– Manat Turaruly, ózińiz basqaryp otyrǵan aýrýhananyń zamanaýi qural-jabdyqtarmen jaraqtalǵanyn kórdik. Endi qarapaiym halyqqa qandai meditsinalyq kómek kórsetip jatqandaryńyz jaiynda aitsańyz?
– Bizdiń aýrýhana Almatyny bylai qoiyp, respýblika kólemindegi betke ustar emdeý mekemesiniń biri. Degenmen, bizge júktelgen jaýapkershilik zor. Aýrýhana iske qosylǵan kúnnen bastap, yrǵalyp-jyrǵalmai, birden iske kirisip ketken bolatyn. Mine, sodan bergi qyzý jumys bir sátke de tolastaǵan emes. O basta bizdiń aýrýhananyń meditsinalyq qyzmetine júgingenderdiń 96 paiyzyn jedel járdem arqyly kelip túsken adamdar qurady. Qazir jedel járdem arqyly keletin naýqastardyń sany sál tómendep, arnaiy kelip em alatyn adamdardyń sany birshama óskeni baiqalady. Jaǵdaidyń bulaisha qalyptasýyna emhana qyzmetkerleriniń naýqastarǵa sapaly meditsinalyq qyzmet kórsetýi sebepshi bolǵany sózsiz. Sondai-aq, ózge oblystardan kelip em alatyn naýqastardyń sany artýda. Aýrýhana jedel meditsinalyq qyzmet kórsetýge arnalǵan emdeý nysany bolǵandyqtan, naýqastarymyzdyń 90 paiyzdan astamy jedel járdemniń kómegine júgingender. Hirýrg mamandarymyz kún saiyn tabandarynan tik turyp 20-25 ota jasaitynyn aitýǵa tiispin. Osylaisha kóptegen adamdy ajaldan arashalap jatqan jaiymyz bar.
[caption id="attachment_8275" align="alignright" width="407"]
Búginde damyǵan elder joǵary meditsinalyq qyzmetti órkendetýge kúsh salyp jatqany belgili. Bul baǵyttaǵy jumystardan Qazaqstanda shet qalyp jatqan joq. Buǵan deiin jasy kelgen adamdarǵa ota jasaý qaýip-qaterge toly boldy. Qazir bizdiń aýrýhana qyzmetkerleri úshin jasy 70-ten asqan adamdarǵa túrli otalar jasaý qatardaǵy jumystardyń birine ainalyp otyr. Osy rette hirýrgterimizdiń 96 jastaǵy qariianyń jambasyn aýystyryp, Qazaqstan boiynsha rekord jasaǵanyn maqtanyshpen aita alamyn. Surapyl soǵysty bastan ótkergen aqsaqal sýǵa túsip jatqanda taiyp ketip, jambasyn syndyryp alǵan soń, bizdiń kómegimizge júgindi. Birinshi kezekte qyzmetkerlerimiz qarttyń densaýlyǵyn muqiiat tekserip, aǵzasy otany qalai qabyldaitynyn anyqtady. Naýqastyń densaýlyǵy qalypty bolǵannan keiin jedel iske kiristik. Nátijesinde ota sátti ótip, aqsaqal az kúnde aiaqqa turyp ketti. Sol otanyń jasalǵanyna eki jylǵa jýyqtap qaldy, aqsaqalymyz bolsa shapqylap júr. 96 jastaǵy adamǵa ota jasaý meditsina úshin úlken jetistik bolyp sanalady. Salystyrmaly túrde aitsam, meditsinasy damyǵan Úndistan 93 jastaǵy qart adamǵa ota jasaǵandaryn aitýly oqiǵaǵa balaǵan edi.
Qazir bizdiń aýrýhana qyzmetkerleri úshin jasy 70-ten asqan adamdarǵa túrli otalar jasaý qatardaǵy jumystardyń birine ainalyp otyr. Osy rette hirýrgterimizdiń 96 jastaǵy qariianyń jambasyn aýystyryp, Qazaqstan boiynsha rekord jasaǵanyn maqtanyshpen aita alamyn.
– Aqsaqaldyń jambasy men býyndaryn aýystyrǵandaryńyzdy aityp qaldyńyz. Adam densaýlyǵyna qajetti jasandy organizmderdi qaidan alasyzdar?
– Bizder otaǵa qajetti jasandy organizmderdiń basym bóligin AQSh-tan aldyramyz. Aýrýhanamyzǵa Ońtústik Koreiadan is-tájiribe almasý úshin kelgen mamandar quny qymbat jasandy organizmderdi paidalanyp jatqanymyzdy kórip tańqalǵany esimde. Shamasy, olar Qazaqstan meditsinasy mundai zamanaýi jasandy organizmderdi qoldanady dep oilamasa kerek. Osy bir qarapaiym jaittan elimiz meditsinasy qandai deńgeige kóterilgenin baiqaýǵa bolady. Hirýrgtarymyz tize, jambas súiekterin erkin aýystyra alady, joǵarǵy iyq súiekterin aýystyrýǵa áli jete qoiǵan joqpyz. Hirýrgiialyq travmatologiiada qoldanyp júrgen jasandy súiekter titannan jasalynatyny belgili. Bul metaldyń meditsina salasynda ózindik artyqshylyǵy bar. Aitalyq, ota barysynda zaqymdalǵan súiekti titanmen aýystyrǵannan keiin naýqas tez saýyǵa bastaidy. Bir sózben aitqanda, bizder qoldanyp otyrǵan jasandy býyndar men súiekter adamdardyń qysqa merzim aralaǵynda saýyǵyp ketýine múmkindik týǵyzady. Qazaqstanda mundai qymbat otalardyń basym bóligi memlekettiń tegin meditsinalyq kómek kórsetý baǵdarlamasy aiasynda jasalynatyny belgili.
Elimizde qazir endoskopiialyq ota jasaý tásili jan-jaqty damyp keledi. Endoskopiialyq ota dep qandaýyrdyń kómeginsiz jasalynatyn otalardy ataidy. Otanyń bul túrimen búirektegi tas pen tolyp ketken ótti op-ońai alyp tastaýǵa bolady. Sońǵy ýaqyttary túrli ginekologiialyq aýrýlarmen túsken áielderge de endoskopiialyq ota jasap, ómirlerine arasha túsip jatqan jaiymyz bar.
– Mundai otalardyń quny qanshalyqty qymbat?
– Árine, otalardyń baǵasy qymbat, kez kelgen adamnyń qaltasy kótere almaidy. Travmatologtar qatyp-semip qalǵan, qozǵalýǵa qiyn tizege jii ota jasaidy. Onyń quny 400-500 myń teńge mólsherinde. Osyndai jii kezdesetin aýrý túrlerine memleketimiz arnaiy kvota bólip, naýqastardyń meditsinalyq kómekti tegin alýyna jaǵdai jasaýda. Bireýler bul densaýlyq saqtaý salasy úshin úlken shyǵyn dep oilaýy múmkin. Óz basym mundai pikirmen kelispeimin. Elimiz joǵary sapaly meditsinalyq kómek kórsetýdi damytýǵa kúsh salyp, bul salǵa qyrýar qarjy bólip keledi. Ekonomikalyq turǵydan alǵanda bul salaǵa bólingen qarjy ózin tolyqtai aqtaidy. Aitalyq, buryndary adamnyń aiaǵy synsa, gipske tańyp, 3-4 ai aýrýhanada tósekke tańylyp jatatyn. Osy aralyqta olarǵa qajetti kútim jasaý úshin kóptegen dári-dármek pen medqyzmetkerler ustaýǵa týra keledi. Qazir joǵary sapaly meditsinalyq kómektiń arqasynda mundai shyǵyndardy qysqartý múmkin bolyp otyr. Naýqastar da uzaq ýaqyt tósek tartyp jatpai, qysqa ýaqyt aralyǵynda tirshiligine qaita oralyp, jumys istep, otbasyn asyrap jatyr. Osy qarapaiym jaittan tegin de joǵary sapaly meditsinalyq kómektiń memleketimiz úshin qanshalyqty tiimdi ekenin baiqaýǵa bolady.
[caption id="attachment_8270" align="alignleft" width="472"]
– Emhanalaryńyzǵa túrli jol kólik oqiǵasy saldarynan kóptegen adamdar túsip jatatynyn túsindik. Travmatologiiadan basqa salalar qalai damyǵanyn aita otyrsańyz?
– Almaty qalalyq jedel járdem kórsetý aýrýhanasy kóptegen syrqattarǵa meditsinalyq kómek kórsetetin múmkindikke ie. Qatty sýyq tigennen adamdardyń julyny zaqymdanyp, túrli aýrýlarǵa ushyraidy. Aýrýhanamyzda julynǵa ota jasaityn bilikti hirýrgtar jumys isteitinin maqtanyshpen aita alamyn. Budan basqa insýltpen túsken adamdarǵa jedel túrde ota jasap, mida uiyp qalǵan qandy alyp tastaý jaǵy da jaqsy damyǵan. Elimizde qazir endoskopiialyq ota jasaý tásili jan-jaqty damyp keledi. Endoskopiialyq ota dep qandaýyrdyń kómeginsiz jasalynatyn otalardy ataidy. Otanyń bul túrimen búirektegi tas pen tolyp ketken ótti op-ońai alyp tastaýǵa bolady. Sońǵy ýaqyttary túrli ginekologiialyq aýrýlarmen túsken áielderge de endoskopiialyq ota jasap, ómirlerine arasha túsip jatqan jaiymyz bar.
– Manat myrza, meditsina salasyna ómirińizdi arnaǵan bilikti mamansyz. Sizdiń densaýlyq saqtaý salasynda qandai másele alańdatady?
– Meni qazaqtardyń beiqamdyǵy qatty alańdatady. Basqa ulttar basy aýyryp, baltyry syzdasa, emhanaǵa tura júgiredi. Al qazaqtar bolsa ábden asqynyp, kómek kórsetýdiń táýekeli artqan kezde ǵana emhananyń esigin ashady. Mundai jaǵdaida keibir naqastar dertinen aiyǵyp ketse, endi biri ómirimen qosh aitsyp jatatyny jasyryn emes. Osyndai oqiǵalardan keiin dárigerlerge taiaqtyń bir ushy kelip tietini belgili. Qazaqstanda aýrýdyń aldyn alýǵa basa kóńil bólingen. Memleket jyl saiyn árbir el azamatynyń jergilikti emhanalarda tegin keshendi meditsinalyq tekserýden ótýine jaǵdai jasap otyr. Ókinishke orai, osy múmkindikti halyq áli durys paidalanbai keledi. Mysaly bizderge asqazan aýrýlarymen qan túkirgen naýqastar kelip jatady. Sonda onyń birneshe jyl boiy keshendi tekserýden ótpegenin baiqaisyń. Eger árkim jyl saiyn tekserýden ótip tursa, kez kelgen aýrýdy bastapqy kezeńinde ońai emdeýge bolar edi. Qazir halyqty keshendi meditsinalyq tekserýden ótýge úgittep, jergilikti emhananyń qyzmetkerleri nasihat jumystaryn júrgizip keledi. Tipti, bul baǵytta Salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵy da qyrýar jumystar atqaryp jatqanyn bilemin. Biraq densaýlyǵyn kútýge bet burǵan halyqtyń qarasy az. Keleshekte osy baǵyttaǵy jumystardy jetildirýdiń máni zor dep esepteimin.
Áńgimelesken, Nurlan ÁÝBÁKIR
