Aljý (altsgeimer aýrýy) ǵasyrdyń ózekti dertiniń birine ainalyp keledi. Bul aýrýǵa shaldyǵýshylardyń deni ózin aýrýmyn dep eseptemeitin kórinedi. Áigili saiasatkerler, myqty ǵalymdar, aqyn-jazýshylar, tipti qarapaiym adamdar da jasy jetpei aljýy múmkin deidi mamandar. «Bul aýrýdyń naqty emi joq, bilik basyndaǵylar aljysa, ony emdeý nemese óziniń aýrý ekenin túsindirý qiyn», – degen pikir aitady.
[caption id="attachment_13635" align="alignright" width="280"]
Adamnyń aljýy – keshegisin búgin umytý iaki keshegi aitqanyna búgin qarsy sóz sóileý, óz oiyn jinaqtai almaý, orynsyz ashýlaný, kóshede laǵyp ketý, óziniń kim ekenin bilmei qalý, jaqynyn, týysyn, etjaqynyn, tipti bala-shaǵasyn tanymaý, óziniń ótkenin, tutas tarihyn esten shyǵarý, ózge bireýdi jaqynymen shatastyrý sekildi túrli áreketterden biline bastaidy.
Aljyǵan adamnyń sózinde júielilik bolmaidy. Isine qarap onyń ia saý, ia aýrý ekenin aiyrý qiynǵa soǵatyn jaǵdailar da kezdesedi. Bul aýrýdyń kúrdeliligi sonshalyq, naqtyly emi joq. Tek aljýdyń alǵashqy belgileri baiqalǵan sátte nemese odan erterek tiisti em-qareketter arqyly aldyn alýǵa bolady. Onyń neshetúrli meditsinalyq, psihologiialyq, filosofiialyq tujyrymdary bar.
Aljý – óte baiaý júretin, adam julyn-júikesine birtindep enetin aýyr dert.
[caption id="attachment_13636" align="alignleft" width="131"]
Aldymda ajal bar dep oilanýy kerek
Biz «adam qalai aljidy?» degen suraq tóńireginde belgili psiholog, Psihoanaliz institýtynyń direktory Anna Qudiiarova hanymǵa habarlasqan edik. Maman aljýdyń neshetúrli deńgeide júretinin, keibiri kúndelikti qalypty tirliginen ózgerip, psihologiialyq sheńberden shyǵyp, psihiatriialyq mólsherge deiin aýytqitynyn aitady. Aýrýdyń bul túrin túsindirý, ony emdeý óte qiyn deidi psiholog.
«Adam ózin ózi saqtaýy úshin aldynda ajaly baryn, bul ómirdiń ótpeli ekenin umytpaýy kerek. Sonda ár nársege daiyndalyp, ózin-ózi tyń ustaýǵa tyrysady. Jasy jetken adamdardyń kóbi miynyń fýnktsiialaryna jaýap bere almai qalady. Bul bala kezde alǵan soqqy, tartqan azaby men ishki kúizelisterinen týýy múmkin. Onyń sebebin ózi de túsine bermeidi», – deidi.
Adam bolmysy jańalyqqa qumar. Ainalasynyń jańarýyn kútedi. Biraq ózgerissiz, bir qalypty ómir onyń nerv júiesin zaqymdaidy. Únemi basshylyq qyzmette bolý men únemi jalshy bolýdyń aiyrmashylyǵy az – ekeýi de adam densaýlyǵyna keri áserin tigizbei qoimaidy
Psiholog, sondai-aq, aljýdyń keibir sebebi onyń mamandyǵymen de bailanysty bolýy bek múmkin ekenin alǵa tartady. «Ózi súimegen iaki qolynan kelmeitin kásippen uzaq ýaqyt ainalysqan adamdardyń kóbi erte sharshaidy. Uzaq jyldyq tyǵyryq birte-birte adamnyń aqyl-oi qabiletin álsiretedi. Aitalyq, saiasatkerlerdiń kóbine óziniń kásibi unamaýy múmkin. Olar ótirik aitýǵa, jalǵan sóileýge, ekijúzdilikke daǵdylanady. Tipti, olardyń kóbi shyn men ótiriktiń arasyn aiyra almaityn deńgeige jetedi».
Psiholog bir qyzmette, bir orynda, ózine tanys bir qalypty ortada uzaq ýaqyt otyrý adamnyń sanasyna airyqsha salmaq túsiretinin alǵa tartady.
«Adam bolmysy jańalyqqa qumar. Ainalasynyń jańarýyn kútedi. Biraq ózgerissiz, bir qalypty ómir onyń nerv júiesin zaqymdaidy. Únemi basshylyq qyzmette bolý men únemi jalshy bolýdyń aiyrmashylyǵy az – ekeýi de adam densaýlyǵyna keri áserin tigizbei qoimaidy», – deidi psiholog.
[caption id="attachment_13637" align="alignleft" width="188"]
Diktatorlardyń kóbi aljýǵa beiim
Al saiasattanýshy, tarihshy Ázimbai Ǵali úlken saiasatkerlerdiń kóbi birte-birte aljý dertine dýshar bolǵanyn tarihi málimetter rastaitynyn aitady.
AQSh prezidenti Ronald Reigannyń aljý dertimen aýyrǵanyn, Keńes odaǵynyń birinshi hatshysy bolǵan Hrýshev pen Brejnevtiń de minezinen osyndai merez baiqalǵanyn mysal etken Ázimbai Ǵali: «Adam ózi men ne aityp turmyn degen suraqqa jaýap berip úirenýi kerek, ásirese, saiasatkerler óz sózine abai bolǵany jón. Aljý – kópsózdilikten, óziniń aitqanyna esep bere almaýdan, burynǵy aitqanyn umytýdan belgili bolatyn aýrýdyń bir túri. Kóptegen saiasatkerler osy dertke ushyrap, el aldynda masqara bolǵan», – deidi.
[caption id="attachment_13638" align="alignright" width="417"]
Saiasattanýshynyń pikirinshe, Keńes odaǵynyń ártúrli deńgeidegi basshylarynyń is-áreketine qarasańyz, bilikte uzaq otyrýdyń saldarynan aljýdyń belgili bárine ortaq bir sindromy bolǵanyn baiqaýǵa bolady. Olar ózgelerge kúmánmen qaraý, qarsylastarynyń kózin qurtýǵa qumartý, qalyń reformanyń júzege asýyna mán bermesten, kelesi bir reformalardy qolǵa alý, júiege adal bola otyryp, sol júieni tuqyrtýǵa beisanaly túrde qyzmet etý sekildi is-áreketterinen de kórinedi.
Bizge atyn aitpaýdy ótingen ádebietshiniń biri saiasat sahnasynda ózgege des bermeý, diktatorlyq rejimdi ýysyna túsirip, totalitarlyq júieniń qursaýyn óziniń jeke basyna paidalaný, otbasylyq múdde men otan, el múddesin shatystyryp alý ázirgi kúnniń ózinde damýshy elderdiń kóptegen saiasatkerlerinde bar qubylys ekenin alǵa tartyp, «keibir júieniń ózi basshylardy aljý dertine shaldyqtyrýǵa beiimdelgen» deidi. Ol Latyn Amerikasy elderiniń diktatorlarynan sondai derttiń kóp baiqalǵanyn olardyń ádebietinen kórýge bolatynyn aitady.
«Keibir júieniń ózi basshylardy aljý dertine shaldyqtyrýǵa beiimdelgen» deidi.
«Mysaly, M. Astýrias, G. Markes, M. Losa, A. Karpenter sekildi álemge aty mashhúr jazýshylardyń negizgi eńbekteri diktatorlyq júie týraly keń aýqymda áńgimeleidi. Olardyń eldi bilep-tóstegen prezidentteriniń kóbi aqyr sońynda aljyp, abyroisyz jaǵdaida óledi. Biri taqta, biri keń saraida, endi biri qorlyqpen eldiń aldynda ómirden ótedi. Latyn Amerikalyq qalamgerler mundai oqiǵany jerine jetkize sýrettegen. Aljýdyń deni ashkózdikten, toiymsyzdyqtan, sheksiz bilikten týatynyn aitady. Olar «Sheksiz bilik – sheksiz qasiret» degen tujyrym jasaidy», – deidi ol.
[caption id="attachment_13639" align="alignleft" width="200"]
Arly adamdar aljýdan aman bolady
«Altsgeimer syrqaty órkenietti álemniń meditsinalyq, áleýmettik hám ekonomikalyq eń úlken problemasyna ainalyp úlgerdi. Pende paqyrdy ana dúniege abyroisyz attandyrý jaǵynan bul aýrý qazirdiń ózinde qurbandyǵyn qapyda bas salatyn júrek aýrýlary men emdelýge eshqandai jol qaldyrmaityn rak aýrýlaryn qýyp jetip, basyp ozýǵa daiyn tur. Eń jamany, aljyp óletin adamdy siz eshqashan aldyn-ala dárigerge qaratyp, teksertý úshin aýrýhanaǵa apara almaisyz. Sebebi, sańqyldap sóilep otyrǵan aqsaqalyń «endi 5 jyldan soń aqylymnan ajyrap, jyndy bolamyn» dep oilamaidy», – deidi jýrnalist, shyǵystanýshy Sanjar Kerimbai.
Onyń sóziniń júiesine jyǵylsaq, aljýǵa beiim adamdardyń deni ómirin bos júrispen iaki maǵynasyz oiyn-kúlkimen, eldi tonaýmen, qanaýmen ótkizgender.
Meditsinalyq jetistik qazir kári adamdardyń qaida júrip-turǵanyn baqylaityn signaldardy taǵyp qoiýdan aryǵa asa almai otyr. Esinen aiyrylǵan kisilerge ornatylǵan signaldyq júie arqyly ony baqylap, belgili bir territoriiada ustaýǵa ǵana qaýqarly. Aýrýdy jazýdyń, emdeýdiń, aljýdyń túpqainary neden shyǵatynyn naqty bilýge qaýqarsyz.
«Bul keseldiń túp tórkinin shyndap izdegen psihologtar zertteý jumysyna áiel, erkegi aralas bir myń katolik monahy men dinbasylaryn suryptap alyp, barlyǵyn birdei qaljyrap-qartaiǵansha jiti baqylaidy. On eki jyl ótkende altsgeimer aýrýy 174 adamnyń bolmysynda baiqaldy.Adamdy miy turmaq neirondaryna sheiin úńgip zerttegen amerikandyq ǵalymdar keselge urynǵan kisilerge «taqýalyǵy álsiz, ar-uiat sezimi jetispeitin nashar pendeler edi» dep, minezdeme beredi. Ar-uiaty mol, jaýapkershiligi óte joǵary, adamgershilik zańdaryn barynsha buzbaýǵa tyrysatyn aqjúrekterdiń bul aýrýǵa dýshar bolý yqtimaldyǵy 11-aq paiyz boldy. Bul– opasyz bolmai, arly bolsań 90% jaǵdaida aýrýdan aman qalasyń degen sóz»,– deidi ol.
AQSh ǵalymdarynyń esebine júginsek, jyl sanap álemde aljý (altsgeimer aýrýy) dertine shaldyqqandardyń sany artyp keledi. Keibir derek kózderi boiynsha aljyǵan qarttardyń sany álem boiynsha 26 millionnan artqan. Adamdar negizinen 60 jastan asqan soń aljýdyń túrli keselimen betpe-bet keledi. Qazir 65 jastan asqan adamdardyń 10 paiyzy aljý dertine shaldyqsa, al 85 jastan asqandardyń 30 paiyzy osy merezben ajal qushady. 2050 jyldary aljyp óletin qarttardyń sany 100 millionnan asyp, sheshimin tabý qiyn kúrdeli máselege ainalady dep boljap otyr.
T. ÓSKENBAI.
