Osy ýaqytqa deiin bul máselege qatysty túrli pikir aityldy. Qazaqstannyń óz ishinde túrli topshylaý jasaldy. Alaida, alysta otyrǵan biz buǵan qandai baǵa bersek te, Armeniianyń óz ishinde ómir súretin adamnyń aitqanyndai bolmaidy.
«Qala men Dala» gazetine suhbat bergen atalǵan eldiń tanymal jýrnalisi, saiasi sarapshy Aik HALATIaN Armeniiadaǵy halyq narazylyǵynyń qaidan shyqqanyn, onyń qaida alyp baratynyn aityp, «bul oqiǵalardy Ýkrainadaǵy Maidanmen salystyrýǵa bolmaidy» dedi.
– «Armeniia elektr júieleri» – bul bizdiń eldegi monopolist kompaniia. Iesi reseilik «Inter RAO» kompaniiasy. Armeniiada bir ózi elektr qýatyn úlestirýmen ainalysady. Ekonomikalyq máselesin syltaýratqan bular tarifty 40 paiyzǵa kóterýdi usynǵan, áýelde. Biraq, bizde Qoǵamdyq qyzmetti retteitin komissiia bar. Osy komissiia baǵany «bar bolǵany» 17 paiyzǵa kóterý kerek degen sheshim shyǵarady.
Narazylyq osydan bastaldy. Nege? Sebebi, armian halqy qymbatshylyqtan sharshady. Armeniiadaǵy elektr qýatynyń baǵasy TMD-nyń barlyq elinen asyp túsedi. Qymbat. Ýdai qymbat. Soǵan qaramai energiiany artyǵymen óndiremiz.
Halyq soqyr emes, kompaniianyń qaryzǵa batýy onyń ekonomikalyq máselesine túk qatysy joqtyǵyn, munyń bári tiimsiz menedjment pen korrýptsiianyń kesiri ekenin bilip otyr.
Sońǵy jyldary elektr qýatynyń baǵasy birneshe ret ósti. «Jeliler eskirgen, jańa jelilerge investitsiia quiý kerek» deidi. Ózderi (jańaǵy kompaniia basshylaryn aitamyn) qymbat limýzinmen júredi, záýlim kottedjderde turady. Endeshe, nege ózderiniń esebinen únemdemeidi? Halyqtyń alańǵa shyqqandaǵy maqsaty osy edi. Kompaniianyń jumys júrgizýdegi salaqtyǵy men menedjmenttegi qateligi úshin eshkim óz qaltasynan qarjy tólegisi kelgen joq.
– Politsiia men halyq qaqtyǵysypty dep estidik...
– Kiná, halyqta emes. 17 maýsymda komissiia baǵany kóterý týraly sheshim shyǵardy. 19 maýsymda buǵan narazy top Erevandaǵy «Erkindik» alańyna jinaldy. Basym bóligi jastar. Bul saýatty, óz maqsatyn bilgen sherý bolatyn. Alańǵa jinalǵan jurt úsh kúnnen keiin Bagramian dańǵylyndaǵy Prezident ákimshiliginiń aldynda narazylyq aktsiiasyn uiymdastyratynyn aitty. Barlyǵyn politsiia búldirdi. 23 maýsymda dańǵyldy «tazartyp», sol jerde túnep qalǵan 500 adamdy tyrqyratyp qýyp shyqty. Halyqtyń yzasyna tigen osy jait. Keshqurym Bagramian dańǵylyna 10 myńnan asa adam jinaldy.
Armeniia Prezidenti eshqaida qashyp ketken joq. Bilýimshe, keibir basylymdar osylai habarlap jatyr. Halyqpen til tabysýǵa tyrysty.
Bir jaǵynan sherýge shyqqandardyń arasynda topbasshylar bolǵan joq. Iá, uiymdastyrýshylyq keńes boldy. Biraq, eldiń bári solardyń sheshimine baǵyndy dep aitýǵa bolmaidy.
Taǵy bir jait: sherýge shyqqandar tek elektr qýatyn kóterý týraly sheshimniń kúshin joiýdy talap etti. Munyń saiasatqa esh qatysy joq.
– Nege?
– Nege deseńiz, armian qoǵamy oppozitsiiadan qatty kóńili qalǵan. Iá, muny qolaiyna paidalanǵysy kelgeni saiasi kúshter bolǵan da shyǵar. El bul iske olardyń aralasýyna jol bergen joq, biraq.
– Armeniiadaǵy oqiǵalardy reseilik aqparat quraldary óte jiti baqylady. «Bul kezekti Maidan, AQSh Armeniiaǵa aýyz saldy» degen áńgimeler aityldy. Buǵan negiz bar ma?
– Negizinde otqa mai quiǵan reseilik BAQ-tyń ózi. Bul Maidan emes. Sherýdiń antireseilik sipaty joq.
Iá, halyq «Armeniia elektr júielerine» ielik etetin reseilik «Inter RAO» kompaniiasy mundai jaǵdaida únsizdik tanytqanyna narazylyǵyn bildirdi. Osy turǵyda Reseige kóńil tolmaýshylyq bolǵan da shyǵar. Degenmen, bul sherý batysshyl, antireseishil baǵytta boldy deý qisynsyz.
Qazir sherýge shyqqandardyń ózi tyǵyryqta tur. Áý basta radikaldy áreketter bolmaidy degen sherýdiń arty qaqtyǵysqa ulasty. Bir jaǵynan bilik te óz degeninde turatynyn aitty. «Baǵa ósedi, óitpesek Armeniianyń energo júiesine kesiri tiedi» deidi.
Jeńildikke de baryp otyr. Elektr qýaty qymbattaǵan jaǵdaida, eldegi áleýmettik járdemaqy alatyn 100 myńnan asa otbasynyń járdemaqysy ósetin bolady.
Alaida, halyq ta ańqaý emes. Munyń arty nege ulasaryn bilip otyr.
Elektr qýaty qymbattaǵan soń, basqa da qyzmet túrleriniń quny ósedi.
Prezident mynadai usynys aitty. «Armeniia elektr júielerin» halyqaralyq aýditten ótkizý aiaqtalǵansha 17 paiyzǵa kóterilgen elektr qýatyn memlekettiń ózi tóleitinin aitty.
– Árine, buǵan halyqtyń kóńili tolǵan joq. «Bilik óz qaltasynan tólemeitini anyq. Biýdjettiń esebinen tóleidi. Bul halyqtyń aqshasy» dep otyr.
Qazir sherý sál saiabyrlady. Bir qyzyǵy, ony «qaita otaldyrǵysy» keletin saiasi kúshter paida bolyp jatyr.
Reseilik basylymdardyń tynar túri joq. Halyq bul jaǵdaiǵa Maidan dep baǵa bergen Reseidiń aqparat quraldaryna ashýly.
– Nege bulai?
– Reseide kez kelgen narazylyqty, sherýdi túrli-tústi revoliýtsiia, tóńkeris jasaýdyń amaly dep qaraidy. TMD-nyń kez-kelgen elindegi narazylyqtyń antireseilik sipaty bar dep oilaidy.
Negizinde postkeńestik keńistikti, onyń ishinde Armeniianyń saiasi júiesi men saiasi dástúrin búge-shigesine deiin biletin maman az. Bizde mundai aktsiialar únemi ótip turady jáne buǵan túrli jait túrtki bolady.
Bizdiń saiasi júie áldeqaida liberaldy. Reseimen salystyrǵanda... TMD keńistiginde sóz bostandyǵy jaǵynan aldyńǵy oryndamyz.
Mundai aktsiianyń mańyzy nede? Halyq sailaý arqyly óziniń muń-muqtajyn bilikke jetkize almasyn baiaǵyda-aq uǵynǵan.
Kievtegi Maidanǵa deiin bizde jol aqysyn 50 paiyzǵa kóterýge, zeinetaqy júiesin reformalaýǵa narazylyq tanytqan aktsiialar ótti.
Halyq sózin ótkizdi. Bilik jol aqysyn 50 paiyzǵa kóterem degen oiynan ainydy. Zeinetaqy reformasyna qatysty sheshimderin qaita qarady.
– Jalpy, Armeniiany Ýkrainamen salystyrýǵa bola ma?..
– Armeniia Ýkraina emes. Táýelsizdik alǵan 24 jylda narazylyq tanytqandardyń bilikti tóńkergen kezi bolǵan emes. Sosyn Armeniianyń bilik tobynda nemese elitasynda Ýkrainadaǵydai bólinis bolǵan joq. Ózgeristi talap etken, batysshyl, antireseishil Batys Ýkraina siiaqty aimaǵymyz da joq.
Iá, Armeniiaǵa qatysty óz saiasatyn júrgizgisi keletin oiynshylar bar. Armeniiada batysshyl da, reseishil de toptar bar. Biraq, olar aqymaq emes. Narazylyqty óz múddesine paidalanam degen áreketinen túk shyqpasyn biledi.
Bir nárseni aitaiyn. Sherýge shyqqandardyń sany 10 myńnan asqanda da batysshyl toptar halyqtyń arasyna kirip, óz nasihatyn júrgizýge qoryqty. Sebebi, mundai jaǵdaida sherýge shyqqandar ekige jarylar edi.
Ózińiz oilańyz: álemdegi eń úlken armian qaýymdastyǵy Reseide turady. Reseide resmi tirkelgen 1 mln armian bar. Tirkelmegenniń sanyn esepke alsaq 2 mln-nan asady. Bulardyń barlyǵy Reseiden nápaqa taýyp júr. Tapqan-taianǵanyn eldegi ata-anasyna, baýyrlaryna jiberedi. Endeshe, olardyń Reseige qarsy shyǵatyn qandai jóni bar?
– Sózińizge qaraǵanda, Reseidi erekshe jaqsy kóretin siiaqtysyz?...
– Moiyndaimyz, biz reseishil elmiz. Batystaǵy áleýmettik saýalnamalarǵa sensek, armeniialyqtardyń 60 paiyzy eldiń Eýraziialyq odaqqa qosylýyn qoldaǵan. Iaǵni, Reseimen odaqtasýdy. Biraq, bizde budan basqa amal bar ma?
Ózińiz oilańyz: álemdegi eń úlken armian qaýymdastyǵy Reseide turady. Reseide resmi tirkelgen 1 mln armian bar. Tirkelmegenniń sanyn esepke alsaq 2 mln-nan asady. Bulardyń barlyǵy Reseiden nápaqa taýyp júr. Tapqan-taianǵanyn eldegi ata-anasyna, baýyrlaryna jiberedi. Endeshe, olardyń Reseige qarsy shyǵatyn qandai jóni bar?
Resei bizdiń qaýipsizdimizge kepildik berip otyr. Armiandar aqyldy. Sol sebepti batysshyl toptar qazirgi jaǵdaida antireseilik úndeýlerdiń nátijesi shamaly bolaryn túsinedi. Batys, AQSh bizdiń qaýipsizdikke kepildik bere almaidy, óitkeni.
Qarabah aimaǵy bar. Buǵan qosa Ázirbaijan jáne Túrkiiamen qaqtyǵys qaýpi seiilmei turǵanda bizge Reseimen odaqtasýdan basqa amal joq. Biraq, bolashaqta jaǵdai ózgerýi múmkin.
Armeniiadaǵy gaz, elektr qýatyn úlestiretin iri reseilik monopolist kompaniialar eldiń múddesimen sanaspaidy. Aitalyq, «Gazprom Armeniia». Batysshyl toptar muny paidasyna qoldanýy múmkin.
Reseilik jýrnalisterge aitarym, bul eshqandai da Maidan nemese túrli-tústi revoliýtsiia emes jáne buǵan AQSh-tyń, sizdershe aitqanda, «gosdeptiń» esh qatysy joq.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Dýman BYQAI
