«Álem Qazaqstanǵa zor senim artady, bizdi «orta derjava» retinde tanidy. Alaida bul joǵary mártebe tek syrtqy saiasattaǵy naqty nátijelermen ǵana emes, ekonomika, investitsiia, ǵylym jáne tehnologiia salalaryndaǵy jetistiktermen de bekitilýge tiis». Eldiń áleýmettik-ekonomikalyq damýy qortyndylanyp, negizgi mindetter belgilengen Úkimet otyrysynda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev osylai dedi. Memleket basshysy toqtalyp ótken negizgi salalar boiynsha sarapshylar óz paiymdaýlarymen bólisti.
Ekonomikany ártaraptandyrý
Ekonomist Baýyrjan Ysqaqov ekonomikany ártaraptandyrý jáne salyq saiasatyna qatysty óz pikirin bildirdi.
«Bizdiń ekonomikamyz munai-gaz sekildi tabys túsetin 1-2 salaǵa ǵana táýeldi ekendigi belgili. Sondyqtan ekonomikany ártaraptandyrý kún tártibinde turǵan másele. Memleket basshysy keńeitilgen jiynda basqa salalardy damytý arqyly turaqtylyqty arttyrý qajettigin aitty. 2024 jyly óńdeý ónerkásibi salasynda 180 investitsiialyq joba júzege asqan. Jobalardyń jalpy quny – 1,3 trillion teńge. Sonyń nátijesinde ósim 6 paiyzǵa jaqyndaǵan. Iaǵni Qazaqstannyń óńdeý sektory men jeńil ónerkásip salalary damýdyń jaqsy kórsetkishin kórsetip jatyr. Endigi kezekte osy óńdeý ónerkásibin ary qarai damytýǵa kúsh salynbaq. Bul óz kezeginde ishki naryqty qamtamasyz etip, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna septigin tigizedi», — deidi Baýyrjan Ysqaqov.
Baýyrjan Ysqaqovtyń aitýynsha, qyzmet kórsetý salasyn keńeitý, IT salasy, qarjy, týrizm, bilim berý salalaryn damytý arqyly ekonomika turaqtylyǵyn arttyrýǵa bolady.
«Qyzmet kórsetýdi keńeitý, IT salasy, qarjy, týrizm, bilim berýdi damytý — ekonomika turaqtylyǵyn arttyryp, eksporttyq áleýetti kóteredi. Innovatsiialyq tehnologiialar men jasyl ekonomika, jańa tehnologiia men turaqty damý printsipterin engizý arqyly ekonomikany jańǵyrtýǵa múmkindik mol. Bul saladaǵy investitsiialar turaqty damýǵa áserin tigizedi. Oǵan qosa, aýyl sharýashylyǵyn damytý arqyly eksporttyq potentsialdy arttyrýǵa múmkindik mol. Bul óńirlerdiń, aýyl-aimaqtardyń damýyna múmkindik beredi. Qarjy júiesin jańǵyrtý arqyly ishki investitsiialar men innovatsiialyq jobalardy tartýǵa yńǵailana bastaimyz. Degenmen ekonomikaǵa investitsiia tartý máselesi qazir jaqsy kórsetkishte dep aitýǵa erte. Buǵan biýrokratiialyq kedergiler, quqyqtyq qarama-qaishylyqtar da sebep bolyp otyr», — deidi maman.
Ekonomist salyqtyq jeńildikterdi qarastyryp, kásipkerlikti júrgizýdegi biýrokratiialyq kedergilerdi azaitý máselesin de tilge tiek etti.
«Biýdjet-salyq saiasaty boiynsha bizge salyq júiesin ońtailandyrǵan abzal. Bul birinshi kezekte salyq sanyn qysqartyp, júieni ońtailandyrýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, salyq tóleýshilerdi qoldaý úshin jeńildikter men yntalandyrý sharalaryn qarastyryp, salyqtyq ákimshiliktendirýdi avtomattandyrý qajet. Bul biýrokratiianyń aldyn alady. Odan keiin áleýmettik baǵyttaǵy salyqty reformalaý máselesi bar, tabysy tómen azamattarǵa jeńildikter men sýbsidiialardy qarastyrǵan jón. Aýyldyq jerler men áleýmettik osal toptarǵa arnaiy salyq rejimderin engizilýi tiis», — dedi ol.
Ekonomist biýdjettiń tiimdiligin, maqsatyn qalyptastyrý úshin biýdjetti josparlaý men oryndaýdyń júiesin reformalaý kerektigin usyndy. Halyqtyń memleketke degen senimin arttyrýdyń mańyzdylyǵyn da aityp ótti.
«Halyqtyń memleketke senimin arttyrý úshin biýdjettiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin arnaiy onlain platformalar iske qosylýy kerek. Bul birinshi kezekte biýdjetti josparlaý men oryndaý júiesine tikelei bailanysty. Oǵan ártúrli platformalar arqyly jumys jasaýǵa bolady. Mindetti túrde korrýptsiiamen kúres, salyq júiesin jetildirý, salyq qyzmetteriniń tiimdi ári ashyq bolýyn qamtamasyz etýdi osy jerde qarastyramyz. Qabyldanaiyn dep jatqan salyq kodeksi birinshi kezekte biznes úshin tiimdi qujat bolýy tiis. Osynyń arqasynda biznesmender kásip ashýǵa qoryqpaityndai kúige jetedi. Kásipkerlerliktiń damýyna kedergi keltirmegeni abzal. Qolaily investitsiialyq klimat qalyptastyrý úshin sheteldik investorlarǵa arnalǵan salyqtyq jeńildikter de qarastyrylady. Prezidenttiń ózi investitsiia bizdiń ekonomikamyzǵa kerek dep aityp otyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aitqan salyqtyq-biýdjettik saiasatty reformalaý eń birinshi kezekte ekonomikalyq turaqtylyqty arttyrýǵa baǵyttalýy kerek», — dedi ol.
Infraqurylymdy jańǵyrtý
QR Prezidenti janyndaǵy QSZI Jahandyq ekonomika jáne turaqty damý bóliminiń bas sarapshysy Baýyrjan Ómirzaqovtyń pikirinshe, keńeitilgen otyrysta kommýnaldyq-energetikalyq sektordy jańǵyrtý strategiialyq másele retinde aiqyndaldy.
«Apatty jaǵdaida turǵan nysandarǵa kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý alǵashqy mindetterdiń qatarynda tur. Energetika ministrligi bergen málimetterge súiensek, elimizdiń kommýnaldyq-energetikalyq salasyndaǵy nysandarda ortasha tozý kórsetkishi 60 paiyzdan asady, al keibir nysandarda ol 90 paiyzǵa jetedi. Joba iske assa, energetikalyq jáne kommýnaldyq aktivterdiń tozý deńgeii respýblika boiynsha orta eseppen 40%-ǵa tómendeidi jáne apattar azaiady», — deidi Baýyrjan Ómirzaqov.
Sarapshynyń pikirinshe, ekonomikalyq ósý jáne elektr energiiasynyń tapshylyǵy máselesin sheshý úshin jańa óndiristerdi engizý aiasynda «taza» tehnologiialar negizinde jańa generatsiialaýshy qýattardy sapaly jáne ýaqtyly iske qosýǵa basa basymdyq berý qajet.
«Memleket basshysy tarifterdiń kóterilýine bailanysty qoǵamda uqypty tutyný mádenietin qalyptastyryp, turǵyndarǵa jylý men elektr energiiasyn únemdeý múmkindigin berý kerektigin basa aitty. Osy oraida Úkimet energiia únemdeýdi damytý jáne turǵyn úi sektorynda energiia tiimdiligin arttyrý boiynsha keshendi sharalardy qabyldaýǵa nazar aýdarýy qajet. Iske asyrylyp jatqan sharalardyń ishinde jylý energiiasyn tutynýdy retteýge jáne shyǵyndardy 30%-ǵa deiin tómendetýge múmkindik beretin avtomattandyrylǵan jylý pýnktterin ornatýdy, sondai-aq 40%-qa deiin energiia únemdeýdi qamtamasyz etetin jaryqtandyrý júielerin jańǵyrtýdy atap ótýge bolady. Bul bastamalar jailylyq pen únemdilikti qamtamasyz etetin turaqty jáne zamanaýi infraqurylymdy qurýǵa, sondai-aq ekonomikalyq turaqtylyqty nyǵaitýǵa yqpal etetin resýrstardy utymdy paidalanýǵa baǵyttalǵan», — dedi ol.
S. Seifýllin atyndaǵy Qazaq agrotehnikalyq zertteý ýniversitetiniń professory, ekonomist Qairat Bodaýhannyń aitýynsha, agrarlyq sektordy damytý, agroónerkásiptik keshenniń áleýetin arttyrý asa mańyzdy.
Agroónerkásip kesheniniń áleýeti
«Agrarlyq sektor bizdiń elimiz úshin ekonomikanyń negizgi draiverine ainalýy tiis dep únemi aityp kelemiz. Alaida, ókinishke orai, bul sala áli de óz múmkindikterin tolyqtai paidalana almai otyr. Keńestik júie kezinde milliard tonna astyq óndirgen agroónerkásip kesheniniń deńgeii qazir qandai jaǵdaida ekenin salystyrsaq, aýyl sharýashylyǵynyń JIÓ-degi úlesi 4-5 paiyzdan aspaidy. Halqymyzdyń 40 paiyzǵa jýyǵy aýyldy jerlerde turatynyn eskersek, bul jaǵdai kóńilge qonymdy emes. Sonymen qatar, agroónerkásip keshenin damytýǵa jyl saiyn memleketten bólinetin milliardtaǵan qarjynyń nátijesi ashyq kórsetilmeidi. Bul máselege bailanysty Prezident: «Tiimdiligi tómen sýbsidiialaý tásilinen jeńildikpen nesie berý tásiline kóshý qajet», – dep atap ótken bolatyn. Aýyldyq aýmaqtardy damytý men infraqurylymdy jańartýǵa baǵyttalǵan qarjy kózderiniń jumsalýynyń nátijeleri de aiqyn emes», — dedi Qairat Bodaýhan.
Salyq-biýdjet saiasatyn reformalaý
Ekonomist sonymen qatar salyq-biýdjettik saiasatty reformalaý, biýdjet qarajatyn tiimdi paidalaný jáne bilim, densaýlyq salasyna basa nazar aýdarý qajettigin alǵa tartty.
«Úkimet basshysy biýdjet tapshylyǵyn jabý úshin ulttyq qordan 10 trillion teńgege deiin qarjy bólýdi suraǵany belgili. Bul salyq-biýdjet saiasaty túbegeili ózgeristerge ushyramaǵanyn kórsetedi. Biýdjet qarjysyn jumsaýdaǵy «jemqorlyq uiasy» áli de tolyq ashylmai otyr. Qarjynyń tiimdiligin esepteýdegi «kóleńkeli» tustar da kóp. Sonymen qatar, monetarlyq saiasat ta óz baǵytynda damyp jatqan joq. Árine, munyń barlyǵy álemdik qarjy naryǵyndaǵy jaǵdailarǵa, importtyq táýeldilikke, sondai-aq qajettilikterdiń kóp bóligin ózimiz óndire almaýymyzǵa bailanysty. Alaida, ishki naryqtaǵy jaǵdaidy saralaý, otandyq óndirýshilerdiń quqyǵyn qorǵaý, importtyq keibir taýarlarǵa, ásirese azyq-túlikke shekteýler qoiý júieli túrde júrgizilmeidi. Sebebi, bizdiń standarttaý men sertifikattaý júiemiz álsiz. Nátijesinde dúken sórelerin negizinen importtyq ónimder toltyryp tur. Al otandyq óndirýshilerdiń eksporttyq áleýetin qorǵaýǵa qatysty jaǵdai da kóńil kónshitpeidi, óitkeni halyqaralyq standarttarǵa sáikes sertifikattaý júiesi áli de qalyptaspaǵan», — dedi ol.
Bilim men densaýlyq saqtaý salasy
Qairat Bodaýhan, áleýmettik qoldaý isin rettep, densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne ǵylym salasyn odan ári damytýǵa qatysty túitkilderge de toqtalyp ótti.
«Bilim salasy áli kúnge deiin tolyq júielengen joq. Bilim tegin bolǵanymen, múmkindigi bar ata-analar balalaryn «repetitorlar» arqyly ǵana sapaly bilim alýǵa májbúr. Al ondai múmkindigi joq otbasylardyń jaǵdaiy qandai bolmaq? Bul mektepterdiń ata-ana kútken bilim sapasyn qamtamasyz ete almai otyrǵanyn bildiredi. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy áleýmettik saqtandyrý júiesi de áli tolyq qalyptasyp, bir izge túspedi. Bul salada da «jemqorlyq uialary» bar ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaidy», — dep qosty ol.
Avtor: Merýert Raiym
