Erlan QARIN: «Táýelsizdik pen el tutastyǵynan eshnárse joǵary emes»
– Qoǵamda sońǵy kezde qyzý talqylanyp jatqan másele – jer daýy. Ózińiz bilersiz, elimizdiń túrli aimaqtarynda Jer kodeksiniń jańa normalaryna qarsy azamattardyń narazylyqtary oryn alyp, endi, mine, Elbasy sheshimimen Úkimet janynan qoǵamdyq komissiia quryldy. Ótken senbi kúni Astanada bul komissiianyń alǵashqy otyrysy ótti. Onyń jumysyna qandai baǵa berer edińiz?
– Elbasynyń saiasi sheshimi jer daýyna senimdi túrde núkte qoidy deýge bolady. Nursultan Nazarbaev úkimet pen qarapaiym azamattar arasyndaǵy jer daýyna eń joǵarǵy saiasi arbitr retinde ádil baǵasyn berip, daýdy sheshýdiń naqty jolyn aiqyndady. Endigi jumys – Úkimet quryp otyrǵan qoǵamdyq komissiia arqyly Jer kodeksindegi daý týdyryp otyrǵan normalar boiynsha naqty máselelerdi jumys rejiminde, kásipkerler men dihanshylardy, qoǵamdyq uiym ókilderin tarta otyryp jan-jaqty talqylaý. Birinshi otyrysty muqiiat baqyladym, meniń oiymsha, alǵashqy otyrys durys ótti. Aldymen, komissiia quramyn aityp ótý qajet – komissiia jumysyna barlyq saiasi partiialardyń – «Nur Otannan» bastap oppozitsiialyq JSDP partiiasynyń ókilderi men kásipkerler, agrarlyq sala ǵalymdary, belgili qoǵam qairatkerleri, mysaly Muhtar Shahanov, Dos Kóshim, Muhtar Taijan, Aidos Sarym, Berik Ábdiǵali, Murat Ábenov jáne taǵy basqalary qatysyp jatyr. Bul durys, óitkeni jer máselesin jan-jaqty talqylaý qajet. Birinshi otyrysta barlyq múshelerge shekteýsiz sóz berildi. 7 saǵat talqylaý barysynda 70-ten asa kisi sóz sóilep, otyrystyń barysyn 120 jýrnalist baqylap otyrdy. Iaǵni, bilik ózekti máseleni ashyq, búkpesiz talqylaýǵa múddeligin tanytty. Birinshi otyrys uiymdastyrýshylyq baǵytta bolǵanymen, kelesi jáitti ańǵartty – negizgi daý ol bilik pen qoǵam arasynda emes, al aýyl sharýashylyǵymen ainalysatyn kásipkerler men qoǵam qairatkerleri arasynda eken. Kásipkerler arasynda sońǵy daý jer reformasyn tejei me degen alańdaýshylyq basym bolsa, qoǵam qairatkerlerin negizinen alańdatatyny – bul jerdiń sheteldikterge jalǵa berý máselesi. Menińshe, bul otyrys bilik pen qoǵamnyń osy máseleler boiynsha belgili bir kelisimge kelý múmkindigin sezdirdi. Sondyqtan komissiia kópke sozbai-aq oń sheshim daiyndaidy degen úmittemin. Endi bireýler, árine, komissiianyń jumysyn qabyldamai, demarsh ta jasaýy yqtimal, biraq bizdiń ortaq maqsat, dialog protsesin úzbei saqtaý. Syrtqa shyǵyp alyp, «men qatyspaimyn, senbeimin» degender ózderi bastapqy maqsattan aýytqyp otyr, ol durys emes. Aittyń ba, talqylaýǵa qatysyp, óz usynystaryńdy ortaǵa salyp, sony júzege asyrýǵa kúsh salý qajet. Bizdiń halyq qashanda óz sózine berik, saliqaly, salmaqty is áreketti qoldaǵan, sondyqtan qoǵam qairatkerlerinen de salmaqty ustanymdy kútedi.
– Osy jaǵdailarǵa sebep bolǵan óńirlerde oryn alǵan mitingiler ekenin bilemiz. Elimizde miting ótkizý mádenieti qalyptasyp jatyr deýge bola ma?
– Mundai mádeniet burynnan bar dep oilaimyn. Biraq saiasi miting ótkizý degen jańa mádeniet qalyptasty, azamattardyń sanasy joǵary eken dep, qit etse, qaita-qaita kóshege shyǵýdy toqtatý kerek. Men muny biliktiń ishinde júrgen qairatker bolǵan soń, bárin sabyrǵa shaqyryp, adamdardyń, azamattardyń kóshege shyqqanynan qorqyp, olardy qalai da bolsa alańǵa shyqpaýyna úgittep-nasihattap jatqanymnan aityp otyrǵan joqpyn. Birinshiden, óz basym qashanda kez kelgen máseleni aqylmen, sabyrmen sheshýdi qoldaimyn. Ekinshiden, basqa azamattarmen salystyrǵanda, men mundai jaǵdailardy kóp kórdim. Máselen, Qyrǵyzstandy aitýǵa bolady. Úshinshiden, bizdiń tarihymyz ben dástúrimizde búlik shyǵaryp, ashyq teketireske barý joq. Árqashanda alqaly keńes quryp, bir ymyraǵa keletin edik.
Qaitalap aitaiyn, qaita qaita, qit etse kóshege shyǵýdy osymen qoiý kerek. Sebebi biz qiyn zamanda ómir súrip jatyrmyz, ainalamyzda kúrdeli geosaiasi protsester júrip jatyr. Álemdik saiasatta teketires pen shielenis artyp barady. Kezinde Cherchill: «Epoha gigantov ýhodit, nastýpaet vremia karlikov» – degen edi. Iaǵni, alyp derjavalar arasyndaǵy kúrestiń ornyna, aimaqtyq túrli kúshterdiń ashyq básekelestigi oryn alýda. Geosaiasi kúrestiń shieleniskeni sonshalyq, álemde sońǵy 5 jylda 15 jańa áskeri konflikt paida bolyp, buryn jylyna álemde 5-6 myń terakt oryn alsa, ótken jyly álemde 14 myńǵa jýyq terroristik shabýyldar oryn alǵan. Dál osyndai qaýipti kezeńde bizdiń bir daýdan ekinshi daýǵa ketip, kompromiss izdemei, ózara daýlasýymyzdyń sońy bireýge jem bolýmen aiaqtala ma dep qorqamyn. Kúni keshe Atyraýda bolsyn, Oralda bolsyn, ondaǵy azamattardy alańǵa shyǵýǵa bireýler itermeledi degen oiǵa qarsymyn. Biraq mundai jaǵdailar qaitalanyp jatsa, ony belgili bir syrtqy kúshterdiń paidalanyp ketpeýine eshkim de kepildik bere almaidy. Mundai qaýip-qater óte joǵary. Qandai daý bolmasyn, ony óz ishimizde sheshe alamyz degen oidamyn. Jáne tek ózimiz sheshýimiz qajet.
– Bul arada bizdiń dástúrli suhbattarymyzdyń biri esime túsip otyr. Esińizde bolsa, osydan 7-8 jyl burynǵy suhbatyńyzda siz «Qazaqtyń Táýelsizdik bizge ne berdi?» degen talaby zańdy» degen edińiz. Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynda bul talap qanshalyqty ózgerdi ári ósti?
– Menińshe, oryn alǵan oqiǵalar, bir jaǵynan, obektivti qubylys. Buny kezdeisoq nárse dep tanýǵa da bolmaidy. Bul bizdiń shyn máninde el bolyp qalyptasqandyǵymyzdy kórsetip otyr. Biz osy ýaqytqa deiin Táýelsizdikti ielengenimizdiń nátijesin onyń formaldi kriteriileri boiynsha ólshep keldik. Biraq ótken jyly Ýkrainada, Taiaý Shyǵystaǵy Siriia, Liviiada bolǵan oqiǵalardy kóre otyryp, bizde oryndy suraq paida bola bastady. Olar da biz siiaqty ne 25 jyl buryn, ne odan da baiyrǵy zamandarda memleketterin qura bastady. Biraq bir sátte memleketteri ydyraýǵa sál-aq qaldy. Biz osy elderdiń taǵdyryna qarap, oilana bastadyq: olarda da memlekettik apparattyq júie, shekara boldy. Biraq bir sátte bir daǵdarysqa tótep bere almai, el retinde ydyrai bastady. Sonda Táýelsizdiktiń kepili nede? Memleketti Birikken Ulttar uiymynyń moiyndap, onyń týy men Ánurany, valiýtasy men áskeriniń bolǵany jetkiliksiz eken. Memleket retinde ózin-ózi jariialaý bir bólek te, memleket bolyp qalý – ekinshi másele. Mine, bul oqiǵalardyń Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynda oryn alyp otyrǵanynyń bir kórsetkishi – bul bizdiń shynaiy memleket qalyptastyrý jolynda kele jatqanymyzdyń belgisi. Sebebi kez kelgen memlekettiń tiregi – onyń azamattary. Egerde sol eldiń azamattary ortaq qundylyqtar úshin, eldik úshin, memlekettilik úshin óz pozitsiiasyn bildire almasa, onda bul memleket sonshalyqty berik, myqty dep aita almaimyz. Elbasynyń da Assambleianyń jinalysynda: «Elin, jerin qorǵaýǵa daiyn ekendigin kórsete alatyn halqymnan ainalaiyn!» – degeni – shynaiy aitylǵan pikir. Alańǵa shyqqan azamattardyń teketires pen ylańǵa jol bermei, ashyq, mádenietti túrde mitingtiń uiymdastyrylǵandyǵy da sol azamattardyń belgili bir máselelerge qanshalyqty narazy bolsa da, ortaq múdde – birlik, turaqtylyq, tártiptiń qajettiligin túsinetindigi, ortaq qundylyqtar aiasynda shynaiy birige alatyndyǵyn anyq baiqatty. Biraq, sonymen qatar, qandai da másele týmasyn, ony tek qana ózimiz aqylǵa sala otyryp sheshe alatyndyǵymyzdy umytpaiyq. Qandai da bir másele bolmasyn, ol el tutastyǵy men táýelsizdiginen joǵary bola almaidy.
– Prezident jer máselesinde halyqqa durys aqparattyń jetpegenin basa aitty. Bilik pen halyq arasynda naqty jumys istep otyrǵan dialog alańy bar deýge bola ma?
– Bul jerde Prezidenttiń aityp otyrǵany ne?! Bul keri bailanystyń bolýynda. Iaǵni, bir baǵyttaǵy bailanys emes, tek ákimder men ministrlerdiń jýrnalister aldyna shyǵyp alyp, birjaqty brifing ótkizip, odan keiin jýrnalisterdiń suraqtaryna jaýap bermei, ainalyp ketýinde emes. Iaǵni, bilik pen qoǵam arasyndaǵy bailanys bir jaqty emes, eki jaqty bolýy qajet. Sebebi qoǵam ózgeris ústinde. Burynǵydai tek teledidar arqyly habar berý jetkiliksiz. Áleýmettik jeliler paida bolyp, keń qoldanysqa ie bola bastady. Biz aityp jatqan Feisbýk, Tvitterdan basqa, ýatsap, telegramm siiaqty messendjerler paida boldy. Iaǵni, qoǵam burynnan da joǵary qarqynmen aqparattandyryla tústi. Qazir jurtshylyq keshki jańalyqtardy kútpei-aq aqparatty dástúrli BAQ-tarǵa balama kózderden alatyn boldy. Bul bilikten, basqa da aqparattyq protseske qatysýshylardan aqparatty berýde, taratýda, qabyldaýda burynǵydan da qarqyndy, shapshań qimyldaýyn talap etedi. Sondyqtan da bilik jańa qoǵamdyq ózgeristerge sáikes qarqyndylyqpen birge ózgerip otyrýy kerek. Jyl saiyn bilik qoǵammen bailanysty nyǵaitý maqsatynda jańa quraldardy oilap taýyp jatady. Máselen, ákimderdiń halyq aldyndaǵy esebi dedik, odan keiin ministrler men ákimderdiń blog júrgizýge mindettedik, odan keiin baryp ákimderdi jyl saiyn Astanada jýrnalister aldynda esep berýin engizdik jáne taǵy basqalary. Iaǵni, alańdar az emes, tipti jyl ótken saiyn jańa tásil qosylyp jatady. Biraq olardyń sany artqanymen, másele azaiyp jatqan joq. Nege? Sebebi bul bailanystar kóbine birjaqty kúide, múmkin, bul institýttardyń sanyn kóbeitpei, olardyń mazmunyn arttyrǵan durys shyǵar. Jer daýy sol qoǵam men bilik arasyndaǵy bailanystaǵy problemalardy ańǵartty. Mine, sondyqtan men bul oqiǵalardyń túpkilikti sebebi shyn mánisinde jer máselesinde emes, al bilik pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynasynda dep oilaimyn.
– Eger de osy oqiǵalardan sál aýytqyp, eldiń damý máselelerine basqa qyrynan qaraityn bolsaq, qazirgi qazaq qoǵamynyń kúiine qandai baǵa berer edińiz? Qazaq qoǵamynyń aldyndaǵy negizgi qaterler qandai sonda?
– Qalai bolǵanda da, elimiz óz damýyndaǵy jańa bir kezeńge aiaq basýda. Búginde qazaq qoǵamy úlken transformatsiiany bastan keshýde. Bunyń tek teris jaqtaryn ǵana emes, oń jaqtaryn da kóre bilýimiz kerek. Bul qazaq qoǵamynyń belsendiligin, sanasynyń ashyqtyǵyn, oi keńdigin, uiymdasý qabiletin, ulttyq múddelerdi qorǵaýdaǵy tabandylyǵyn, talaptardyń ózgeriske ushyrap jatqandyǵyn, áleýmettik-saiasi maqsattardyń alýan túrliligin kórsetti. Baiaǵydai tek til máselesin ǵana alǵa tartpaidy. Talaptar ózgerýde, kúrdelenýde.
Al qaterli tustaryna kelsek, bizdiń qoǵam úshin eń qaýipti másele, ol – áleýmettik jáne saiasi marginilizatsiia. Saiasi marginilizatsiia degenimiz – belgili bir áleýmettik-saiasi toptardyń saiasi protsesterden shet qalýy, oǵan belsene aralasa almaýy. Áleýmettik marginilizatsiia degenimiz – qoǵamnyń, ásirese jastardyń kúndelikti ózgeristerge sondai qarqynmen beiimdele almai, basqa kúide qalýy. Jańa qundylyqtar men maqsattardy bere almaýy. Menińshe, eń qaterli trendter osy. Olardy ýshyqtyryp otyrǵan jemqorlyq máselesi, sebebi ol teńsizdikti kúsheite túsedi. Qudaiǵa shúkir, keshegi bolǵan oqiǵalardan biz aman-esen shyqtyq. Azamattar ózderiniń sanasynyń ashyq, rýhy biik ekendigin kórsetti. Biraq mundai jaǵdailar oryn ala beretin bolsa, basqa da áleýmetik toptar tartyla berse, sonyń ishinde jastar jaǵy buǵan kóp aralassa, bul erteń quqyqtyq arnadan shyǵyp ketip, keri áserin tigizýi múmkin. Sebebi qazaq qoǵamy birtekti emes. Qazaqtyń ishinde baiy da bar, kedeii de bar. Iskeri men jalqaýy da bar. Bilimdisi men bilimsizi de bar. Sondyqtan qazir bárimiz úshin syn saǵat – bilikke de, ziialy qaýymǵa da, saiasi kúshterge de...
– Siz qoǵamdyq talaptar kúrdelenýde dedińiz, biraq degenmen de qazaq qoǵamynda qandai saiasi platforma, qandai saiasi ustanym basymyraq dep oilaisyz?
– Sońǵy oqiǵalar qazaq qoǵamyndaǵy saiasi kózqarastardyń alýan túrligin ańǵartsa da, qazaq qoǵamy ideologiia jaǵynan kóbinese solshyl baǵytta ekenin kórsetti. Qazaq aýditoriiasyndaǵy diskýssiialarda biz kóbinese bárin bir shkalamen ólshep keldik. Qazaqy jáne qazaqy emes, ulttyq jáne ultjandy emes dep saiasatkerler men qairatkerlerdi ekige jiktedik. Biraq biz taǵy bir nárseni umytpaýymyz kerek, munda kóp nárse halyqtyń ult taqyrybyna kózqarasymen ǵana emes, sondai-aq, saiasi kózqarastarymen jikteledi ǵoi. Kez kelgen qoǵamda ońshyl jáne solshyl baǵyttan bólek, tsentristik baǵytta, radikaldy ońshyl, radikaldy solshyl dep te jikteledi. Biraq qazaq qoǵamy negizinen solshyl konservativtik baǵytta. Iaǵni, memlekettiń basym rolin qalaidy, qarapaiym qazaq ainaladaǵy protsesterdi solshyl kózqarastarymen ólsheidi. Qazaq ne kútse de, úkimet pen memleketten kútedi. Ashyǵyn aitatyn bolsaq, ózinen eshnárseni kútpeidi jáne ózine kóp talap qoia bermeidi. Túbegeili reformalardan seskenedi, olarǵa daiyn emes. Jerden, tilden, ulttyq biregei sipattan aiyrylyp qalamyz degen qorqynysh bar.
– Bul qorqynysh tek bir ǵasyrda qazaqtyń eki dúniejúzilik soǵys, ashtyq pen repressiia, qýdalaý men Alash qairatkerleri siiaqty saiasi elitasynan aiyrylǵanynan soń týyndap otyrǵan joq pa? Jalpy, ulttyń boiynda ózin-ózi saqtaý instinktimen qatar, memleketti saqtaý túisigi bolǵany durys emes pe?
– Durys aitasyz. Bizdiń ult bir ǵasyrlyq tarih ishinde, basqa qandai da bir ulttyń basynan keshirmegen talai saiasi dramalyq, tragediialyq jaǵdailardy keshti. Sondyqtan ulttyń ózin-ózi saqtaý instinkti kúshti. Biraq, menińshe, el damýy úshin qazaq qoǵamy sapalyq ózgeristerdiń qajettiligin de túsinip, moiyndaýy qajet. Onyń bir alǵysharty, ideialyq alýan túrlilik. Ulttyq býrjýaziianyń qalyptaspai jatqandyǵy, bálkim, sodan shyǵar. Bizde ońshyl baǵyttaǵy intellektýaldardyń úlken bir toby da joq eken. Aidos Sarym, Tólegen Jókeev siiaqty biren-saran ońshyl kózqarastaǵy qairatkerlerdi ataǵannan basqa. Jalpy, reformalardyń qajettigin memleket tarapynan emes, qoǵam ishinen jaqtaýshylar bar ma? Joq demesek te, kóp emes. Tipti, keńestik idealdar ornyqqan Resei qoǵamynyń ózinde ońshyl kúshter men ońshyl qairatkerler bar. Al qazaq qoǵamynda ondailar az. Tulǵalar emes, doktrinalar az. Jalpy, biz Jer kodeksindegi daý-damailardan keiin reformalardan múldem bas tartpaýymyz kerek. Qatelespesem, 2003 jyly «Jas Alash» gazetinde «Ultshyldyq pen liberalizm» atty maqala jazǵan edim. Iaǵni, qazaq qoǵamynyń damý perspektivasy osy eki kózqarastyń úilesimine bailanysty bolatyn siiaqty. Iaǵni, ultshyldyǵyna – ulttyq jáne memlekettik múddelerge beriktigimen qatar, ulttyq-demokratiialyq qundylyqtardaǵy ustanymdarǵa táýeldi. Osy eki platformanyń úilesimdiligi bizdiń qoǵamnyń jańa jaǵdailarǵa, álemdik kúrdeli protsesterge sol qarqynda beiimdelýimizdiń kepili. Bilik te qoǵammen qarym-qatynasty jetildirýden basqa jalpy qazaq qoǵamynyń bolashaqtaǵy qandai sapaly kúige kóshýge umtylýy kerek, álemdegi protsesterge qalai beiimdelýi kerek, jańa synaqtarǵa bailanysty qandai sheshimder qabyldaýy kerek degendei máselelermen shuǵyldanýy tiis. Bul oqiǵalar barlyq jaqqa birdei sabaq boldy bilikten bastap qoǵamǵa da, ziialy qaýym men ultshyldarǵa da... Ulttyq sana ózgeris ústinde, biraq bul protsess qalai jáne qandai qarqyndylyqpen júrip jatqanyn jalpy sezsek te, tereń zerttep, saraptap jatqan joqpyz. Qazaq qoǵamyndaǵy ishki protsesterdi, qundylyqtardyń ózgerýin, tanymnyń ózgerýin, qazaqty ne alańdatady, ne biriktiredi, qazaq bolashaqtan ne kútedi, qandai idealdarǵa umtylady ne bolmasa jańa qazaq qandai bolýy qajet degen siiaqty suraqtarǵa jaýapty birge izdeýimiz qajet. Ózge protsester men qubylystardy zertteimiz dep, óz qazaǵymyzdy bilmei, tanymai turǵan siiaqtymyz. Baiaǵy úrdispen, baiaǵy ólshemmen qarap kelemiz, biraq ult 25 jylda úlken transformatsiiany basynan ótkizgen, sondyqtan ishki máselelerge kóńil bólý qajet.
– Taǵy bir suhbatyńyzda «Táýelsizdik úshin shynaiy kúres Táýelsizdik alǵan kúnnen bastalady» degen edińiz. Resei tarapynan oqta-tekte kóterilip, halyqtyń narazylyǵyn týǵyzatyn ortaq valiýta qurý siiaqty bastamalar, ekonomikalyq odaqty saiasilandyrýǵa umtylý, taǵysyn taǵylary Táýelsizdik úshin kúrestiń áli de jalǵasyp jatqanyn ańǵartpai ma?
– Negizinen, bul oidy Elbasy Táýelsizdikke arnalǵan jiyndardyń birinde: «Táýelsizdik úshin kúres biz egemendikke qol jetkizgen 1991 jyly aiaqtalǵan joq, Táýelsizdik úshin naǵyz kúres endi bastaldy» – degen edi. Shyndyǵynda da solai. Táýelsizdikti jariialaý bir bólek, al Táýelsizdikti qorǵaý kúndelikti júretin protsess. Qatelespesem, bul suhbatty osydan 4-5 jyl buryn berip, osy máseleni aitqanbyz. Bálkim, sol kezde osy sózderdi aita otyryp, biz onyń qanshalyqty shynaiy, ras ekenin tereń uǵynbaǵan shyǵarmyz. Odan keiin Ýkraina, Siriianyń jaǵdailaryn kóre otyryp, bul sózdiń maǵynasyn oqyrmandarmen birge basqasha uǵynyp-túsine bastadyq. Bul túsinik bizdiń boiymyzda kúndelikti bolýy kerek. Árbir azamat, árbir tulǵa qai jaqta bolmasyn jáne sońǵy oqiǵalarǵa sáikes daýdyń qai jaǵynda bolmasyn, eshnárseniń de memlekettilik pen Táýelsizdik uǵymdarynan joǵary emes ekenin túsinýi kerek. Bizdi biriktiretin sol uǵym bolýy tiis.
Feisbýkte jazǵan bir jazbamda «Memlekettiń negizi – memleketshil azamattar men memleketqurýshy elita» degen edim. Sol kezde birqatar áriptesterim jekege shyǵyp: «Aǵa, memleketqurýshy elita degen ne? Ol qandai uǵym?» – dep tótesinen suraq qoidy. Shynyn aitsam, bul sózdi áriptesterimniń, oqyrmandarymnyń baiqap qalyp, saraptaǵanyna riza boldym. Rasyn aitsam, bul da meniń oilap tapqan sózim emes. Osydan eki jyl buryn Imanǵali Tasmaǵambetovpen osyndai kezdesý barysynda álemdegi túrli oqiǵalardy talqylaǵanbyz. Sonda ol Ýkrainadaǵy jaǵdaidy mysalǵa keltire otyryp: «Memlekettiń ómirsheńdigi – azamattardyń, qoǵamnyń belsendiligimen qosa, elitanyń memleketshildigine de bailanysty» – degen edi. Iaǵni, kez kelgen memlekettiń negizi – memleketqurýshy elitaǵa, onyń jaýapkershiligine bailanysty eken. Sol elderdegi jaǵdaidyń bizdiń elimizde qaitalaný múmkindiginiń azdyǵy – bizdiń elitanyń memlekettilik uǵymy men qundylyqtaryna beriktiginde. Sheneýnikterdi qansha synasaq ta, Qudaiǵa shúkir, bizdiń elita memlekettilik ideiasyna berik. Muhtar Taijannyń Feisbýk paraqshasynda jazyp otyrǵan jazbalary da sodan dep oilaimyn. Ol óz paraqshalarynda osy oqiǵalar boiynsha jazbalarynda: «Qansha synasaq ta, bul bilik qazaqtyń ishinen shyqqan ǵoi» – dep aitady. Bilikti, elitany jaý dep qarastyrmaýymyz kerek. Bárimiz bir eldiń azamattarymyz. Qazaq saiasatynyń bir ereksheligi – bilikshil nemese oppozitsiiashyl, ońshyl nemese solshyl bolsyn, saiasatta júrgen tulǵalardy memleketshil nemese memleketshil emes dep baǵalaimyz. Bul neni ańǵartady? Bul qoǵamda sondai ustanymnyń baryn kórsetedi. Iaǵni, eger qoǵam belgili bir tulǵalar biliktiń qai jaǵynda júrse de, oǵan memleketshil dep baǵa berse, onda árbir qarapaiym azamat bul tulǵadan memlekettilik qundylyqtarǵa berik bolǵanyn qalaityndyǵynda. Osyndai ustanym saqtala berse, biz árqashanda memleket bolyp qala beremiz. Qazaqtyń jeri aqyrzamanǵa deiin qazaqtyń jeri bolyp qalady.
– Suhbatyńyzǵa raqmet.
Áńgimelesken Kámshat TASBOLAT
