iKOMEK109 búginde – bul elordanyń árbir turǵynyna arnalǵan tsifrlyq qoldaý men daýystyń kórinisi. iKOMEK109 qalalyq ortanyń kelbetin qalai ózgertip jatqanyn, syn-qaterlerge tiimdi jaýap berip, elorda turǵyndary men qonaqtarynyń máselelerin qalai sheshýge umtylatynyn ortalyq basshysy Asqar Taqsymovpen bolǵan suhbattan bildik.
– Asqar Boranbaiuly, iKOMEK109 15 milliondyq ótinish sheginen asty. Bul óte úlken kórsetkish. Bul sannyń artynda ne tur?
– Bul jai ǵana san emes – bul senim men tiimdiliktiń kórsetkishi. 2018 jyldan bastap, iKOMEK109 júiesi iske qosylǵaly beri Astana turǵyndarynan 15 millionnan astam ótinish qabyldadyq. Tek 2024 jyldyń ózinde – 2,3 millionnan asa ótinish tústi. 2025 jyldyń alǵashqy ailarynda – 780 myńnan astam. Bul – tek bastamasy ǵana. Árbir ótinishtiń artynda naqty bir másele, suranys, apat, shaǵym nemese usynys jatyr. Biz olardy der kezinde jáne sapaly qarastyrýǵa mindettimiz.
– Mundai turaqty deńgeidegi jumysty qalai qamtamasyz etip otyrsyzdar?
– Bizde kópdeńgeili tsifrlyq ekojúie qalyptasqan, ol ótinishterdiń úlken aýqymyn jedel óńdeýge múmkindik beredi. Orta eseppen alǵanda, kún saiyn iKOMEK109-ǵa 5–8 myńǵa deiin ótinish túsedi. 78% – qysqa 109 nómiri arqyly, al 22% – balama tsifrlyq arnalar arqyly kelip túsedi: Telegram-bot, ákimdik saity, mobildi qosymsha jáne áleýmettik jeliler. Búginde Telegram-botty 98 myń adam, al mobildi qosymshany 93 myńnan astam qoldanýshy belsendi paidalanady.
Mundai nátijege biz omnikanaldy tásildi engizý arqyly qol jetkizdik. Bul tásil buǵan deiin tek biznes salasynda qoldanylyp kelgen. Bizdiń ortalyq osy úlgini memlekettik sektorda aýqymdy túrde alǵash engizip, qyzmetke qoljetimdilikti barynsha ikemdi ári yńǵaily etti. Qala turǵyny ózi úshin qolaily arnany tańdai alady – meili ol telefon bolsyn, sait, messendjer nemese áleýmettik jeli. Bul qyzmetke degen qoljetimdilikti arttyryp qana qoimai, ótinishterge áreket etý ýaqytyn edáýir qysqartty.
– Sońǵy jyldary ortalyqtyń fýnktsionaly men aýqymy aitarlyqtai keńeidi. Iaǵni, iKOMEK109 jai ǵana koll-ortalyq emes deýge bola ma?
– 2022 jyly biz aýqymdy transformatsiiany bastadyq. Bul – turǵyndarmen jáne qalalyq qurylymdarmen ózara árekettesý tásilin túbegeili ózgertti. Biz dástúrli call-ortalyq modelinen bas tartyp, ITSM halyqaralyq standarttaryna jáne Smart City-diń úzdik tájiribelerine súiene otyryp, sitýatsiialyq ortalyqtyń fýnktsionalyn edáýir keńeittik.
Analitikalyq jáne monitoringtik bloktar kúsheitildi. Mysaly, 2023 jyly beinebaqylaý júiesi arqyly 19 384 quqyq buzýshylyq tirkelse, 2024 jyly bul kórsetkish 21 010-ǵa jetti. 2025 jyldyń alǵashqy ailarynda – 9 000-ǵa jýyq. Bul – monitoringtiń tiimdiligin jáne qamtý aimaǵynyń keńeigenin kórsetedi.
Qazirgi tańda iKOMEK109 ortalyǵy qaladaǵy mańyzdy núktelerde – jol qiylystarynda, mektepterde, emhanalarda, aýlalar men adamdar kóp jinalatyn jerlerde ornatylǵan 12 000-nan astam beinekameraǵa qosylǵan. Bul kameralar tek tártipti baqylap qana qoimai, potentsialdy qaýipterdi anyqtaýǵa kómektesedi – ashyq liýkterden bastap, esirtki taratý áreketterine deiin. Mundai júie qoǵamdyq qaýipsizdikti arttyryp, jedel qyzmetterdiń kez kelgen qaýip-qaterge dereý áreket etýine jaǵdai jasaidy.
– Siz ǵylymi jáne saraptamalyq qyzmetpen de belsendi ainalysasyz. Bul iKOMEK109-dyń jumysyna qalai yqpal etedi?
– Meniń oiymsha, qalany tsifrlyq basqarý ǵylymi negizsiz múmkin emes. iKOMEK109-da engizilgen barlyq negizgi sheshimder – tek basqarýshylyq bastamalar ǵana emes, sonymen birge júieli baqylaý, taldaý jáne zertteýlerdiń nátijesi.
Men ortalyqta jumys istei júrip, qalalyq júielerdiń minez-qulqyn únemi zertteimin: qyzmetterdiń, aýdan ákimdikteriniń reaktsiiasy qalai, ótinish aǵyndary qalai qalyptasady, qai mezgilde qandai zańdylyqtar qaitalanady. Bul baqylaýlar meniń ǵylymi maqalalarymnyń negizine ainaldy. Qazirgi tańda retsenziialanǵan ǵylymi basylymdarda 6 maqalam jariialandy, jáne olardyń barlyǵy Smart City tájiribesine negizdelgen.
Mysaly, «Big Data – Smart City basqarý quraly retinde» atty maqalada azamattardyń ótinishteri boiynsha jinaqtalǵan derekterdi boljaý analizi men kommýnaldyq resýrstardy josparlaý dáldigin arttyrý úshin qalai paidalanýǵa bolatynyn kórsettik.
«Geonomics jáne turǵyndar týraly derekterdi ózektendirý» atty maqalada keńistiktik jáne minez-qulyqtyq derekterdiń integratsiiasy zertteldi. Bul turǵyn úi-kommýnaldyq saladaǵy júieli zańbuzýshylyq oshaqtaryn nemese jappai shaǵymdaný oryndaryn dál anyqtaýǵa múmkindik berdi.
Al «Aqparattyq tehnologiialar arqyly qalalyq tirshilikti jaqsartý» atty maqalada biz iKOMEK109 negizinde júzege asqan naqty keisterdi jinaqtadyq – ótinishterdi baǵyttaý protsesin avtomattandyrýdan bastap, qyzmetkerler men turǵyndarǵa arnalǵan mobildi sheshimderge deiin.
Osy zertteýlerdiń barlyǵy bizdiń ishki sheshimderimizge negiz boldy. Men úshin ǵylymi jumys – akademiialyq maqsat emes, qalanyń mehanizmin tereń túsiný jáne naqty jumys isteitin tsifrlyq sheshimder qurý joly. iKOMEK109 – men úshin qalalyq transformatsiianyń tiri zerthanasyna ainaldy.
– Demek, ǵylymi tásil naqty tájiribege endirilip otyr ǵoi?
– Iá, meniń jumysym tek sheshimderdi engizý emes – biz olardy aldymen jobalaimyz, validizatsiiadan ótkizemiz, sosyn masshtabtaimyz. Men GITEX Global (Dýbai) jáne Astana International Forum sekildi halyqaralyq alańdarda jasandy intellekt pen Smart City sektsiialarynda bizdiń tásilderimizdi tanystyrdym. Onda biz tsifrlyq etika, jasandy intellektini retteý, qaýipterdi baǵalaý sekildi máselelerdi jetekshi sarapshylarmen birge talqylaimyz. Bul printsipterdi biz qalalyq ortada naqty iske asyryp otyrmyz.
– Aldaǵy ýaqytta iKOMEK109 qandai damý baǵyttaryn kózdep otyr?
– Búginde memlekettiń tsifrlyq kún tártibi jasandy intellektini endirýge baǵyttalǵan. Biz de bul baǵytty iKOMEK109 úshin strategiialyq mańyzdy dep esepteimiz. Qazirgi tańda ótinishterdi avtomatty túrde jikteý jáne baǵyttaý úshin JI algoritmderin synaqtan ótkizip jatyrmyz. Bul operatorlarǵa túsetin júktemeni azaityp, jaýap berý jyldamdyǵyn arttyryp, qalany boljaý arqyly basqarýǵa múmkindik beredi.
Budan bólek, sońǵy jyldary biz Qazaqstannyń óńirlerimen tájiribe bólisip kelemiz. Kezdesýler ótkizemiz, keńes beremiz, áriptesterge óz óńirlerinde osyndai sitýatsiialyq ortalyqtardyń úlgisin qurýǵa kómektesemiz. Bizdiń mindet – tek kóshbasshy bolý emes, el kóleminde biryńǵai tsifrlyq áreket etý ekojúiesin qalyptastyrý.
Biz sonymen birge tehnikalyq baza men baǵdarlamalyq qamsyzdandyrýdy júieli túrde jańartyp kelemiz. Bul – serverlik infraqurylym, beinebaqylaý júieleri, sondai-aq mobildi qosymsha men intsidentterdi basqarý platformasy. Tehnologiialyq jańarý – eshqashan toqtamaityn protsess. Biz árdaiym iKOMEK109-dyń tiimdilik etalony bolyp qala berýine umtylamyz.
– Asqar Boranbaiuly, mazmundy suhbatyńyz úshin alǵys aitamyz. Sizdiń tájiribeńiz, júieli oilaý qabiletińiz ben ǵylymi kózqarasyńyz Astana qalasyndaǵy ǵana emes, búkil el boiynsha tsifrlyq servistiń sapa standartynyń qalyptasýyna úles qosady dep senemiz.
