Baqylaýdyń saiasi naýqandaǵy orny erekshe. Degenmen, sailaýdaǵy baqylaýda baqylaýshy sailaýshy men sailaýdy uiymdastyryp otyrǵan sailaý ýchaskesiniń múshelerine esh kedergi keltirmei baiqap qana otyrýy tiis. Bul aksioma.
Óitkeni, sailaý memlekettik saiasattyń demokratiialyq myzǵymas damý mehanizmderiniń jalǵyz quraly. Sondyqtan, baqylaýshynyń róli osy saiasattyń qorǵany hám qaraýyly bolýy tiis.
Jalpy baiqaýshynyń róli Sailaý týraly zańmen rettelgen. Eger zańnyń sýbektisi retinde qarasaq, baiqaýshy sailaýdyń óz tártibinde, zańnyń buljymai buzylmaýyn qadaǵalaidy.
Eger tártip buzylsa, baqylaýshy tiisti zań buzýshylyqty eskertip, tipten bolmasa Aktige tirkep, kýágerlerdiń qolymen qýattap, tiisti zańdy qadaǵalýshy quzyrly mekemelerge joldaidy.
Álbette, idealdy jaǵdaida, sailaý ádildigi osylai júrýi kerek. Nátijesinde, dálelderi anyqtalyp, zańnyń belge basýy kóringeni baiqalsa, Sot sheshimimen sailaý júrgen ýchaskeniń nátijesi joqqa shyǵarylady. Al, zańsyz áreketke barǵandar ózderiniń qylmystyq jaýapkershilikterin almasa da, ákimshilik jaýaptaryna tartylýy bek múmkin.
Aitpaqshy, qylmystyq jaýapkershilikke tartylý praktikasy, Ýkrainadaǵy sailaýda Kievte 2007 jyly 17 sailaý ýchaskesiniń tóraǵalarynyń sottalýymen aiaqtalǵan edi. Toqeterinde, ol jaqta sailaýdaǵy zańsyzdyqtar toqtaldy.
Esterińizde bolsa, bizde de sońǵy ret, mundai jaǵdailar 1999 jyldary oryn aldy. Ásirese, Qurmanǵazy №16, Jambyl №24, Abai №53 okrýgteriniń sailaýy jaramsyz dep tanylyp, Atyraý, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń komissiia músheleri jaýapkershilikke tartylǵan bolatyn. Saldarynan 47 okrýgte qaita sailaý ótkizildi.
Al, 2004 jyly 67 bir mandattyq okrýgten 513 adam synǵa tústi. 22 okrýgte qaitadan sailaý ótti.
Árine, joǵaryda atalǵan oqiǵalarda baqylaýshynyń qyzmeti zor. Táýelsizdik jyldary, úshinshi ret júretin biylǵy jeke mandatpen túsetin aralas sailaý kezinde de, mundai qoǵamdyq tyń baqylaý óte joǵary bolmaq. Sebebi, belgili demokratiialyq keń múmkindikterde jeke azamattardyń básekelesýi kúsheiedi. Sondyqtan, baqylaýshylyq jaýapkershiliginiń memlekettiń aldyndaǵy mańyzdy saiasi qadamdarynda, túsine bilgenge úlken rólge ie.
Aldaǵy 19-naýryzdaǵy sailaýda otandyq táýelsiz baqylaýshylardan quralǵan birneshe uiym menmundalap, qataryn sailaýdan-sailaýǵa arttyryp, osy kúnderi baqylaýshylaryn oqytyp, sailaý kúnine saqadai sai bolýǵa talpynýda.
Solardyń ishinde, aýqymdy baiqaýshy sanymen sailaýda kóringen «Baqyla» táýelsiz baqylaýshylar qozǵalysy, úsh jarym baqylaýshysymen aralaspaq. Olardan qalyspai, ekinshi ret sailaýdy baqylaýǵa respýblikalyq deńgeide «Daýys» qoǵamdyq baiqaýshylar koalitsiiasy da eki myńnan astam baiqaýshysymen kirspek.
Bul jerde baqylaýshylardyń kóp bolǵany durys, eger elimizdegi 12 myńnan astam sailaý ýchaskeleri bar desek, solardyń bárin qamtý múmkin emes jaǵdai. Biraq, baqylaýshylyq úrdisindegi qadamdar jaman emes. Bul da ózinshe bir demokratiiayq tárbie jumysy, sebebi, baiqaýshylardyń qatary seksen paiyzy jastardan quralyp otyr.
Kósh júre túzeletin saiasi naýqannyń bastamasynda, keleshekke ádil sailaýlarǵa bir taban jaqyndaý dep qabyldaǵan jón. Qalai desek te, baqylaýshylyqtan ózge balama quraldar ázirshe, demokratiialyq qoǵamda oilap tabylmady.
Maqsat JAQAÝ, saiasattanýshy.
