Prezident Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna alǵashqy Joldaýynda memleket basqarýdyń jańa úlgisi, jańa ekonomikalyq jáne teńgerimdi aýmaqtyq damý, azamattardyń áleýmettik ál-aýqaty, qoljetimdi ári sapaly bilim, densaýlyq saqtaý salasyn damytý, ekologiia jáne biologiialyq árkekilikti qorǵaý, tsifrlandyrý reformasy, azamattardyń memleketti basqarý isine qatysýy, ulttyń jańa bolmysy syndy máselelerge toqtalyp, aldymyzda aýqymdy ári kúrdeli mindetterdiń turǵandyǵyn, solardy júzege asyrý úshin tyń tásil, jańasha oilaý, jalpy ulttyq yntymaq jáne ózara qoldaý qajettigin atap kórsetti. Joldaýda qazirgi mindet-halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, sol arqyly tutas ult sapasyn arttyrý, adamdy jáne qoǵamdy ýaqyt talabyna sai jetildirý jaǵyna basymdyq berilgen.
«Jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanyta alady. Men halqymyzdyń boiynda álem úlgi tutarlyq jaqsy qasietteriniń kóbirek bolǵanyn qalaimyn.Ultymyz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómirlik ustanymdarymyzda ózgerý kerek. Qazaq qoǵamynda jańa qaǵidattar jáne jańa baǵdarlar saltanat qurýy tiis»,-dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qai kezde de ulttyq qundylyq¬tarǵa bet buryp, ásirese halqymyz-dyń birtýar tulǵalarynyń sózine zor mán berip qaraityn Qasym-Jo¬mart Kemeluly bul joly ult usta¬zy Ahmet Baitursynulynyń myna bir tanymal sózin keltire ketipti. «Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Bai bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek» deidi.
Ult ustazynyń sonaý HH ǵasyrdyń basynda aitqan sózi kúni búginge deiin mańyzyn joiǵan emes, dál osy ýaqyttyń da talabymen tereń úndesip jatyr.
«Birinshiden, jiyrma birinshi ǵasyrdyń urpaǵy tereń bilimdi bolǵany jón. Ekinshiden, jas býyndy erinbei eńbek etýge beiimdeý qajet. Úshinshiden, kez-kelgen isti kásibi daǵdy arqyly júzege asyrǵan durys. Tórtinshiden, temirdei tártip jáne joǵary jaýapkershilik barshamyzdyń boiymyzda bolýy kerek. Besinshiden, ádildikten ainymaǵan jón. Ádildik – qoǵam damýynyń mańyzdy sharty. Ádilettilik – ásirese, el-jurttyń taǵdyryn sheshý úshin asa qajet qasiet. Altynshydan, bizge keregi – adaldyq, uqyptylyq, tiianaqtylyq. Bárimiz naǵyz qazaqty dál osyndai keiipte kórgimiz keledi. Biz sonda ǵana básekege qabiletti memleket, ziiatker ult qalyptastyra alamyz. Qazaq ziialylarynyń jańa kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵidattaryn ornyqtyrý. Sondai-aq, ult sapasyn arttyrýǵa atsalysý. Jańǵyrǵan qoǵam jat ádetterden birtindep arylýy kerek»,- dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Joldaýdaǵy Toqaevtyń bul sózi búgingi ólshemmen qaraǵanda asa kóregendik.
Uly reformator Ahmet Baitursynuly: «Halyqtyń tirshiligin jaqsartýdy bala tárbiesinen bastaý kerek, óitkeni bilik basqarý, halyq tek bilimmen túzeledi»-degen. Osy ósietke sáikes, bilim men tárbie salasyndaǵy jumystardyń sapasyn arttyrý, jan-jaqty damytý máselelerin sheshýge barynsha nazar aýdarylyp, kúsh salyndy.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda «Sapaly orta bilim alý – árbir balanyń myzǵymas quqyǵy. Mundaǵy eń túiindi sóz – «sapa». Sondyqtan bilim sapasyn jaqsartý jáne muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý aýadai qajet»,-dedi. Aita keterlik, osydan eki jyl buryn elimizde «Balalar jyly» atalyp ótildi. Sol jyly «Jaily mektep» ulttyq jobasy bekitilip, onyń aiasynda 2026 jylǵa deiin 842 myń oqýshyǵa arnalǵan 400-ge jýyq mektep salý josparlandy. Byltyr Qazaqstanda 388 myńnan astam sábi dúniege kelgen. Mundai demografiialyq serpin áleýmettik máseleler týyndatpas úshin balalar infraqurylymyn damytý, balalardyń ósýimen damýyna qolaily jaǵdai jasaý boiynsha júieli, oily jáne qarqyndy jumystar oilastyryldy. Statistikaǵa súiensek, 2023 jyldyń 1 qazanyna deiin elimizde 78,5 myń oryndyq 77 mektep ashylǵan. Jalpy «Jaily mektep» ulttyq jobasy el aýmaǵynda 2 kezeńmen iske asady. Bastapqysy boiynsha biyl jyl sońyna deiin 217 mekteptiń qurylysy aiaqtalýy tiis. Onyń 98-i birinshi qyrkúiekke deiin paidalanýǵa beriledi. Taǵy 152 nysan 2025 jylǵa josparlanǵan.
Prezidenttiń tapsyrmasymen elimizde "Ulttyq qor – balalarǵa" jobasy qolǵa alynyp, júzege asyryldy. Biyl jyl basynda 6,9 mln balanyń esepshotyna 100,52 dollardan tústi. Jalpy somasy – 695 million dollar.
2022 jyly 2 jańa qyzyqty bastama qabyldandy. Balalar amandyǵynyń indeksin ázirleý jáne óńirlerde balalar quqyqtary jónindegi ýákil laýazymdary engizildi. Bul bastamalardy sapaly júzege asyrý shynymen «Baýyrmal» bolatyn, olardyń amandyǵyn sózsiz basymdyq etetin institýttyq ortany qalyptastyratyny daýsyz.
Elimizde sońǵy jyldary qalyptasqan bilim berý júiesindegi ózgerister Memleket basshysynyń jaǵdaidy jaqsy túsinetinin jáne damýdyń jańa úlgisine qalai júieli baǵyttaýdy biletinin kórsetedi. Úkimet qurylymynda bilim jáne ǵylym salasyn basqaratyn eki vedomstvo paida boldy. Dálirek aitsaq, bir beiindi ministrliktiń ornyna ekeýi, iaǵni Oqý- aǵartý ministrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi quryldy. Bul qadam arqyly bilim men ǵylymǵa jetkilikti kóńil bólinip, memlekettik deńgeide jaǵdai jasaldy. Bul absoliýtti negizdelgen kózqaras. Qarapaiym tilmen aitsaq, mekteptegi bilimde sapa bolmasa, onda sapaly ǵylym bolmaidy. Aýyl men qala, ár túrli áleýmettik toptar arasynda bilimge qatysty qoljetimdilik alshaqtasa, áleýmettik jáne materialdyq teńsizdik ýshyǵady. Nátijesinde bul memlekettiń ornyqtylyǵyna áser etýi múmkin. Sondyqtan Memleket basshysy osyndai túitkilderdiń aldyn alý, boldyrmaý, máseleni sheshý maqsatynda «Jaily mektep» ulttyq jobasyn engizdi. Máseleniń mán-jaiyn bilmeitin adam zamanaýi jabdyqtarmen jaraqtalǵan ásem de sulý, jaily mektepterde bilim alý osy saladaǵy reformalardy túbegeili sheshedi dep jansaq túsinýi múmkin. Árine, sońǵy úlgidegi mektepter qurylysy qajet, biraq onymen tek básekege qabiletti bilimniń materialdyq bazasy ǵana sheshiledi Al, Prezidenttiń Atyraýda ótken Ulttyq quryltaida sóilegen sózindegi jalpy ulttyq qundylyqtar: táýelsizdik jáne otanshyldyq, birlik pen yntymaq, ádildik jáne jaýapkershilik, zań men tártip, eńbekqorlyq jáne kásibi biliktilik, jasampazdyq pen jańashyldyq erekshe atap kórsetildi. Osylaisha «Jaily mekteptegi» bilim men tárbie berýdiń baǵyt-baǵdaryn jáne jańa jumys mazmunyn, maqsat-mindetterin, tutastai júiesin aiqyndap berdi. Olai bolsa, osy mańyzdy mindetterdi sheshýge respýblikanyń orta bilim júiesi qanshalyqty daiyn degen suraq týyndaidy. Ol úshin táýelsizdik jyldaryndaǵy bilimniń jai-kúiine toqtalǵan oryndy siiaqty.
Táýelsizdikten keiingi respýblikada bilim berý júiesiniń damý kezeńderi:
1991-1994 jyldary: Ulttyq bilim berý júiesiniń negizderi qalandy, otbasylyq tárbieniń ulttyq júiesi zertteldi, bilim berý salasyndaǵy zańdyq jáne normativtik baza quryldy.
1995-2000 jyldary: Memlekettik standarttar men baǵdarlamalar ázirlendi, aqparattandyrýdyń birinshi kezeńi júzege asyryldy.
2001-2004 jyldary: Jańa oqýlyqtar shyǵaryla bastaldy, 12 jyldyq oqytýǵa kóshý boiynsha eksperimenttik nusqalar engizildi.
2005-2010 jyldary: Bilim salasyn damytýdyń memlekettik baǵdarlamalary iske asyryldy, aqparattandyrý baǵdarlamasynyń úshinshi jáne tórtinshi kezeńderi júrgizildi.
2010-2015 jyldary: Bilim berýdi jańǵyrtý boiynsha is-sharalar qolǵa alyndy, 12 jyldyq bilim berýge kóshý jumystary belsendi túrde júrgizildi.
2015-2019 jyldar: Memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarty engizildi, bilim berý júiesin jetildirý boiynsha jańa mindetter qoiyldy. Memlekettik baǵdarlamaǵa sáikes, Bilim jáne ǵylym ministrligi óz jumysyn alty baǵytta júrgizdi. Dálirek aitsaq,
Bilim berýdiń infraqurylymyn damytý, ásirese aqparattandyrý salasynda: Aqparattyq tehnologiialardyń bilim berý júiesine engizilýi men keńinen qoldanylýy mańyzdy, biraq bul baǵytta jetkilikti jetistikterge qol jetkizilmedi.
Úsh tildilikti damytý: Úsh tilde bilim berý saiasatyn iske asyrý qajet, bul bilim alýshylardyń kóp tildik qabiletin arttyrýdy maqsat etedi.
12 jyldyq oqytýǵa kezeń-kezeńmen kóshý:
- 2017 jyly – 1-synyp
- 2018 jyly – 2, 5, 7-synyptar
- 2019 jyly – 3, 6, 8, 10-synyptar
- 2020 jyly – 4, 9, 11, 12-synyptar
Bul baǵyttaǵy jumystar bastaldy, biraq josparlanǵandai tolyq oryndalmady.
Jeke menshik jáne memlekettik sektorlar úshin teń jaǵdai jasaý: Jeke sektorda oń nátijeler baiqalmady, al memlekettik sektorda bilim sapasynyń tómendeýi baiqaldy.
Bilim berý uiymdarynyń qarjy-sharýashylyq qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý: Bul sharalar orta bilim mekemelerinde jemqorlyqtyń kóbeiýine alyp keldi.
Ǵylymdy qarjylandyrý qaǵidalaryna kóshý: Qazaqstannyń bilim berý reformalary táýelsizdikten keiingi kezeńderde, iaǵni 1991-2019 jyldar aralyǵynda, negizinen keńestik bilim berý júiesinen bas tartyp, ulttyq mekteptiń jańa modelin qalyptastyrý men álemdik bilim júiesine kirigýge baǵyttaldy. Bul reformalar orta mektepterdi 12 jyldyq bilim berý júiesine kóshirýge qatysty boldy. Alaida, elimizdegi orys tildi jáne qazaq tildi mektepterdi bir júiege keltirý máselesi, sondai-aq ulttyq mekteptiń birtutas jobasyn jasaý isi áli kúnge deiin tolyq sheshimin tapqan joq.
12 jyldyq bilim berýge kóshý jónindegi reformalarǵa qyrýar qarjy jumsalǵanymen, bul reforma tolyq júzege aspady. Táýelsizdik alǵan 30 jyldyń ishinde bilim salasyn 14 ministr basqardy, orta eseppen ár ministr eki jylǵa jeter-jetpes ýaqyt qyzmet etti. Barlyq ministrler elimizdiń bilim salasyna óz reformalaryn usynǵanymen, olardyń tiimdiligine qatysty eshkimniń suraýy bolmady.
Bul reformalar bilim júiesiniń negizin jáne mektep oqýshylarynyń psihologiialyq kózqarastaryn túbegeili ózgertti. Batystyq oqý júiesinen kóshirilip, elimizdiń bilim júiesine engizilgen reformalar júieli bilim negizin qamtamasyz etpedi. Mektep oqýshylarynyń jas erekshelikterin eskere otyryp, ózin qorshaǵan tabiǵi jáne qoǵamdyq ortany tanyp, tulǵalyq kózqarasyn qalyptastyrý úshin beriletin bilim júieli bolýy kerek. Alaida, reformalardyń birde-bireýi bul qarapaiym qaǵidany eskermedi.
Bilim salasy ekonomikany jáne eńbek naryǵyn damytýǵa qyzmet etýi kerek. Qazirgi tańda bul printsipti álem elderiniń kópshiligi moiyndaidy. Alaida, bilim berý salasynda bul maqsatqa jetýdiń eki túrli amaldary qarastyrylady, sonyń nátijesinde álem elderi bilim berý júiesin eki topqa bólýge bolady.
Birinshi toptaǵy elder biliktiligi joǵary mamandar daiarlaýǵa basa nazar aýdarady jáne el ishindegi elitaly mektepterdiń damýyna basymdyq beredi. Bul elder ekonomikasyn damytýda negizinen joǵary bilikti mamandarǵa, iaǵni jeke tulǵalardyń aqyl-oiy men qabiletine súienedi. AQSh jáne dástúrli kapitalistik júiedegi elder osy topqa jatady.
Ekinshi toptaǵy elder sapaly bilimniń jalpy halyqqa qoljetimdiligin qamtamasyz etedi. Bul elder bilim alýdyń teń múmkindikterin qamtamasyz etý arqyly áleýmettik ádilettilikti nyǵaitýǵa umtylady. Sońǵy jyldary erekshe damyp kele jatqan Aziia elderi men Qytai osy topqa jatady.
Sarapshylardyń pikirinshe, bilimniń tiimdiligi boiynsha sońǵy jyldary júrgizilgen zertteýler ekinshi toptaǵy elderdiń tańdaǵan baǵyttarynyń durystyǵyn kórsetip otyr. Jańa tehnologiialardyń qarqyndy damýy jáne álem elderine keńinen taralýy jeke mamannyń ǵana emes, qoǵamdaǵy ár adamnyń bilimdi jáne básekelestikke qabiletti bolýyn talap etedi.
Bilim salasynda mektepterdiń bir ǵana tipti bolýyn jariialai otyryp, bizdiń Qazaqstanymyz da osy ekinshi toptaǵy elder arasyndaǵy ornyn odan ári bekite tústi dep esepteimiz.
Qazirgi jaǵdai
Ulttyq qundylyqtardy integratsiialaý: Prezidenttiń sóilegen sózinde kórsetilgen jalpy ulttyq qundylyqtardy bilim berý júiesine engizý, patriotizm, ádildik, zań men tártipke baǵyný, eńbekqorlyq jáne jańashyldyqty dáripteý mańyzdy.
«Jaily mektep» jobasy: Mektep infraqurylymyn jańartý, zamanaýi qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý, oqýshylardyń jaily oqý sharttaryn jasaý maqsatynda júzege asyrylyp jatyr.» Jaily mektep" jobasy aiasynda birqatar naqty jumystar júzege asyrylýda. Atap aitqanda zamanaýi talaptarǵa sai keletin jańa mektepter salynyp, paidalanýǵa berilip jatyr. Bir ǵana mysal, Prezident tapsyrmasyna sáikes, Qyzylorda oblysynda «Jaily mektep» ulttyq jobasy aiasynda 21 mektep salynady. Joba quny – 98 mlrd teńge. Oblys ákimi Nurlybek Nálibaevtyń aitýynsha, óńirde ótken jyly ulttyq joba aiasynda bastalǵan 10 mektep biyl qyrkúiek aiynda paidalanýǵa beriledi dep kútilýde. Biyl 11 oqý ornynyń qurylysy bastaldy. Úkimet aǵymdaǵy jyly 200 myń oqýshy orny tapshylyǵyn joiýǵa kúsh salmaq. Jaily mektep keń, jaryq jáne qaýipsiz bolady, qajetti oqý qural-jabdyqtarymen qamtamasyz etiledi.
Qazirgi mektepterdi jóndeý: Bar mektepterdi jańǵyrtý jáne jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Bul jumystar mektepterdiń infraqurylymyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan.
Oqý qural-jabdyqtaryn jańartý: Mektepter zamanaýi qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etiledi, mysaly, interaktivti taqtalar, kompiýterler jáne zerthanalyq jabdyqtar.
Sanitarlyq jáne qaýipsizdik standarttaryn jaqsartý: Mektepterde sanitarlyq-gigienalyq jaǵdailar men qaýipsizdik standarttary jańartylyp, oqýshylar úshin qolaily orta jasalady.
Kópfýnktsionaldy keńistikter: Mektepterde sportzaldar, shyǵarmashylyq stýdiialar jáne basqa da kópfýnktsionaldy keńistikter qurylyp, oqýshylardyń barlyq baǵyttaǵy damýyn qamtamasyz etý kózdelgen.
Jasyl aimaqtar: Mektep aýmaǵynda jasyl aimaqtar men demalys oryndary qurylyp, ekologiialyq taza orta jasaýǵa kóńil bólinip keledi.
Bul sharalar oqýshylardyń bilim alý sapasyn arttyrý jáne oqý protsesin qolaily etý maqsatynda júzege asyrylyp otyr. Qoryta aitqanda, ulttyq qundylyqtardy negizge alǵan «Jaily mektep» jobasy men bilim berý reformalarynyń oń nátijeleri úshin júieli jáne keshendi sharalar qabyldanyp jatyr. Biz buǵan qýanamyz. «Jaily mektep» ulttyq jobasy –Ádiletti Qazaqstan qurýdyń strategiialyq negizderiniń biri, bilimdi ult kepili.
Abai Jomartuly, ardager-ustaz
Qyzylorda qalasy
