Freedom Inside '26

Aýyr dertten kóz jumǵan bala óliminen «sensatsiia» jasaý ádetke ainaldy

Aýyr dertten kóz jumǵan bala óliminen «sensatsiia» jasaý ádetke ainaldy

Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń nazaryna!


Elimiz táýelsizdik alǵannan beri kóp sala damydy, kóptegen qoǵamdyq-saiasi qyzmetter men qyzmetkerler paida boldy. Sonyń biri – QR balalar ombýdsmeni. 2002 jyldan bastap, Siz QR Syrtqy ister ministri bolǵan ýaqytta, elimizde adam quqyqtaryn qorǵaityn osy qoǵamdyq-saiasi qyzmettiń bolýy týraly aittyńyz. Jenevada ótken 58 sessiianyń otyrysynda, ombýdsmen qyzmeti Qazaqstanda da bolýy kerek ekeni jaiynda resmi málimdeme jasadyńyz.

Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, Sizdiń halyq únine qulaq asatyn memlekettik júie qurýdaǵy bastamańyzda alǵa tarta otyryp, osy Ashyq hatpen jiti tanysyp, jaýabyn berýińizdi suraimyn.

Qazaqstanda adam quqyqtary qorǵalýy, onyń ishinde bala quqyqtarynyń qorǵalýy óte mańyzdy. Bul – Qazaqstandaǵy ózekti taqyryptardyń biri. Elimizde balalar ombýdsmeni táýelsiz qyzmet atqarady, eshkimge esep bermeidi jáne onyń qyzmetine tek jazylǵan narazylyqtar boiynsha memlekettik organdarǵa, mekemelerge, kelip túsken narazylyq boiynsha usynys aitý, qaraý, oryn alǵan olqylyqtardy jetkizýshi deńgeiinde ǵana bolyp tur.

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aiagóz qalasynda ornalasqan balalarǵa arnalǵan arnaiy mekemege sońǵy jyldary balalar ombýdsmeni Arýjan Sainnyń shúiligýiniń orynsyz ekenin aitqymyz keledi. Arnaiy mekemelerde kútimde bolǵan, aýyr diagnozben ómirge kelgen balalardyń qaitys bolýy tabiǵi zańdylyq.

Sońǵy qazany elimizdegi TJ jaǵdaiymen bailanystyrýdyń jóni joq. Bul qazany BAQ ókilderiniń barynsha «sensatsiia» jasap, búkil elge jar salýy da orynsyz. Osyndai is-áreketterdiń saldarynan qaitys bolǵan balalardyń quqyqtary aiaqqa taptalýda.


Mundai balalar tósekke ómir boiyna tańylǵan. Sońǵy minýttaryn dárimen jeńildetip, ómirden ótken balalardyń ómiriniń sońǵy minýtyn ótkizip jatyr dep aita alamyz. Óitkeni, ómir boiy aýyr diagnozben jatqan balalardyń jan tapsyrar aldynda qalypty tamaqtanyp, kenetten qaitys bolady.

Men dáriger emespin, biraq bul Aiagózde arnaiy mekemedegi balalardy óz kózimmen kórip qaitqannan keiin jazyp otyrmyn. Qansha janymyz, júregimiz ádildikti ańsap, tekserýdi qalap tursa da dál osy jaǵdaida balalardyń ólimimen upai jinaý, naǵyz balalar ombýdsmeni ainalysatyn is emes ekenin aitqym keledi.

1995 jyly adam quqyqtary jóninde Jenevada ótken BUU seminarǵa, alǵashqy ret elimizden resmi ókilder qatysty. Elimizge bul qyzmet qajet ekeni anyq. Aldaǵy ýaqytta bul qyzmettiń máni men mazmunyn halyqqa tolyqqandy uǵyndyrýdyń mańyzy zor.

Ókinishke orai, keibireýler dám-tuzy taýsylyp, týralap kelgen dertten kóz jumǵan balalardyń qazasynan óziniń tanymaldyǵyn arttyrýǵa paidalanyp júr.

Rýhani jáne moraldyq turǵydan balalardyń quqyǵyn tiri kezderinde ǵana emes, qaitys bolǵannan keiin de saqtalýy tiis.

Aiagózdegi bala ólimin Arýjan Sain emotsiiaǵa salynyp, BAQ ókilderin paidalanyp barynsha sumdyq jaǵdai etip kórsetip jatyr. Osyndai emotsiiaǵa toly oi-pikirlerdiń kesirinen halyq arasynda durys pikir qalyptaspaýda. Osynyń nátijesinde memleketke senbeý, tyrnaq astynan kir izdeý ádetke ainaldy.

Sol sebepti Aiagózde arnaiy mekemede tárbielenip jatqan balalardyń jaǵdaiy, solarǵa bola týyndaǵan qoǵamdaǵy qate pikirge óz ustanymdy bildirýdi jón sanadym.

Qolmen ustap, kózben kórgennen keiin. Arnaiy mekemede aýyr diagnozben dúniege kelgen, aýyryp qaitys bolǵan árbir bala úshin ombýdsmen qoǵamda osyndai rezonans jasap, daý-shardyń shoǵyn úrlei berse jyldar boiy aitysýdan qolymyz bosamaýy múmkin.   


OQO-da oryn alǵan áke men qyzynyń jaǵdaiyn eske alyńyz. Arýjan Sain balanyń emine kómektesemin dep, tolyq tekserýdi talap etip, aqyr sońynda qyz balanyń emi birneshe aiǵa sozylyp, eki ai ákesin tergelip, otbasynyń oiranyn shyǵardy. Buǵan ne deýge bolady? Ol osylai árbir iske mai quia berse, Qazaqstanda balalar ombýdsmeni degen qoǵamdyq-saiasi qyzmettiń qadiri ketetini anyq.

Sondyqtan, birinshi kezekte arnaiy mekemelerde aýyr diagnozben aýyryp jatqan balalardy ómirleriniń sońynda mazasyn almai, taǵydyrǵa moiynsunyp, olardy sabyrmen máńgilik saparǵa shyǵaryp salýdy úirenýmiz kerek.

Qoǵamǵa qaza týraly jetkizsek te, tek halyqtyń jubanyshy men jaqsy sózderin estý úshin, janashyrlyq kóńil-kúidiń basym bolǵanyn qalar edim. Arnaiy mekemedegi, balalar jaryq dúnieden daý-shardy estimei alańsyz attanýǵa quqyly emes pe?

Balalar ombýdsmeni Arýjan Sain ózi osyndai balalar jaily, qaza jaily habar alsa, qoǵamda rezonans týdyrmai, ózi resmi málimdeme jasap, birinshi kezekte balalardyń qazasyna bola halyqqa kóńil aityp, sodan keiin baryp tekserýdi talap etip, usynys aitýy kerek dep esepteimin.

Ol ózine berilgen resmi jaýaptarǵa senbese, qolyndaǵy dálelin tiisti oryndarǵa kórsetýi kerek. Óitkeni, Aiagózdegi arnaiy mekemede zorlaý faktisi is qozǵalyp, zorlyq kórsetýge qatysty naqty dálel bolmaǵan soń, is jabyldy. Jalǵan aqparat rastalmady. QR Bas prokýratýrasy óz sheshimin aitty.

Al balalar ombýdsmeni bolsa, quzyrly oryndardyń jaýabyna senimsizdik bildirýde. Endi tórt balanyń ólimi aityp, shý kóterip jatyr. Arýjan Sainnyń osy is-áreketinen basty maqsaty tek – kinálilerdi tabý ǵana siiaqty. Ol Qazaqstanda balalardyń quqyqtaryn qorǵaǵysy kelse, basqa da áleýmettik sektorlarda óz oiyn bildirý kerek. Ol óz pozitsiiasyn aityp, qoǵamdyq ómirimizde qalyptasqan jaittardy qalai sheshýge bolatyny jyily usynystaryn alǵa tartpai ma?

Arnaiy balalarǵa arnalǵan saiajailar qaida? Arnaiy balalarǵa qaraityn mekemelerde neni ózgertý kerek? Qandai reformalar jasalýy kerek? Neshe aidan beri sheshimin tappai turǵan «Turǵyn úi jinaq banki» men QR Eńbek ministrliginiń arasynda bolyp jatqan usynystarǵa qatysty óz oiyn, óz pikirin bildirmei me?


Bul jerde de múgedek balalar máselesin qozǵap otyrmyz. Az jarnamen «Baqytty otbasy» baǵdarlamasymen múgedek bala tárbiesinde otyrǵan otbasylardy ótkizý, olardyń ai saiynǵy alyp otyrǵan járdemaqylaryn kiris kózi dep kórsetý syndy mańyzdy máseleler bar. Osy máseleni sheshýge nege at salyspaidy?

Arýjan Sain «Balalar úiin» tolyqtai joiyp, jetimder úiindegi balalardy túrli otbasylarǵa úlestirip berýdi kózdeidi. Buǵan bizdiń qoǵam daiyn ba? Bala asyrap alýshylar deni saý, aiaq-qoly balǵadai balalardy asyrýǵa alýǵa umtylady ǵoi? Muny  Arýjan nege túsinbeidi?

Al aiyqpas dertke shaldyqqan balalardy asyrap alatyn jandardy izdeý tipti qiyn. Arnaiy mekemede sońǵy kúnderin ótkizip, tósekke tańylǵan balalardy kim asyrap alǵysy keledi? Bul ashy bolsa da shyndyq.

Qansha joǵary minbeden aqylgóisip sóilesekte, joǵary ideologiiany aldyǵa tartsaq ta, qoǵamda myń jerden belsendi bolyp júrsek te, dál osyndai aýyr jaǵdaida jatqan balalardyń sońǵy sátterinde, qoldarynan ustap, tiisti baqylaý jasap, kóz ilmei qaraityn jandardy tabý múmkin emes. Aýyr naýqasqa shaldyqqan balaǵa qaraityn eshkimniń biligi joq ekenin nege túsinbeimiz!

Qasym-Jomart Kemeluly, joǵaryda jazylǵan jaittardy eskere otyryp, elimizde balalar quqyǵyn qorǵaýshy ombýdsmen Arýjan Saindy qoǵamdyq-saiasi qyzmetin bosatýyńyzdy suraimyz.

Norvegiia, Jeneva, Estoniia siiaqty damyǵan elderdegi balalar ombýdsmeni degen qyzmet túri de damyǵan. Jyldar boiy naqyshtalyp, rýhanilanyp, joǵary moraldy baǵaǵa ie bolǵan. Qazaqstanda balalar ombýdsmeni, qoǵamdyq-saiasi qyzmet rýhani turǵydan da kemeldene túsýge laiyqty.

Juldyz AQTANJANOVA, «Aqjúnis» Analar qoǵamynyń Shyǵys Qazaqstan oblysy boiynsha jaýapty jetekshisi.