Euronews-te Qazaqstan prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń orta derjavalardyń róli týraly maqalasy jariialandy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
“Qazaqstan siiaqty elder jańa kúshpen alǵa shyǵyp, qatysýshy retinde ǵana emes, sonymen qatar jahandyq arenadaǵy jaýapty oiynshy retindegi óz rólin kórsete bilýi kerek. Tótenshe geosaiasi týrbýlenttilik pen turaqty qaqtyǵystarǵa toly búgingi álemde kópjaqty sheshimder óte mańyzdy. Eýropa, Taiaý Shyǵys jáne Afrikadaǵy soǵystar júzdegen myń adamnyń ómirin qiyp, klimattyń ózgerýi milliondaǵan adamdy ash, jalańash jáne baspanasyz qaldyryp jatyr. Bul qaqtyǵystar sheshilmeitindei bolyp kórinedi.
Osy jahandyq alaýyzdyq aiasynda dástúrli derjavalar – álemniń ekonomikalyq jáne saiasi alpaýyttarynyń birigip jumys isteý múmkindigi azaiyp barady.
Ýkrainadaǵy qaqtyǵys diplomatiialyq tyǵyryqqa ákeldi. Gazadaǵy jalǵasyp jatqan jaǵdai úlken gýmanitarlyq apatqa ainaldy. Al Úndi-Tynyq muhity aimaǵyndaǵy shielenis konstrýktivti ózara árekettesý esebinen qaýipti áreketterge itermeleidi.
Sonymen birge Birikken Ulttar Uiymy siiaqty halyqaralyq konsensýsty ilgeriletý úshin qurylǵan qurylymdar da tyǵyryqqa tirelip jatyr.
Orta derjavalar, ikemdi, negizgi oiynshylar
BUU Qaýipsizdik Keńesi turaqty músheleriniń veto quqyǵy únemi tyǵyryqqa tireitin jaǵdailarǵa ákeledi. Jahandyq daǵdarys boiynsha sheshýshi áreketter qabyldaýǵa kedergi keltire otyryp, ýnilateralizm (birjaqty áreket) ujymdyq áreket etý kerek kezde stsenariiler qaitalana beredi.
Bul mýltilateralizm (kópjaqty tásil) rýhyn odan ári buzady jáne halyqaralyq institýttarǵa degen senimdi tómendetedi. Osyǵan orai, Qazaqstan siiaqty orta derjavalar óz óńirlerinde jáne odan tys jerlerde turaqtylyqty, beibitshilik pen damýdy qamtamasyz etý úshin ósip kele jatqan múmkindikterge ie negizgi oiynshy retinde áreket etedi. Alyp derjavalar saiasatynyń kúrdeliligine qaramastan, bizdiń ikemdiligimiz kúrdeli diplomatiialyq landshafttarda sátti baǵyt taýyp, ymyraǵa kelý men bitimge kelýge jol ashýǵa múmkindik beredi.
Álemdik alpaýyt derjavalar siiaqty jahandyq yqpalǵa ie bolmasa da, biz siiaqty elder azyq-túlik jáne energetikalyq qaýipsizdik, aqparattyq tehnologiialar, sondai-aq jetkizý tizbeginiń turaqtylyǵy boiynsha jahandyq arenada aitarlyqtai áser etý úshin qajetti ekonomikalyq kúshke, áskeri múmkindikterge jáne saiasi erik pen diplomatiialyq sheberlikke ie bolýy múmkin.
Sonymen qatar orta derjavalar kópjaqty kózqaras ideiasyna berik. Ózin osy institýttarmen shekteýli sezinetin alpaýyt derjavalardan aiyrmashylyǵy, bizdiń elderimiz daýlardy sheshýdiń, aýmaqtyq tutastyqty qorǵaýdyń jáne klimattyń ózgerýi men pandemiia siiaqty jalpy máselelerdi sheshýdiń osy mańyzdy jahandyq tetikterine táýeldi.
Qazaqstan halyqaralyq dialog pen birlesken is-qimyl úshin únemi jańa platformalar izdei otyryp, kópjaqtylyqty árqashan jaqtap keledi. Iadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy turaqty jumysymyzdan basqa, biz jahandyq aýqymda jasandy pandemiia men bioterrorizmniń joiqyn saldaryn boldyrmaý maqsatynda bioqaýipsizdikke baǵyttalǵan jańa kópjaqty vedomstvo qurýdy belsendi túrde ilgeriletip kelemiz. Biz sondai-aq biyl Frantsiiamen birge sý tapshylyǵy men shóleittený problemalaryna tap bolǵan álem elderi men qaýymdastyqtaryn biriktirýge baǵyttalǵan birinshi "bir sý" sammitiniń teń tóraǵasy bolǵanymyzdy maqtan tutamyz. Sonymen qatar biz klimat ózgerýiniń saldarymen kúresý jónindegi óńirlik kúsh-jigerdi úilestirý úshin Ortalyq Aziia men Aýǵanstan boiynsha turaqty damý maqsaty (TDM) boiynsha BUU-nyń jańa Óńirlik ortalyǵyn ózimizge ornalastyrýdy usyndyq.
Biz sondai-aq uzaqqa sozylǵan qaqtyǵystardyń sheshimin tabýda óz kómegimizdi usynýdan qoryqpaimyz. Muny Ázerbaijan men Armeniia arasyndaǵy beibit kelissózder júrgizý jónindegi bizdiń jaqyndaǵy mindettememiz qýattaidy, bul bizdiń dialogty ilgeriletý jáne beibitshilikti ilgeriletý úshin orta derjavalardyń kúshine degen senimimizdi aiǵaqtaidy.
Kelesi jyly Helsinki qorytyndy aktisine 50 jyl tolady. Ol qyrǵi-qabaq soǵystan keiingi álemdegi uly derjavalar arasyndaǵy alaýyzdyqtardyń qaita oralýy men qaita jandanýy týraly oilanýǵa qundy múmkindik beredi. Alaida odan da mańyzdysy – jahandyq birlikke aparatyn jol jeńilmeidi. Olar buǵan deiin de sátti ótken. Álem kelispeýshilikterdi jeńip úlgerdi jáne ony diplomatiia men dialog arqyly qaitadan jasai alady. Barlyǵymyz óz álemimizge jańa tynys alý úshin birge jumys isteýimiz kerek. Degenmen iri derjavalardyń bul úderiske senim artýǵa daiyndyǵy barǵan saiyn azaiǵanyn jáne shaǵyn elderdiń jetkilikti yqpalynyń joqtyǵyn eskersek, bul qozǵalysty basqarý – orta derjavalardyń mindeti.
Qazaqstan siiaqty elder jańa kúshpen alǵa shyǵyp, ózin qatysýshy retinde ǵana emes, jahandyq arenadaǵy jaýapty oiynshy retinde de óz rólin kórsetýi kerek. Osy syn saǵatta biz barlyq halyqaralyq seriktesterimizdi kópjaqtylyqty nyǵaitýǵa – kóptegen jetistikterge jetken jahandyq júieni jandandyrýǵa jáne investitsiialaýǵa bizge qosylýǵa shaqyramyz.
Bizdiń ujymdyq is-áreketterimiz búgingi beibit kúnge ǵana emes, sonymen birge gúldengen jáne úilesimdi bolashaqqa degen umtylysymyzdy kórsetsin. Mindet qiyn, biraq tabandylyq, kóshbasshylyq jáne dialogqa degen berik nietpen biz búgingi qiyndyqtardy erteńgi jetistikterge ainaldyra alamyz. Kópjaqty jańarý dáýirine jol kórseteiik".
