– Erulan Serikuly, búginde TjKB júiesi jaiynda sóz qozǵaǵanda «qarjy stýdent artynan júredi» degen jańa mehanizm jaiynda jii estimiz. Muny qalai túsinýge bolady? Jalpy jańa júie qalai jumys isteitinin túsindirip berseńiz?
– Jańa júie kolledjdiń brend-imidji týraly, kolledjdiń básekege qabilettiligin arttyrý jáne áleýetti talapkerler, iaǵni bizdiń tutynýshylar úshin onyń tartymdylyǵyn arttyra túsetinin atap aitýǵa bolady. Eger kolledj bilim alýshylardyń, ata-analardyń, áleýmettik seriktesterdiń senimine ie bolsa, onda talapker sol oqýǵa túsip, bilim alý úshin mindetti túrde sol kolledjdi tańdaidy.
Al TjKB júiesinde jan basyna shaqqandaǵy normativtik qarjylandyrý júiesi birneshe jyldan beri tájiribeden ótýde. Bul kolledjdiń jalpy kontingentin eskerip, bir stýdentke arnalǵan qarjylandyrý somasy anyqtalady. Iaǵni, kolledjdi tańdaǵan kez kelgen talapker ózimen birge kolledjge qarjylandyrý ákeledi, osylaisha kolledjde jalpy damý úshin kóbirek múmkindikter paida bolady.
– Aǵymdaǵy jyly kolledjderge túsý sharttary ózgerdi me?
– Iá, 2021 jyly birinshi kezekte bul memlekettik bilim berý tapsyrysyn qalyptastyrý jáne ornalastyrý qaǵidalaryna, iaǵni, biýdjet arqyly oqytý esebinen ózgerister oryn aldy. Jergilikti atqarýshy organnyń janyndaǵy komissiiasy, halyqty jumyspen qamtý ortalyǵy men «Atameken» óńirlik kásipkerler palatasy usynǵan kadrlarǵa qajettilik nátijeleri boiynsha memlekettik tapsyrysty qalyptasady.
Osydan keiin ǵana memlekettik tapsyrysqa talapkerlerdiń sany, qandai mamandyqtar men biliktilikter jáne memlekettik tapsyrys qai kolledjderge bólinetini anyqtalady.
Ásirese bul ózgerister orta býyn mamandaryn (tehnologtar, menedjerler, tehnikter jáne t.b.) men joǵary kolledjderdegi qoldanbaly bakalavrlardy biliktilikke qabyldaý boiynsha engizilgen.
Dál osyndai biliktilikterge talapkerler ónirlik Bilim basqarmasynyń aqparattyq júiesi (budan ári – BBAJ) arqyly ótinish berip, beiindik pánder boiynsha baǵalardy saralaý arqyly memlekettik tapsyrys aiqyndalady.
Ótinish bergen kezde árbir talapkerdiń BBAJ-de aldyn ala kásibi diagnostikadan ótý múmkindigi bar jáne oǵan qai mamandyq eń qolaily ekendigi týraly kásibi usynys alýyna bolady. Biraq bul tek usynymdyq sipatta bolatynyn eskertemiz.
Sondai-aq, BBAJ tapsyrý kezinde talapkerge grant alý úshin 2 kolledjdi jáne 2 biliktilikti tańdaý múmkindigi berilgen.
Aýyldyq eldi mekenderde ornalasqan kolledjderge, rýhani (dini) bilim berý uiymdaryna, qylmystyq-atqarý júiesiniń túzeý mekemelerindegi bilim berý uiymdaryna, sondai-aq jumys biliktilikteri boiynsha daiyndyq júrgiziletin kolledjderge qabyldaý BBAJ ótinim berý rásiminsiz, talapkerlerdi kolledjderdiń bazasynda naqty qabyldaý qorytyndylary boiynsha júzege asyrylady.
Iaǵni, jumysshy biliktiligine oqýǵa qabyldaý ózgerissiz qaldy jáne kolledjder bazasynda ótinish berý, odan keiingi áńgimelesý arqyly júzege asyrylady.
– Erýlan myrza, jańa bastamalar aiasynda TjKB júiesine «Demonstratsiialyq emtihandar» degen uǵym engizilip jatqanyn estidik. Bul synaqtyń qyry men syryn qysqasha túsindirip berseńiz?
– Demonstratsiialyq emtihan – bul halayqaralyq WorldSkills standarttarynyń talaptaryna sáikes naqty jaǵdailarda emtihan tapsyrýshylardyń bilimin, biligin jáne praktikalyq daiyndyǵynyń deńgeiin anyqtaý úshin qajet synaq. Aitalyq, aralyq nemese qorytyndy attestattaý qorytyndysy boiynsha bilim alýshylardyń bilim berý baǵdarlamasyn meńgerý deńgeii baǵalanady.
WorldSkills – bul halyqaralyq kommertsiialyq emes qozǵalys, onyń maqsaty jumysshy mamandyqtarynyń bedelin arttyryp, dúniejúzinde kásibi bilim berý salasyn damytýdy kózdeitin uiym. WorldSkills – bul jumysshy mamandyqtarynyń halyqaralyq chempionaty.
Demo-emtihan bizdiń dástúrli biliktilik emtihandarynan kelesý túrde erekshelenedi:
- negizgi aiyrmashylyq WorldSkills standarttarynyń talaptaryn baǵalaýdyń zamanaýi mýltikriterialdyq ádisimen paidalaný bolyp tabylady;
- baǵalaýǵa stýdenttiń/túlektiń daiyndyǵynyń sapasyna jáne onyń múmkindikterine kóz jetkizetin jumys berýshiler de, tiisti beiindegi táýelsiz sarapshylar da qatysady;
- CIS (Competition Information System) júiesin paidalaný – bul demo-emtihan kezinde baǵalaý maqsatynda aqparatty óńdeýge arnalǵan halyqaralyq mamandandyrylǵan baǵdarlamamen qamtamasyz etý, ony WorldSkills International chempionattarynda álemdik tájiribede paidalanady.
- demo-emtihandarǵa arnalǵan tapsyrmalardy jumys berýshilerden, táýelsiz sarapshylardan jáne kolledj pedagogterinen turatyn saraptamalyq top ázirleidi;
- demo-emtihandardyń qorytyndysy boiynsha stýdentter/túlekter quzyrettilik pasportyn (Skills Passport) alady. Pasporttarda stýdent/túlek qansha ball jáne qandai kásibi sheberlik pen daǵdy úshin baǵa alǵany kórsetiledi. Jumys berýshiler jáne ata-analar WorldSkills Kazakhstan saittynda (www.worldskills.kz) emtihan tapsyrýshylardyń tólqujatymen tanysýǵa múmkindikteri bar.
– Qazirgi tańda kásiptik bilim berý salasynda «dýaldy oqytý» júiesi keńinen qoldanyp jatqanyn bilemiz. Elimizdegi kolledjderde «dýaldy oqytý» isi qalai júzege asyp jatyr?
– «Dýaldy oqytý» kolledjde oqytýdy jumys berýshiler kásipornyndaǵy praktika kezeńderimen, sondai-aq jumys berýshilerdiń, bilim beretin ornynyń jáne stýdenttiń teń jaýapkershiligimen bilim alýshylarǵa jumys oryndaryn usynýmen jáne ótemaqy tóleýmen úilestiretin kadrlardy daiarlaý júiesi bolyp tabylady.
Búgingi tańda kolledjderde «dýaldy oqytýdy» (DO) engizýdiń barlyq alǵysharttary men múmkindikteri, onyń ishinde belgilengen reglamentter men erejelerimen normativtik-quqyqtyq júiesi qalyptasqan.
DO jumys berýshiler úshin óz qyzmetiniń erekshelikterin eskere otyryp, «ózderine» kadrlar daiarlai alady. Osy oqytý tásili aiasynda kolledj túlekteriniń eńbek naryǵynyń qajettilikterine barynsha sáikes kelýine qol jetkiziledi. Budan basqa, kásiporyndar ózderine kadrlardy izdeep, irikteýge, olardy qaita oqytýǵa jáne óndiristik jaǵdailarda beiimdeýge qarajatty únemdeidi. Sondai-aq, DO eń jaqsy stýdentterdi tańdaýǵa múmkindik beredi. Oqýdy aiaqtaǵannan keiin kolledj túlekteri kásiporynǵa jumysqa ornalasýyna kepildik beredi.
DO engizý kezinde kolledjder ózderiniń oqý jumys josparlaryn aldyn ala jumys berýshilermen kelisip, «Atameken» Ulttyq Kásipkerler palatasynan maquldaidy. Búgingi tańda bilim berý baǵdarlamalarynyń jumys berýshilerdiń ózderiniń talaptaryna sáikestigi maqsatynda barlyq bilim berý baǵdarlamalary árbir kolledj bazasynda qurylǵan indýstriialyq keńespen kelisiletin bolady.
Qazirgi ýaqytta Almaty qalasy boiynsha 43 kolledjde 38 mamandyq boiynsha 351 seriktes kásiporyndarmen birlesip DO nysany bar kadrlardy daiarlaý júzege asyrylýda. Búgingi tańda DO boiynsha stýdentterdi qamtý 4790 quraidy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 1290 adamǵa kóp.
2021-2022 oqý jylynda Almaty qalasy Bilim basqarmasymen DO boiynsha 8000 stýdentke deiin qamtýdy ulǵaitý, 9 jáne 11-synyptar bazasynda bilim alýshylardy kóbinese jumysshy biliktilikteri boiynsha qabyldaýdy ulǵaitý jáne DO boiynsha kolledjdermen yntymaqtasýǵa daiyn kásiporyndar úlesin ulǵaitý josparlanýda.
– Búginde «Jas maman» jobasy qyzý talqylanýda. Kolledjderge materialdyq-tehnikalyq bazany nyǵaitý jáne jańǵyrtý, basqa da birqatar máseleler boiynsha qoldaý kórsetilýde. «Jas maman» jobasy týraly aita ketseńiz?
– Iá, «Jas maman» jobasy – bul el ekonomikasy úshin kadrlar daiarlaý boiynsha TjKB júiesin damytý jónindegi biregei joba. 2019 jyly QR Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyn iske asyrý aiasynda elimizdiń 180 kolledji men 20 joǵary oqý orny suranysqa ie 100 indýstriialyq jáne servistik mamandyq, sondai-aq halyqaralyq standarttar boiynsha bilikti mamandar daiarlaýdyń halyqaralyq tájiribesin engizý boiynsha «Jas maman» jobasyna endi. Irikteý qatań ótti, onda QR Bilim jáne ǵylym ministrligi, «Atameken» QR UKP ókilderinen, jumys berýshilerden táýelsiz sarapshylardan turatyn komissiia boldy. TjKB júiesiniń ókili retinde qazir kolledjderge qatysty boiynsha aitaiyn.
«Jas maman» jobasynyń negizgi mindeti – bul:
- jumysshy kadrlar men orta býyn mamandaryn daiarlaý boiynsha jańa bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý. Bul halyqaralyq standarttar negizinde jasalǵan bilim berý baǵdarlamalary;
- kolledjderdiń kásiptik bilim berý salasyndaǵy halyqaralyq standarttar talaptaryna sáikestigine halyqaralyq akkreditteýden ótýi;
- tájiribeni jinaqtaý úshin halyqaralyq deńgeide tanylǵan sheteldik áriptesterdi kolledjge tartý. Kolledj basshylary men pedagogtaryn biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótý;
- kolledjdi jańǵyrtý úshin innovatsiialyq jabdyqtar satyp alý;
- WorldSkills standarttary boiynsha quzyrettilik ortalyqtaryn qurý jáne salalyq qaýymdastyqtardyń halyqaralyq standarttary boiynsha kadrlardy sertifikattaý;
- TjKB júiesiniń jáne Worldskills Kazakhstan ulttyq qozǵalysynyń bedelin kóterý.
– Endi bir toqtala ketetin másele, TjKB júiesinde «Akademiialyq derbestik» uǵymy engiziletini belgili boldy. Sizdiń oiyńyzsha, kolledjderdiń «Akademiialyq derbestigi» nede?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyn iske asyrý sheńberinde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń úshinshi otyrysynda TjKB júiesine akademiialyq derbestik engizilip, kredittik oqytý júiesine kóshý júzege asyrylady. Jan basyna normativtik qarjylandyrý engizildi. Budan basqa tehnikalyq jáne kásiptik bilimi bar kadrlardy daiyndaý, onyń ishinde NEET sanatyndaǵy jastar, az qamtylǵan, kóp balaly otbasylardan shyqqan balalar, aýyl jastary úshin memlekettik tapsyrys ulǵaitylǵanyn aita ketýimiz kerek.
Iaǵni, búginde TjKB júiesinde byraz kemshilikter bar:
- úlgilik oqý josparlary men baǵdarlamalary jumys berýshilerdiń talaptary men stýdentterdiń qajettilikterin tolyq eskerýge múmkindik bermeidi;
- úlgilik josparlardyń oqý josparynyń qatań tory dýaldi oqytýdy tolyq kólemde júzege asyrýǵa múmkindik bermeidi;
- eńbek naryǵyna shyǵatyn stýdentter úshin jeke traektoriialar boiynsha oqý múmkindigi joq;
- oqý merzimine qatań bailanystyrylǵan (1 jyldan 10 aidan bastap 3 jyl 10 aiǵa deiin), ol jumys berýshiler men naryqtyń qajettilikteri boiynsha biliktilik alýǵa múmkindik bermeidi.
Búginde kásiptik standarttardy eskere otyryp, bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleýge múmkindik beretin TjKB mazmunyna ikemdilikti engizý tetigi pysyqtaldy. Oqytý nátijeleri boiynsha kreditterdi paidalaný (ECVET halyqaralyq ádisnamasyna sáikes), formaldy jáne formaldy emes bilim berýdi oqytý nátijelerin qaita esepke alý, WorldSkills standarttary boiynsha kásibi quzyrettilik deńgeiin baǵalaýdy engizý múmkindigi bar. WorldSkills degen ne ekenin men joǵaryda aityp ketkem bolatynmyn.
Kolledjderde «Akademiialyq derbestikti» engizý sheńberinde ne jasalǵanyn atap ótkim keledi:
- TjKB Memlekettik jalpyǵa mindetti standarty jobasy ázirlendi, onda oqý merzimderi alynyp tastaldy, jalpy bilim beretin pánderge, bazalyq jáne kásiptik modýlderge qoiylatyn talaptar, formaldy jáne formaldy emes bilim berýdiń aldyńǵy deńgeiiniń oqytý nátijelerin qaita esepteý múmkindigi, baǵalaýdyń baldyq júiesin engizý, oqytý nátijeleri boiynsha kreditterdi esepke alý, oqý josparynyń jańa modeli ózgertildi;
- «Talap» KEAQ janynan biryńǵai aqparattyq bilim berý júiesiniń bazasynda bilim berý baǵdarlamalarynyń tizilimi qurylady;
- barlyq kolledjderde jumys berýshiler men basqa da múddeli taraptardyń salalyq qaýymdastyqtary qatarynan Indýstriialyq keńester quryldy;
- «Akademiialyq derbestikti» engizý boiynsha daiyndyq beiinderin eskere otyryp, óńirler boiynsha kolledjder úshin oqytý seminarlary ótkizildi, bul Normativtik quqyq aktilerge, Bilim berý baǵdarlamalary tizilimine ózgerister, olardy ázirleý jáne engizý jumystary boldy;
- Jańa Memlekettik jalpyǵa mindetti standart, kásiptik standarttar men Worldskills standarttarynyń erejelerin eskere otyryp, TjKB bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý boiynsha ádistemelik usynym ázirlendi;
- ECVET ádisnamasy elementterin eskere otyryp, TjKB bilim berý baǵdarlamasynyń qurylymy ázirlendi;
- oqý josparynyń jańa modeli jasaldy;
- kolledjderge oqýǵa qabyldaý erejelerine túsý emtihandaryn alyp tastaý qarastyrylǵan jáne t.b.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Nazym RYSBETOVA.
