Ǵasyrlar boiy qazaq áielderi otbasy men oshaq qasynyń uiytqysy bolyp, urpaq tárbiesin basty mindet sanap keldi. Alaida qazirgi zamanǵy jahandaný men áleýmettik ózgerister áielderdiń qoǵamdaǵy rólin jańa deńgeige kóterdi. Búginde ǵylym, óndiris, ekonomika, saiasat, biznes jáne basqa da salalarda óz ornyn tapqan qazaq áielderiniń sany artyp keledi.
Áielderdiń tek otbasy sheńberinde ǵana emes, el damýyna belsene atsalysýy – progressivti qoǵamnyń belgisi. Qazirgi tańda Qazaqstanda áielder ǵylymi zertteýlerge qatysyp, tehnologiialyq jańalyqtar ashyp, kásipkerlik pen memlekettik basqarý júiesinde mańyzdy ról atqarýda. Bul – memleket júrgizip otyrǵan tiimdi saiasattyń nátijesi. Elimizde erler men áielderdiń teń quqyqtary men teń múmkindikterin qamtamasyz etý memlekettik saiasattyń negizgi baǵyttarynyń biri. El Konstitýtsiiasy men arnaiy zańnamalar áielderdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa kepildik beredi. Sondai-aq, memleket genderlik teńdikti damytýǵa, áielderdi áleýmettik jáne ekonomikalyq turǵyda qoldaýǵa erekshe kóńil bólýde. Qazirgi qoǵamdaǵy áielderdiń róli, Qazaqstanda analardy áleýmettik qoldaý men qorǵaý, elimizde áielderdiń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin qandai sharalar jasalyp jatqany jóninde pedagogika ǵylymdarynyń doktory, Eýraziia tehnologiialyq ýniversitetiniń professory, Qazaqstan halqy Assambleiasynyń múshesi, Almaty qalasyndaǵy dúngen etnomádeni ortalyǵynyń Analar keńesiniń tóraiymy Masyrova Rimma Ramazanqyzymen suqbattasqan edik.
– Rimma Ramazanqyzy, suqbatymyzdy qazirgi qoǵamdaǵy áielderdiń rólinen bastasaq. Búginde áielderdiń áleýmettik, saiasi jáne ekonomikalyq ómirge aralasý deńgeii qalai ózgerdi?
– Qazaqstanda áielderdiń quqyqtaryn qorǵaý jáne olardyń qoǵamdaǵy rólin arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar sharalar iske asyrylyp jatyr. Olar, qoǵamnyń barlyq salalarynda belsendi ról atqarady: saiasatta, ekonomikada, mádeniette, ǵylymda, bilim berý men meditsinada jetekshi oryndarǵa ie.
– Qazaqstanda áielderge qandai jaǵdai jasalǵan?
– Bul másele boiynsha birqatar memlekettik baǵdarlamalar men zańnamalyq aktiler qabyldanǵan. 2024 jylǵy 15 sáýir – Prezident Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine áielderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boiynsha ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblikasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine áielderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdaryna qol qoidy.
Búginde memleket áielderge birqatar jaǵdailardy jasap otyr. Máselen, bilim berý jáne eńbek naryǵyna toqtalsaq, áielderge bilim alý múmkindigi teńdei qarastyrylǵan, joǵary oqý oryndarynda stýdentterdiń jartysynan astamy – áielder. Eńbek naryǵynda áielderdiń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda arnaiy normalar bar. Qazaqstanda qyzdardyń bilim alýyna tolyq múmkindik jasalǵan, joǵary oqý oryndarynda stýdentterdiń 60%-dan astamy – áielder.
Ǵylym men innovatsiia salasynda áielderdiń úlesi artyp keledi, olar ǵylymi jobalar men zertteýlerge belsendi qatysady.
Kásipkerlik qoldaý boiynsha aitsam, memleket áielder kásipkerligin damytýǵa granttar men jeńildetilgen nesieler bóledi. «Atameken» UKP arqyly áielderge arnalǵan biznes-kýrstar uiymdastyrylady.
Densaýlyq saqtaý boiynsha ana men balany qorǵaý salasynda tegin meditsinalyq qyzmetter usynylady. Áielderge júktilik jáne bosanýǵa bailanysty aqysy tólenetin demalys beriledi.
– Áielderdi áleýmettik qorǵaý jaǵy qalai qarastyrylǵan?
– Áleýmettik qorǵaý – adam quqyǵy. Mysaly, áielderdi áleýmettik qorǵaý múmkindiginshe barlyq jaǵdaida qarastyrylyp keledi. Atap aitqanda, eńbek quqyqtary boiynsha Qazaqstan zańnamasyna sáikes, júkti áielder men balaly analarǵa jeńildikter qarastyrylǵan. Analar úshin jumys ornyn saqtap qalý kepildigi bar. Otbasy jáne bala kútimine bailanysty kópbalaly analarǵa memlekettik járdemaqylar tólenedi. «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqa» iegerleri úshin qosymsha áleýmettik jeńildikter bar. Al, otbasylyq zorlyq-zombylyqpen kúres baǵytynda 2023 jyly turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy zań kúsheitildi. Sonymen qatar, áielderdi qorǵaý maqsatynda arnaiy daǵdarys ortalyqtary jumys isteidi.
– Qazaqstanda áielderdiń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin qandai ózgerister qajet dep oilaisyz?
– Meniń oiymsha, Qazaqstan áielderiniń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin memleket tarapynan jáne qoǵamdyq uiymdar deńgeiinde kelesi ózgerister qajet. Ekonomikalyq qoldaý jáne eńbek naryǵyndaǵy teńdik:
Áielderge arnalǵan kásipkerlik baǵdarlamalaryn keńeitý, granttar men tómen paiyzdy nesieler sanyn arttyrý qajet dep esepteimin. Genderlik eńbekaqy teńdigin qamtamasyz etý jáne áielderdiń er adamdarmen teń dárejede qyzmettik ósýine jaǵdai jasaý. Dekrettik demalysqa shyqqan analardyń jumysqa qaita oralýyna kómektesý úshin arnaiy baǵdarlamalar ázirlense quba-qup bolar edi.
Áleýmettik jáne otbasylyq qoldaý:
Bala kútimine bailanysty járdemaqylar áli de kóbeitilse, ár óńirde balabaqsha sanyn arttyryp, olardyń qoljetimdi bolsa, sonymen qatar áleýmettik osal toptaǵy áielderge arnalǵan qoldaý ortalyqtarynyń sany artsa degen usynysym bar.
Turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúres:
Turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan daǵdarys ortalyqtarynyń sanyn kóbeitý, olardyń jumysyn kúsheitý qajet dep oilaimyn. Quqyq qorǵaý organdarynyń zorlyq-zombylyqqa qatysty isterdi qaraý mehanizmderin jetildirý jáne jazany qatańdatý, budan ózge halyq arasynda genderlik teńdik pen áielderge degen qurmet mádenietin nasihattaý, mektepter men JOO-da arnaiy tárbie kýrstaryn engizý qajet dep esepteimin.
– Qazaqstan halqy Assambleiasy janyndaǵy Analar keńesi nemen ainalysady?
– Qazaqstan halqy Assambleiasy janyndaǵy Analar keńesi – otbasylyq qundylyqtardy saqtaý, analardy qoldaý jáne jastardy tárbieleý maqsatynda qurylǵan qoǵamdyq uiym. Analar keńesi qoǵamdaǵy áielderdiń rólin arttyrý, otbasy institýtyn nyǵaitý jáne turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý baǵytynda aýqymdy jumystar júrgizip keledi.
Analar keńesiniń negizgi baǵyttary otbasylyq qundylyqtardy nyǵaitý, ana men bala quqyǵyn qorǵaý, otbasylarǵa quqyqtyq, psihologiialyq kómek kórsetý. Otbasyndaǵy tárbieniń rólin arttyrý boiynsha is-sharalar ótkizý. Áielderdi áleýmettik jáne ekonomikalyq qoldaý, atap aitqanda kópbalaly analarǵa, jalǵyzbasty analarǵa, áleýmettik osal toptaǵy áielderge kómek kórsetý, áielderdi kásipkerlikke baýlý jáne jumysqa ornalasýyna yqpal etý bolyp tabylady. Analar keńesi jastar tárbiesi jáne ulttyq dástúrlerdi saqtaýǵa da úles qosyp keledi. Máselen, qyz bala tárbiesine, otbasy institýtyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan is-sharalar uiymdastyrylady.Ulttyq salt-dástúrlerdi nasihattaý, analardyń qoǵamdyq ómirge belsendi aralasýyn qoldaýǵa kóńil bóledi. Urpaqtar kezdesýi: aǵa urpaqtyń etnostyń mádenieti men tarihy týraly áńgimeleri jáne t. b.
Analar keńesiniń atqaryp jatqan is-sharalaryna toqtalar bolsam, úlgili otbasylardy nasihattaý maqsatynda «Mereili otbasy» ulttyq baiqaýyn uiymdastyrýǵa atsalysady. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý boiynsha quqyq qorǵaý organdarymen birlesken jobalar ótkizedi. Kópbalaly jáne jalǵyzbasty analardy qoldaý sharalaryna járdemdesedi. Qyz tárbiesine arnalǵan kezdesýler men forýmdar, jalpy bilim beretin mektep oqýshylarymen, kolledj jáne joǵary oqý oryndarynyń stýdentterimen jaman ádetterden boiyn aýlaq ustaý týraly áńgime, dóńgelek ústel ótkizip turady.
– Dúngen etnomádeni ortalyǵy Analar keńesiniń negizgi qyzmet maqsatyn júzege asyrýdaǵy jumys formalary men ádisterine toqtalsańyz.
– Dúngen etnomádeni ortalyǵy analar keńesiniń negizgi qyzmet maqsaty – Qazaqstan halqynyń patriotizmin, azamattyq jáne rýhani-mádeni birligin qalyptastyrýǵa jáne tárbieleýge járdemdesý; ultaralyq kelisimdi jáne jalpyulttyq birlikti qamtamasyz etý; tarihty, mádenietti jáne ulttyq dástúrlerdi saqtaý; otbasylyq qundylyqtardy nasihattaý, neke men otbasy institýtyn nyǵaitý; qiyn ómirlik jaǵdaiǵa tap bolǵan balalar men otbasylarǵa kómek kórsetý jáne qoldaý.
Dúngen etnomádeni ortalyǵynyń analar keńesi qoiylǵan maqsattardy sátti iske asyrý úshin Qazaqstan halqy Assambleiasymen tyǵyz yntymaqtastyqta jumys isteidi. Ótken jyly «Mektepke jol» aktsiiasy aiasynda Analar keńesi Almaty qalasy men oblysynda turatyn 500-den astam balaǵa keńse taýarlaryn ǵana emes, kiim-keshek te alyp berdi. Sonymen qatar, qarttar úileri men múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan ortalyqtar, balalar úileri, hospister men daǵdarys ortalyqtary da analar keńesiniń nazarynan tys qalmaidy. Komandamda on shaqty janashyr áiel bar, olar ár bastamamdy qoldap otyrady. Biz qamqorlyǵymyzdaǵy jandarǵa merekelik dastarhan jaiyp, olarǵa moraldyq qoldaý kórsetýge tyrysamyz. Óitkeni eń bastysy – jyly sóz ben qamqorlyq. Mysaly, balalar úilerinde dúngen taǵamdaryn ázirleý boiynsha sheberlik saǵattaryn ótkizemiz. Balalarǵa aljapqysh, bas kiim, qolǵap beremiz. Olar kókónisterdi týrap, qýyryp, qainatyp, otbasy jylýyn sezinedi. Biz úshin balalarmen ýaqyt ótkizý, olardy paidaly isterge úiretý jáne meiirimge bóleý asa mańyzdy. Daǵdarys ortalyqtarynda da áielderge dúngen ashanasynyń qyr-syryn úiretedi. Sondai-aq, Analar keńesi ótken kóktemde sý tasqynynan zardap shekken óńir turǵyndaryna kómek kórsetý boiynsha jalpyulttyq bastamadan da shet qalǵan joq. Qazaqstan halqy assambleiasynyń Analar keńesi «Salaýatty sana» respýblikalyq jobasyna bastamashylyq etti. Atalǵan joba nashaqorlyq, qumar oiynǵa áýestik, turmystyq zorlyq-zombylyq, vandalizm, ysyrapshyldyq siiaqty áleýmettik keselderge qarsy kúreske baǵyttalǵan. Joba aiasynda aǵa býyn ókilderi jastarǵa rýhani tárbie berip, ulttyq jáne otbasylyq qundylyqtardy nasihattady. Aita keteiik, jýyrda Almatyda «Otbasylyq qundylyqtardy nyǵaitýdaǵy áielderdiń róli» atty seminar-trening ótkizdik. Bul shara jas urpaqty tárbieleýde dástúrdiń mańyzdylyǵy týraly habardarlyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan
– Sońǵy kezde turmystyq zorlyq-zombylyq týraly jańalyqtar jii aitylyp júr. Bul neni bildiredi?
– Turmystyq zorlyq-zombylyq týraly jańalyqtar birneshe faktorǵa bailanysty dep esepteimin. Bastysy–máseleniń ashyq kóterile bastaýy. Buryn turmystyq zorlyq-zombylyq kóbinese jabyq taqyryp boldy, al qazir zardap shekkender quqyq qorǵaý organdaryna jii júginedi, áleýmettik jelilerde óz oqiǵalaryn ashyq aitady.
Zańnamanyń ózgerýi jáne qoǵamdyq baqylaýdyń kúsheiýi. 2023-2024 jyldary Qazaqstanda turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy zańdar kúsheitildi, jaza qatańdatyldy. Bul máseleni BAQ pen áleýmettik jeliler belsendi túrde kótere bastady.
Áielderdiń quqyqtyq saýattylyǵynyń artýy. Qazirgi tańda kóptegen áielder óz quqyqtaryn jaqsy biledi, zańgerler men quqyq qorǵaý uiymdaryna jii júginedi.
Zorlyq-zombylyq deńgeiiniń shynymen de artýy túrtki bolyp otyr dep oilaimyn. Áleýmettik jáne ekonomikalyq qiyndyqtar (jumyssyzdyq, qarjylyq qiyndyqtar, pandemiia saldary) otbasyndaǵy janjaldardyń kóbeiýine áser etti. Keibir statistikaǵa súiensek, pandemiia kezinde turmystyq zorlyq-zombylyq oqiǵalary edáýir artty.
– Burynǵy jaǵdailar shynymen de az bolǵan ba, álde...
– Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń jii aitylýy bul máseleniń buryn bolmaǵanyn emes, qazirgi tańda qoǵam oǵan qarsy ashyq kúrese bastaǵanyn kórsetedi. Degenmen, eń mańyzdysy – zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý, halyqtyń quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrý jáne otbasyndaǵy tárbieniń mańyzdylyǵyn nasihattaý kerek dep sanaimyn.
– Qazaqstanda áielderdiń quqyǵy men múmkindikterin keńeitý úshin qandai qosymsha sharalar qajet dep oilaisyz?
– Qazaqstanda áielderdiń quqyqtaryn qorǵaý men áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartý baǵytynda úkimet turaqty túrde sharalar qabyldap keledi. Bul salada zańnamalyq negiz bar, biraq ony tolyq iske asyrý jáne genderlik teńdikti jetildirý áli de mańyzdy másele bolyp otyr. Genderlik teńdikti tolyq qamtamasyz etý jáne áielderge arnalǵan áleýmettik qoldaýdy kúsheitý áli de ózekti máselelerdiń biri bolyp qala beredi. Kámeletke tolmaǵan balalardy tárbielep otyrǵan áielderdiń jumys ýaqytyn qysqartý másele de qarastyrylsa degen oiym bar.
– Aldaǵy maqsat-josparlaryńyzben bólisseńiz.
– «Otbasy – ult tiregi» jobasy aiasynda otbasy qundylyqtaryn nasihattaý boiynsha ǵylymi-praktikalyq konferentsiia ótkizý.
Ulttyq dástúrlerdi saqtaý, analardyń urpaq tárbiesindegi rólin arttyrýǵa arnalǵan dóńgelek ústelder uiymdastyrý.
«Analar mektebi» bastamasyn damytý – jas analarǵa bala tárbiesi, otbasylyq qarym-qatynas taqyryptarynda keńes berý.
Áleýmettik osal toptaǵy analarǵa (kópbalaly, jalǵyzbasty, múmkindigi shekteýli balalary bar analar) quqyqtyq jáne psihologiialyq kómek kórsetý.
«Zorlyq-zombylyqqa jol joq!» atty aqparattyq naýqan jáne mektepterde, kolledjderde, JOO-da arnaiy tárbie sabaqtaryn ótkizý.
«Qyz tárbiesi – ult tárbiesi» baǵdarlamasy aiasynda jasóspirim qyzdarǵa arnalǵan psihologiialyq jáne áleýmettik treningter uiymdastyrý.
Qyz balalardy erte turmysqa berýdiń aldyn alý jáne olardyń sapaly bilim alýyna jaǵdai jasaý boiynsha jumystar júrgizý, t. b.
