Ádette bizder «Qazaqstan munaily el, munai himiiasyn damytýymyz kerek» dep júrgende, munaidyń da sheti kórinip qalǵany jasyryn emes. Naqty barlaý jumystaryna nazar aýdarsaq, aldaǵy 50-60 jylda munaidyń da túbi kórinýi bek múmkin. Qazynaly qazaq jeriniń jer qoinaýynda munaidan góri kómirdiń mol qory bar. Mamandar ony 500-600 jylǵa deiin alańsyz óndirýge bolatynyn alǵa tartýda. Biraq qazir tórtkúl dúnie baiaǵydai kómir jaǵyp, qýat kózin óndirýden bas tartyp jatqany belgili. Mundai jaǵdaida kómirdi tek qana otyn-energetika kózi retinde áste paidalanýǵa bolmaidy.
Biraq kómir himiiasynyń keleshegi zor. Kezinde Ekinshi dúniejúzilik soǵysta nemis basqynshylary kómir himiiasyn damytyp, tankterine kómirden shyqqan dizel otynyn quiyp, áskeri operatsiialaryn jalǵastyrǵanyn tarihtan bilemiz.
Sol sebepti qazirgi tańda kómir himiiasyn damytýǵa eshqandai el shekteý qoiyp otyrǵan joq. Osydan birshama ýaqyt buryn ERG toby aktsionerleriniń biri Shýhrat Ibragimov Qaraǵandydaǵy «Shubarkól kómir» kompaniiasynyń aýmaǵynda eki birdei Shubarkól koks-himiia zaýytyn salyp, koks pen kómir smolasyn óndirip jatqanyn estip edik. Taiaýda osy zaýytty kózben kórip, onyń jumysymen jaqynyraq tanysý múmkindigine ie boldyq. Zaýyt basshysy Sabyrjan Imanbaevpen suhbattasyp, zaman talabyna sai innovatsiialyq kásiporynnyń qalai jumys istep jatqanyn surap, bildik. Endi sol suhbatqa nazar aýdarsańyzdar.
– Sabyrjan Shaizatuly, elimizde milliondaǵan tonna kómir óndiriletinin kópshilik jaqsy biledi. Tipti sizder óndiretin Shubarkól kómiri sapasy jaǵynan el ishinde asa tanymal desek artyq aitqandyq bolmas. Al metallýrgiia salasyna qajetti koks óndirý isinde Shýhrat Ibragimov syndy memleketshil azamattardyń arqasynda jańa zaýyt salyp, iske qosqandaryńyzdy estip, qýanyp jatyrmyz. Áńgimemizdiń álqissasyn koks óndirisinen bastasaq.
– Elimizde koks óndirisi birshama damyǵan. Biraq óte iri kólemde koks óndiretin kásiporyndarymyz bolǵan joq. Al metallýrgiia salasy aitarlyqtai damyǵan el úshin koks óndirisiniń tiisti deńgeide damymaǵany eldigimizge syn edi. ERG toby jetekshileriniń biri Shýhrat Ibragimov myrza osy olqylyqtyń ornyn toltyrdy desek bolady.
2024 jyly «Shubarkól kómir» kompaniiasynyń aýmaǵynda jylyna 400 myń tonna metallýrgiia salasyna arnalǵan koks óndiretin zaýyt tolyq qýatynda jumys istei bastady. Bizder koks óndirýge qajetti kómirdi irgemizdegi Shubarkól kenishinen tasymaldaimyz. Shubarkóldiń kómiriniń sapasy óte joǵary. Mundaǵy kómirdi jartylai koksqa para-par desek bolady.
Kez kelgen kómirden koks óndirý qiyn. Metallýrgiia salasyna qajetti koks óndirý úshin sapasy óte joǵary kómir qajet. Jalpy, halyq Shubarkóldiń kómiri qyzýy men kúliniń az shyǵatynyn aityp udaiy maqtap otyratynyn ózińiz aittyńyz ǵoi. Buǵan óz tarapymnan Shubarkóldiń kómiriniń himiialyq reaktsiiaǵa tez túsetinin qosýǵa bolady. Sonymen qatar kómir quramynda kóp kezdesetin kúkirt, myshiak, hlor syndy ýly zattar óte tómen. Muny Shubarkóldiń kómiriniń basty artyqshylyǵy dep atap aitsaq bolady.
Endi zaýytqa kelsek, kásiporynnyń qurylysyn júrgizý isi 2020 jyldan bastap qolǵa alyna bastady. 2021 jyldyń qyrkúiek aiynda Qytaidyń injenerlik qurylysy kompaniiasymen jańa koks zaýytynyń qurylysyn júrgizý boiynsha kelisim-shartqa qol qoiylǵan bolatyn. Osylaisha, NFC Kazakhstan kompaniiasy zaýyttyń qurylys jumystaryn úsh jyl boiy toqtaýsyz júrgizdi.
Bul – pandemiiadan keiingi kezeń bolǵandyqtan, qurylys jumysyna qajetti jabdyqtardy jetkizýde logistikalyq turǵydan qiyndyqtar týǵyzǵany anyq. Biraq kelisimge otyrǵan merdiger kompaniia barlyq qiyndyqtardy eńserip, zaýyttyń qurylys jumystaryn kestege sai júrgizdi.
2023 jyly biz eki peshten turatyn zaýyttyń alǵashqy peshin iske qosyp, synaqtan sátti ótkizdik. Elimizde mundai iri koks-himiia kásiporny salynbaǵandyqtan, bizder merdigerlermen birge óndiristik pilottyq iske qosý jumystaryn qatar alyp júrdik. Zaýytty Qazaqstannyń qatal tabiǵatyna beiimdep, oryn alǵan kemshilikterdi sol zamatta joiyp otyrdyq.
– Sonda alyp zaýytty elimizdiń klimattyq jaǵdaiyna beiimdegen boldyńyzdar ǵoi?
– Árine, onsyz bola ma? Bir sózben aitsaq, Qytai kompaniiasy ózderi qalyptastyrǵan tehnologiialyq tizbekti Qazaqstannyń tabiǵatyna barynsha beiimdedi. Sol sebepti Shubarkóldi koks-himiia zaýytynyń biregei tehnologiiasy qalyptasqan dep nyq senimmen aita alamyn.
Osylaisha, 2024 jyldyń qyrkúiek aiynda jobada kórsetilgen barlyq parametrlerge (koks óndirý kólemi men sapalyq kórsetkish boiynsha) qol jetkizdik.
– Sabyrjan myrza, zaýyttyń qurylys jumystaryn júrgizýde qandai qarjy kózderin paidalandyńyzdar?
– Zaýyttyń qurylys jumystaryn júrgizýge Eýraziialyq damý bankinen nesie alyp, sonyń kúshimen júrgizdik. Jalpy, kásiporynnyń qurylys jumystaryn qarjylandyrýda eshqandai másele týyndaǵan joq. Bári oidaǵydai júrdi.
– Áńgime arasynda Shubarkól koks-himiia zaýyty elimizde koks óndirýde biregei zaýyt ekenin aittyńyz ǵoi. Óndiris ornynyń kópshilikke beimálim taǵy qandai artyqshylyqtary bar. Sol jaiynda az-kem aita ketseńiz?
– Jalpy, zaýytty salý barysyndaǵy basty maqsat elimizde kómir himiiasy salasyn damytý jáne ERG tobyna qaraityn metallýrgiialyq kásiporyndardy qajetti kokspen qamtamasyz etý boldy. Qazirgi tańda osy eki maqsatqa da qol jetkizip otyrǵan jaiymyz bar.
Qazaqstanda metallýrgiia salasyna qajetti koks óndiretin iri kásiporyn bolmaǵanyn áńgime arasynda aittyq qoi. Sondyqtan bizdiń zaýyttyń basty ereksheligi koksty iri kólemde óndiretindigimen erekshelenedi.
Sonymen qatar zaýytty salý barysynda zaman talabyna sai tehnologiialar men tehnologiialyq sheshimder paidalanylǵanyn atap aitýǵa bolady. Bul da bizdiń zaýyttyń shoqtyǵyn biiktete túsetini sózsiz.
– Sabyrjan myrza, ózińiz basqaratyn zaýytta tek koks qana shyǵa ma?
– Negizgi ónim – koks. Al kómirdi termiialyq óńdeý barysynda kómir smolasy men maiy jáne belgili mólsherde gaz da shyǵady. Búginde bizdiń kásiporyn óndirip otyrǵan kómir smolasy men mai kómir himiiasy salasynda úlken suranysqa ie. Zaýytymyzda jylyna 80 myń tonnadan astam kómir smolasy óndiriledi.
Smolanyń bárin soltústiktegi kórshimiz Reseige eksporttaimyz. Qazirgi tańda Qazaqstanda kómir smolasyn kádege jaratatyn kásiporyndar joq. Bizde óndirilgen kómir smolasyn Reseidiń Omby, Iaroslav qalasyndaǵy tehnikalyq kómirtek zaýyttary satyp alady. Olar kómir smolasyna tiisti mólsherde kaýchýk qosyp, kólik quraldaryna qajetti shinalar men ózge de buiymdar jasaidy.
– Oqyrmandarymyzǵa qarapaiym kómirden koks, kómir smolasyn jáne gazdyń qalai alynatyny qyzyq ekeni anyq. Osy rette zaýyttyń óndiristik tsikly jaiynda az-kem áńgimelep berseńiz?
– Basynan bastap aitsaq, birinshi kezekte óndiris basyna Shubarkól kómir kenishinen konveierlik lentamen jetkizilgen tas kómirdi tiisti mólsherde ýatyp, daiyndap alamyz. Budan keiin ýatylǵan kómir úlken peshke túsip, termiialyq óńdeýden ótedi. Peshke túsken kómir 650-700 gradýsqa deiin qyzdyrylady. Sol kezde kómir reaktsiiaǵa túsip, koksqa ainalyp, boiyndaǵy ózge zattardy bólip alýǵa múmkindik týady.
Kómir termiialyq óńdeýden ótkennen keiin arnaiy vakkýmdalǵan vannalarda sýytylady. Dál osy kezde kómirdiń boiyndaǵy smola men gazdy tiisti tehnologiiamen bólip alamyz. Máselen, kómir smolasy vannanyń túbine shókse, gazdy arnaiy qubyrlar arqyly bólip alýǵa bolady.
Osy rette kómirdi termiialyq óńdeý kezinde de gaz bólinetinin aita ketýimiz kerek. Bizder bólingen gazdy tórt kezeńnen turatyn tazartýdan ótkizip, jinaqtaimyz. Ábden tazarǵan gazdyń 40 paiyzy kómirdi termiialyq óńdeýge paidalanylady. Kómirdi termiialyq óńdeýde zaýyt kómir jaqpaidy, kómirden shyqqan gazdy paidalanady.
Al qalǵan gazdy zaýyt aýmaǵynda qazandyqtarǵa jóneltip, par óndiremiz. Par kómir smolasyn qubyrlar arqyly aidaýda onyń belgili kólemde suiyq deńgeide bolýyn qamtamasyz etedi. Zaýytta kómir smolasy júretin qubyrlarmen birge pardyń qubyry da qatar tartylǵanyn baiqaǵan shyǵarsyzdar. Osy qubyrdaǵy pardyń qyzýy kómir smolasynyń suiyq kúide bolýyn qamtamasyz etedi. Bul protsess qysy-jazy toqtamaidy. Jylý qazandyǵynda óndirilgen pardy zaýyttyń óndiristik protsesti baqylaityn ortalyǵyn jylýmen qamtamasyz etýge de paidalanamyz.
– Sabyrjan myrza, bilikti maman retinde aityńyzshy, elimizde kómir himiiasynyń bolashaǵy qandai?
– Óz basym kómir himiiasynyń bolashaǵy zor ekenine tolyqtai senemin. Eger kómirdi óńdeý tehnologiiasyn barynsha damytsaq, kóp paidaǵa kenelemiz. Biz kómirdi tek peshke jaǵyp, jylý óndirýdiń kózi dep oilaimyz ǵoi. Shyndyǵynda, kómirden kóp dúnie óndirýge bolady. Kómir himiiasyn joǵary deńgeide damytsa, basqasyn aitpaǵanda, odan iissý da óndirýge bolady. Osydan-aq kómirdiń qanshalyqty baǵa jetpes bailyq ekenin baǵamdai berińiz.
– Áńgimeńizge raqmet, jumystaryńyzǵa tabys tileimiz!
Suhbattasqan Nurlan JUMAHAN
