Aǵylshyn ánshisi S.Braitman «Soiýz» ǵarysh kemesimen ústimizdegi jyldyń 1 qyrkúieginde halyqaralyq ǵarysh stansasyna ushýy kerek edi. Áldeqandai sebeppen ánshi ǵaryshqa ushpaityn boldy. Budan keiin «Roskosmos» kompaniiasy A.Aiymbetovtyń aǵylyshyn ánshisiniń ornyna ǵaryshqa ushý múmkindigi paida bolǵanyn málimdedi. Búginde sol aqparat shyndyqqa ainalyp otyr. Ǵaryshqa ushý úshin Resei azamaty bolýǵa yqylas tanytqan A.Aiymbetov ǵaryshqa ushatyn boldy. Sonda ol ánshi S.Braitman siiaqty ǵaryshqa týrist siiaqty saiahattap qaita ma? Jaǵdaidy saralaǵan adamǵa solai kórinýi múmkin. Iá, A.Aiymbetovtyń ǵaryshker ekenin bilemiz. Ǵarysh kemesi basy artyq adamdy tiep alyp júre beretin poiyz emes. Ár adamnyń óziniń mindeti naqtylanǵan. S.Braitman týrist retinde ushpaqshy bolǵany kópshilikke málim. Ánshi on kúnge sozylatyn saiahaty úshin «Roskosmos» kompaniiasyna 30 mln. dollar tóleýge ýaǵdalasqan edi. Bizdiń túsinýimizshe, S.Braitmannyń ornyna ǵaryshqa ushqan adam aqysyn tólep, ǵaryshqa saiahat jasap qaitýy kerek. Sonda ǵaryshqa ushaiyn dep jatqan ulanymyz týrist bolǵany ma? Osy suraq bizdiń qatty mazalaǵanyn jasyryp qaitemiz.
21 shilde kúni «Egemen Qazaqstan» gazetine Qazaqstannyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov suhbat beripti. Kókeide júrgen kóp saýalǵa osy suhbattan jaýap tabatyn shyǵarmyz degen úmitpen suhbatty bastan-aiaq bar zeiinimizdi qoiyp oqyp shyqtyq. Aǵamyz A.Aiymbetovtyń adamgershilik qyry jaiynda kóp baiandap, maqtaý sózin aiamapty. Óz kezeginde T.Áýbákirov aldaǵy qyrkúiekte kókke samǵaityn «Soiýz TMA-18 M» ǵarysh kemesiniń komandiri – reseilik Sergei Volkov, bortinjener – daniialyq Andreas Mogensen, al ekinshi bortinjener qyzmetin jerlesimiz Aidyn Aiymbetov atqaratynyn alǵa tartty.
A.Aiymbetovtyń ǵaryshqa ushýynan Qazaqstannyń ekonomikasymen ǵylymyna qandaida bir paida bar ma? Bizdińshe, eshqandaida paida joq. Tek Qazaqstannan úsh birdei ǵaryshker shyqty degen dúrdei ataqqa ǵana maldanamyz da qoiamyz. Qazirgidei qarjylyq-ekonomikalyq qiynshylyqpen betpe-bet kelgen kezeńde A.Aiymbetovtiń jolyna qyrýar aqshany shashyp, ǵaryshqa ushyrý baryp turǵan ysyrapshyldyq.
Suhbat barysynda gazet jýrnalisi «Bul ushý Qazaqstanǵa ne beredi?» degen kópshiliktiń kókeiin tesken suraǵyna tuńǵysh ǵaryshkerimiz bylai dep jaýap beripti: «Qazaqstan ǵarysh salasyn meilinshe igerýdi umytqan joq. Ǵalamat josparlar jasaldy. Onyń kórinisi, mine taǵy bir ǵaryshkerimiz ushýǵa daiyndyq ústinde. Ǵarysh iliminiń búgingi ǵylym kóshiniń basynda turǵanyna eshkimniń daýy bola qoimas. Ǵaryshty igerý – álem elderiniń qoljetpes armany. Sol úshin de olar ǵylymi-salalyq bir ortaǵa birigýge yntaly. Mine, osy arada, barshamyzǵa belgili sebepterge qatysty Qazaqstannyń múmkinshiligi sóz etip otyrǵan salada basymdyqqa ie. Bildińiz be? Osy jaǵynan kelgende Aidynnyń bolashaq sapary – qazaq halqynyń, Qazaqstannyń úlken jeńisi der edim», – dep buldyr jaýap beripti.
Iá, ǵaryshty igerýge kúsh salǵanymyz jaqsy. Biraq, qyrýar aqsha jumsap kókke kóterileiin dep turǵan ǵaryshkerimizdiń alǵa qoiǵan maqsaty aiqyn bolsa, qandai jaqsy bolar edi. Bul rette bárine A.Aiymbetovti kinálai berýdiń jóni joq. Osyndai shtattan tys jaǵdailar oryn alǵan sátte Qazaqstannyń Aeroǵarysh komitetiniń ǵaryshty igerýge qatysty shuǵyl is-shara jospary bolýy kerek edi. Ókinishke orai, komitet tóraǵasy Talǵat Musabaev ábjildik tanytyp, kúniburyn jospar daiyndai almaǵany anyq. Daiyndalǵan jospar bolsa, ony Toqtar Áýbákirov biler edi. Sondyqtan bul joly A.Aiymbetovtyń ǵaryshqa ushýy «Qazaqstannan úsh ǵaryshker shyqty» degen esepti tolyqtyrý ǵana bolaiyn dep tur.
Taiaýda «Roskosmos» kompaniiasy bizdiń «Qazǵaryshqa» A.Aiymbetovty Baiqońyrdy jalǵa berý ótemaqysy esebinen ushyrýǵa daiyn ekenderin málimdedi. Sonda A.Aiymbetovtiń ushý aqysy orystardyń esebi boiynsha bir milliard júz million rýbldi, iaǵni 20 mln. dollardy quraǵan. «Roskosmostyń» esepshileri: «Bul soma kommertsiialyq emes, tiimdi usynys bolyp tabylady. Sebebi, kommertsiialyq baǵa 50 mln. dollaryn quraidy», – dep qazaqtardyń esep-qisaptyń jónin bilmeitinderdiń qataryna qosyp jibergeni renishimizdi (ashýlanýǵa da bolar edi) týǵyzǵanyn jasyryp qaitemiz. Al kommertsiialyq baǵytta ǵaryshqa saiahat jasaýdy kózdegen aǵylshyn ánshisi S.Braitman on kúndik saparǵa 30 mln. dollar tóleýge keliskenin «Roskosmos» jarty álemge jar salǵan edi.
Sonda «Roskosmos» Reseidiń qudai qosqan kórshisi, ainymas serigi Qazaqstan azamattaryna kommertsiialyq baǵytta ǵaryshqa saiahat jasaý úshin 50 mln. dollarǵa deiin «jeńildik» jasap otyrǵanyn qalai túsinýge bolady? Osy bir qarapaiym jaittan-aq, «Roskosmos» Qazaqstandy ǵaryshty igerýde áriptes el sanamaitynyn ańǵardyq. Qazaqstannyń múddesin qorǵaýǵa tiis QR Investitsiialar jáne damý ministrligi Aeroǵarysh komitetiniń tóraǵasy Talǵat Musabaev bolsa buǵan taǵy da bas izep, kelisimin berdi. Endi 2016 jyly Reseidiń Baiqońyrdy jaldaý aqysynyń biraz sommasy qazynaǵa túspei qalýy múmkin. Memlekettik biýdjetke túsetin milliondaǵan dollar A.Aiymbetovtyń «asyl armanyn» iske asyrýǵa baǵyshtalady.
Taiaýda «Roskosmos» kompaniiasy bizdiń «Qazǵaryshqa» A.Aiymbetovty Baiqońyrdy jalǵa berý ótemaqysy esebinen ushyrýǵa daiyn ekenderin málimdedi. Sonda A.Aiymbetovtiń ushý aqysy orystardyń esebi boiynsha bir milliard júz million rýbldi, iaǵni 20 mln. dollardy quraǵan. «Roskosmostyń» esepshileri: «Bul soma kommertsiialyq emes, tiimdi usynys bolyp tabylady. Sebebi, kommertsiialyq baǵa 50 mln. dollaryn quraidy», – dep qazaqtardyń esep-qisaptyń jónin bilmeitinderdiń qataryna qosyp jibergeni renishimizdi (ashýlanýǵa da bolar edi) týǵyzǵanyn jasyryp qaitemiz. Al kommertsiialyq baǵytta ǵaryshqa saiahat jasaýdy kózdegen aǵylshyn ánshisi S.Braitman on kúndik saparǵa 30 mln. dollar tóleýge keliskenin «Roskosmos» jarty álemge jar salǵan edi.
Biz qansha jerden kókirek kerip maqtansaq ta ǵaryshty igerýge qaýqarymyz jetpeci anyq. Sońǵy jiyrma jylda Qazaqstanda ǵarysh salasyn jetik meńgergen mamandar daiarlanǵan joq. Eger Baiqońyr Qazaqstannyń ieligine tolyqtai ótetin bolsa, ol jaqtan reseilik mamandardyń bári ketip qalatyny belgili. Bul salada jumys isteitin injenerlik quramnyń ózi qazirdiń ózinde tapshy. Reseidiń ornyn basatyn AQSh pen Eýropa elderi jabdyǵy ábden tozǵan Baiqońyrǵa qyzyǵýshylyq tanytýy ekitalai.
Óitkeni, Baiqońyr ǵarysh ailaǵyndaǵy tehnikanyń kóbi eski, jańa tehnologiialardyń birazyn Resei tarapy engizgenimen onda áli kúnge qazaq dalasyn ýlap jatqan ýly otyndy paidalanatyn «Protondar» ushyrylady. Sondyqtan tehnologiiasy damyǵan elder Baiqońyrdy igerýdi qolǵa alsa, oǵan qomaqty investitsiia salýyna týra keledi. Bizdiń bul pikirimizdiń aqparat quraldaryna bergen túsiniktemesinde saiasattanýshy Dosym Sátbaev: «Ǵarysh salasy aqsha ǵana talap etpeidi, sonymen birge mol tájiribe men mamandardy da qajetsinedi. Ókinishtisi sol, bizde onyń ekeýi de joq. Resei oqý oryndarynda ǵarysh tehnologiialary mamandyǵynda bizdiń bolashaq mamandarymyz bilim alǵanymen, biz qajetti mamandar tobyn báribir daiarlai almadyq», – dep qýattaǵan edi.
Ǵarysh salasynyń basyna ekinshi ǵaryshkerimiz Talǵat Musabaev kelgende Qazaqstannyń ǵarysh salasyn igerýdegi joba-josparynda ilgerileý oryn alatyn shyǵar dep úmittendik. Onymyz beker boldy. Tákeń kelgen bette elimizdiń QazSat jer seriginen aiyrylyp, abyroiymyz airandai tógilgeni belgili. Tóbemizden Protonnyń qulaýy da údei túskeni jasyryn emes. Árine, Talǵat Musabaevty bilikti ǵaryshker ekenine ineniń jasaýyndai kúdik keltirmeimiz. Al onyń Aeroǵarysh komitetin basqarýdaǵy menedjerlik biliktiligine qatysty biraz syn aitýǵa bolady. Qazirgi tańda jurt qarapaiym kólikti saqtandyryp, oqys jaǵdaiǵa dýshar bolyp jatsa, shyǵynyn óndirip alý úshin ótemaqy alyp jatady. Osy rette T.Musabaevtyń «Roskosmostan» qiralańdap kókke kóterilip, sońyn ala qulap jatqan Protondaryn halyqaralyq saqtandyrý kompaniialarynda saqtandyrýdy nege talap etpeidi. Eger Proton apatqa ushyraǵanda saqtandyrý kompaniialarynan ótemaqy alyp, ekologiialyq ahýaldy retter edik. Ádette, Aeroǵarysh komitetiniń tóraǵasy ǵaryshty igerýge qatysty Alataýdai ambitsiiasyn iri jiyndarda udaiy aityp júretinin bilemiz.
Bizdińshe, Tákeń birinshi kezekte ǵarysh salasyna qyzyqqan qazaq jastaryn shetelde kóptep oqytyp, bilikti mamandar shoǵyryn qalyptastyrýǵa kúsh salýy kerek edi. Bul baǵytta da mardymdy jumystar atqarylmaǵany belgili. Maman bolmaǵan soń, Baiqońyrdyń bizge qajeti qansha? Aita berseń áńgime kóp.
Osy joly Toqtar men Talǵat sońynan ergen inileri Aidynǵa «Qyrýar aqsha jumsap, bul joly ǵaryshqa ushpai-aq qoi. Sol qarajatty ǵarysh salasyn igeretin mamandar daiarlaýǵa jumsaiyq» dep aqyl aitýǵa jaramady. Bul sózdi Áýbákirov aitsa kúnshilder «baidyń asyn baiqus qyzǵanypty» dep pysh-pysh áńgime taratar edi. Bizdińshe, bul sóz búkil salanyń jaýapkershiligin moinyna alǵan Musabaevtyń aýzynan shyǵýy kerek edi. Amal ne, Talǵat myrza Aidynnyń aptyǵyn basyp, ekonomikalyq múddemizdi qorǵai almady. Taǵy da «Roskosmosqa» maishelpek bolǵanymyz janǵa batady.
Jarbol KENTULY
