quldyraýǵa qaramastan, ozýy áli de aitarlyqtai. Aita keteiik, ol kezde, jalpy ótken jyldaǵydai iri satyp alýlar úshin qolaily jaǵdai dep sanaǵan el turǵyndarynyń sany aitarlyqtai azyraq. Onyń ústine úsh kórsetkishtiń jyldyq dinamikasy birden oń boldy, biraq joǵaryda atalǵan másele boiynsha optimizmniń kúshti jáne kúrt tómendeýi jalpy tutynýshylyq senimdi tómendetip jiberdi.
Qazaqstan men Ózbekstanda sarapshylar halyq sanyna shamalas ai saiyn 3 600, Qyrǵyzstanda 1 600 jáne Tájikstanda 1 200 saýalnamadan jinaidy. Zertteýler álemniń kóptegen elderinde tutynýshylyq senimdilik indeksterin alý úshin paidalanylatyn jáne United Research Technologies Group kompaniiasy jergilikti mindetterge beiimdelgen ádisnamaǵa negizdeledi. Derekterdi jinaý ádisi – telefon arqyly suraý. Pikirterim saýalnamasy beiimdendirilgen, zertteý respondentterdiń ana tilinde júrgiziledi.
