Baǵalaý qyzmeti – naryqtyq ekonomikanyń mańyzdy institýty bolyp sanalady
– Elimizdegi baǵalaý qyzmetiniń qalyptasý jáne damý tarihy. Baǵalaýshy mamandyǵynyń kásibi qyzmet sýbektisi retindegi róli qandai?
– Qazaqstanda baǵalaý qyzmetiniń qalyptasý tarihy 1995 jyly oblys pen qalalyq deńgeidegi jyljymaityn múlikti baǵalaý jáne tirkeý basqarmasynyń qurylýynan bastalady.
1997 jyly QR Ádilet ministrliginiń Jyljymaityn múlikti jáne zańdy tulǵalardy tirkeý jónindegi agenttigi qurylyp, onyń basty qyzmeti men mindetterine jyljymaityn múlikti baǵalaý jatty. Keiinnen jyljymaityn múlikti baǵalaý jáne tirkeý basqarmasy «QR Ádilet ministrliginiń Jyljymaityn múlikti jáne zańdy tulǵalardy tirkeý agenttiginiń Jyljymaityn múlik jónindegi ortalyǵy» memlekettik kásiporny bolyp qaita quryldy.
Baǵalaýshy mamandyǵynyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, 1997 jyly QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi baǵalaýshyǵa qoiylatyn biliktilik talaptaryn bekitken bolatyn. Osylaisha osy kásipke erekshe mártebe berildi. El ómirindegi jańa ózgerister men naryqtyq qatynastardyń damýyna sáikes, 2000 jylǵy 30 qarashada «QR Baǵalaý qyzmeti týraly» Zańy qabyldanyp, elimizdegi baǵalaý qyzmeti zańnamalyq turǵyda óz quqyǵyn aldy. Baǵalaý qyzmeti salasyndaǵy ýákiletti organ QR Ádilet ministrligi.
Joǵary bilikti mamandardy daiarlaityn institýttar men ýniversitetterdiń ekonomika fakýltetteriniń oqý baǵdarlamasynyń tizbesinde salalar boiynsha «Baǵalaý» mamandyǵy paida bolyp, Qazaqstannyń ekonomika sektorynda jańa baǵyt qalyptasady.
2005 jylǵa qarai belsendi ipotekalyq nesie berý jáne tutastai alǵanda bank sektoryn damytý protsesi bastalǵanyn eskerip, baǵalaýshy kásibiniń qalyptasýy men damýy ýaqtyly jáne ózekti boldy. Baǵalaýshy qyzmetiniń jumysy: shyǵaratyn qujat, baǵalaý týraly esep, qaryz qarajatyn berý úshin bank jáne kredit mekemeleriniń sheshimderin qalyptastyrý negizinde júrgizildi, bul tiisinshe naryqtyq ekonomikanyń derbes jáne mańyzdy institýty retindegi mamandyqtyń odan ári damýyn ózektendirdi.
2018 jyly ózin-ózi retteýge kóshý boiynsha baǵalaý qyzmeti kásibi saladaǵy birinshi qarlyǵash boldy, 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy baǵalaý qyzmeti týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Zańy qabyldanǵannan keiin jáne zańda bekitilgen jańa talaptar men tetikterdi iske asyrý boiynsha eleýli «problemalarǵa» tap boldy. Qazaqstan Respýblikasynyń Qarjy ministrligi baǵalaý qyzmeti salasyndaǵy ýákiletti organ boldy.
Bul ózgerister baǵalaýshylardyń kásibi qyzmetine memlekettik aralasýdy shekteýge jáne tutastai alǵanda ózin-ózi retteýdi damytýǵa, tutynýshylardyń quqyqtaryn, baǵalaýshylardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa, baǵalaý qyzmeti sýbektileriniń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, baǵalaý sapasyn arttyrýǵa jáne baǵalaý qyzmetin halyqaralyq standarttarǵa sáikes keltirýge baǵyttalǵan.
– Baǵalaý qyzmetiniń damýyna qoldaý kórsetý maqsatynda memleket tarapynan sharalar qarastyrylǵan ba? Ózin-ózi retteýdiń tutastai baǵalaý institýtynyń damýyna áseri qandai?
– Budan buryn aitylǵandai, 2018 jyly baǵalaý qyzmeti salasyna engizilgen ózin-ózi retteý – Qazaqstandaǵy baǵalaý qyzmetin damytýdyń jańa kezeńi boldy.
Baǵalaý qyzmeti naryqtyq júiege tikelei yqpal etetin ekonomikanyń qarqyndy damyp kele jatqan salalarynyń biri bola otyryp, kásipkerlik jáne kásibi qyzmet júiesinde mańyzdy rólge ie bolýda.
Baǵalaýshylar palatalarynyń qatysýymen baǵalaý qyzmeti salasyndaǵy ýákiletti organ baǵalaý standarttaryn, qaǵidalaryn bekitý, ózin-ózi retteitin uiymdardyń tizilimin júrgizý, baǵalaýshylar palatalaryna óz múshelerin baqylaýdy júzege asyrý boiynsha ókilettikter berý, túsindirý jumystary jáne t.b. normativtik-quqyqtyq qamtamasyz etý boiynsha qoldaý kórsetedi.
Ózin-ózi retteýdi engizýmen baǵalaýshylar palatalary sala úshin kadrlar daiarlaý jáne ony jetildirý boiynsha oqytý, biliktilikti arttyrý, sapany baqylaý jáne t.b. saiasatty óz betinshe júrgize bastady.
Qazir baǵalaýshy dep baǵalaýshylar palatalarynyń biriniń múshesi bolyp tabylatyn jáne «baǵalaýshy» biliktiligin rastaityn kýáligi bar jeke tulǵa tanylady.
Bizdiń baǵalaýshylarymyz biliktiligin úzdiksiz arttyrýda jáne biz de ony talap etemiz. Qazaqstandyq baǵalaýshylar palatalary Grýziia, Armeniia, Belorýssiia, Ózbekstan, Resei jáne t.b. eldiń tanymal mamandaryn, ǵalymdaryn dáris oqýǵa shaqyrady.
Búgingi tańda Qazaqstanda 4 baǵalaýshylar palatasy tirkelgen.
Zańnamany, etikalyq normalardy saqtaý boiynsha baǵalaýshylardyń qyzmetin baqylaýdy júzege asyrý jónindegi fýnktsiialardy iske asyrý úshin baǵalaýshylar palatalaryna kásibi qoǵamdastyq ishinde týyndaityn qaqtyǵystardy óz betinshe sheshýge múmkindik beretin ártúrli yqpal etý jáne retteý quraldaryn qalyptastyrýǵa quqyq berildi.
Ózin-ózi retteý institýty jumysta jańa formattardy engizý, kásibi máselelerdi sheshýde jańa kózqarastar qalyptastyrý, sondai-aq memleket pen kásibi birlestik arasynda áriptestik platformasyn qurý múmkindikterin bere otyryp, baǵalaý salasyn damytýǵa jáne jetildirýge oń yqpal etedi.
– Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa (EAEO), Túrki memleketteri uiymyna, Shanhai dostastyq uiymyna (ShOS) jáne t.b. integratsiialyq máselelerdi damytýdy eskere otyryp, búginde Qazaqstannyń baǵalaýshylary sheteldik baǵalaýshylarmen laiyqty básekelesýge daiyn dep aitýǵa bola ma? Qazaqstandyq baǵalaýshylardyń halyqaralyq jobalarǵa qatysý jiiligi qandai?
– Árine, bizdiń elimizdiń halyqaralyq bailanystarynyń damýy baǵalaý qyzmetine de áser etetini sózsiz.
Kóptegen áriptesterimiz: Koroldik siýrveierler qoǵamdastyǵy RICS, Eýropalyq baǵalaýshylar qaýymdastyǵy toby (TeGOVA), Amerikandyq baǵalaýshylar qoǵamy (ASA) jáne t.b. halyqaralyq kásibi uiymdardyń músheleri bolyp tabylady jáne baǵalaý boiynsha halyqaralyq jobalarǵa únemi qatysady. Bizdiń baǵalaýshylar halyqaralyq alańdarda ózderin laiyqty kórsetip, qoǵamda joǵary senimge ie bolýda.
Álemde bolyp jatqan ózgerister, biznes-alańdardyń jańa sektorlaryn qalyptastyrý, naryqtyń iri oiynshylaryn Aziiaǵa, Afrikaǵa, Latyn Amerikasy elderine baǵdarlaý úrdisine ekonomikanyń barlyq salalarynda, sonyń ishinde baǵalaýda. Aziia men Eýropa arasyndaǵy kópir bolyp tabylatyn, ejelgi túrki tamyry bar jáne egemen halyqaralyq sýbekt retinde qalyptasqan el retinde biz, sózsiz, belsendi qatysýymyz kerek ekenin atap ótken jón.
– Siz Qazaqstandaǵy baǵalaý qyzmeti salasyndaǵy birden-bir iri kásibi birlestiktiń jetekshisi retinde Ortalyq Aziia men Túrki álemi baǵalaýshylarynyń birinshi halyqaralyq forýmyn uiymdastyrýshysy bolyp tabylasyz. Osy is-sharaǵa jan-jaqty toqtalyp ótseńiz. Onyń kásibi sala men jalpy qoǵam úshin mańyzy qandai?
– Ortalyq Aziia men Túrki álemi baǵalaýshylarynyń birinshi halyqaralyq forýmy – bul iskerlik yntymaqtastyqty nyǵaitý, onyń ishinde baǵalaý qyzmetinde de túrkitildes memleketter arasyndaǵy ózara is-qimyldy odan ári tereńdetýge jáne keńinen damytýǵa baǵyttalǵan is-shara. Túrki áleminiń tarihi jáne mádeni murasyn jáne túrki memleketterimen yntymaqtastyq qatynastyń artyp kele jatqanyn eskere otyryp, túrki memleketteri baǵalaýshy palatalarynyń tyǵyz jáne úilestirilgen ózara is-qimyly týraly pikirge keldik.
Bul Forým 2023 jylǵy 01-03 maýsym aralyǵynda qasietti Túrkistan qalasynda ótkiziledi. Túrkistan qalasy kezdeisoq tańdalmaǵan. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Q. Toqaev 2021 jyldyń sáýir aiynda ótken Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń beiresmi sammitinde Túrkistan qalasyn túrki áleminiń rýhani astanasy retinde resmi túrde jariialaǵany barshaǵa málim. Sondyqtan da biz Forýmdy kieli qalanyń tarihi mańyzyn eskere otyryp, qasietti Túrkistanda onyń Uly muralarymen bastaýdy jón sanadyq.
Túrki memleketteriniń yntymaqtastyǵy máseleleriniń jandanýyna – Túrki memleketteri uiymyn (OTG) qurýǵa bailanysty onyń sheńberinde Túrki memleketteriniń banktik qaýymdastyqtary keńesi quryldy.
Birtutas saiasattyń qalyptasý úrdisin eskere otyryp, biz de kásibi qyzmettiń jańa sýbektisin – Túrki Baǵalaýshylar Keńesin (TSO) qurý týraly tujyrym jasadyq.
Ortalyq Aziia men Túrki álemin baǵalaýshylardyń birinshi halyqaralyq forýmy aiasynda Túrkiia, Ázirbaijan, Qazaqstan, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstannyń baǵalaý qyzmeti salasyndaǵy kásibi birlestikterdiń ókilderi (TSO) qurý týraly Kelisimge qol qoiady.
Túrki baǵalaýshylar keńesiniń qyzmeti túrki memleketteriniń baǵalaýshylar palatalary men olarǵa múshe uiymdar arasyndaǵy ózara tiimdi yntymaqtastyqty tereńdetýge baǵyttalatyn bolady: baǵalaý qyzmeti jáne qarjy salasynda sammitterdiń, forýmdardyń, konferentsiialardyń, seminarlardyń, vebinarlardyń jáne t.b. jalpy platformalaryn uiymdastyrý; treningter men tájiribe almasý baǵdarlamalaryn uiymdastyrýdy; baǵalaý qyzmeti salasyndaǵy aǵymdaǵy qarjylyq, ekonomikalyq derektermen, normativtik-quqyqtyq aktilermen jáne basqa da tiisti aqparatpen almasý; qatysýshylardyń ekonomikalyq keńistiginde taýarlardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń jáne kapitaldardyń qozǵalysyn joǵary sapaly baǵalaý (baǵalaý jónindegi kórsetiletin qyzmetterdi) súiemeldeýdi keńeitý úshin alǵysharttar qalyptastyrý; baǵalaý qyzmetiniń ulttyq naryqtaryn integratsiialaý týraly bastamalardy ázirleý, júzege asyrý/qoldaý jónindegi yntymaqtastyq; baǵalaýshylardy halyqaralyq sertifikattaý salasyndaǵy yntymaqtastyq; jáne t.b.
Bul bizdiń baǵalaýshylarǵa oqytý, sertifikattaý jáne tájiribe almasý turǵysynan úlken kómek bolady dep oilaimyn. Túrki baǵalaýshylar keńesin qurý jáne onyń qyzmeti elimizde jáne jalpy óńirde baǵalaý qyzmetin damytý úshin taǵy bir qadam bolmaq.
– Bizdiń elimizde baǵalaý institýtyn odan ári damytý jónindegi sizdiń kásibi paiymdaýyńyz qandai?
– Árine, naryqtyq ekonomika júiesi baǵalaý institýtynsyz jumys jasai almaidy, baǵalaý qyzmeti memlekettik baǵdarlamalyq qujattarda aiqyndalǵandai ekonomikanyń basqa institýttaryn nyǵaitýǵa yqpal etetin turaqty damýdy talap etedi. Al bul baǵalaý qyzmetin retteý máselelerindegi memleket pen kásibi qoǵamdastyqtyń róli men ornyn zańnamalyq aiqyndaý qajettiligin týyndatady.
Baǵalaý qyzmeti salasyna engizilgen ózin-ózi retteý kásibi qyzmettiń nátijeleri úshin jeke jaýapkershilikti arttyrýǵa, qyzmettiń retteýshi standarttary men erejelerin ázirleýge, kásiptiń ashyqtyǵy men týyndaityn daýlar men problemalardy derbes retteýge bastama berdi.
Investitsiialyq jobalarda jáne kásipkerlik sýbektilerin damytýda mańyzdy ról atqaratyn baǵalaý qyzmetiniń ereksheligin eskere otyryp, sondai-aq serpindi damyp kele jatqan mamandyq bola otyryp, bizdiń elimizdiń kásibi baǵalaýshylar qoǵamdastyǵy úkimet aldyna qoiylǵan mindetterdi iske asyrý boiynsha kúsh-jigerin jumsaityny jáne kásipkerlikke kásibi qoldaý kórsetetini sózsiz.
Qazaqstannyń 20 jyldan astam damý kezeńindegi baǵalaý qyzmeti salada júrgizilip jatqan oń ózgeristerdi anyqtady jáne naryqtyń baǵytyna sáikes, kásibi baǵalaýshylar men kásibi qoǵamdastyqtardyń usynystaryn eskere otyryp, odan ári jetildirýge daiyn.
