Biylǵy jyly dihandar qaýymy birqatar synaqtardy bastan ótkerdi. Jazda qýańshylyq bolsa, jiyn-terim bolatyn kúz kezinde tolastamai jaýǵan jańbyrlar ónimdi der kezinde jinaýǵa kedergi jasady. Dán masaqta turyp ónip, astyqtyń sapasyn kúrt tómendep ketti. Degenmen, dihandar daladaǵy astyqtyń bárin jinap aldy, halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etetin astyq qoryn qamdaýǵa qol jetkizildi. Sonymen qatar, kókónis, baqsha jáne jemis daqyldarynyń da kerekti qory jasaqtaldy.
Aýyl sharýashylyǵy salasynyń negizgi mindeti – ishki naryqty ártúrli ónimmen barynsha tolyq qamtamasyz etý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderi eksportynyń úlesin birtindep arttyra otyryp, álemdik rynokta ónimniń básekege qabilettiligine qol jetkizý bolyp tabylady. Ol týraly jaqynda ótken Qazaqstan men Reseidiń XIX óńiraralyq "Aýyl sharýashylyǵy – qýatty ekonomikanyń negizi" yntymaqtastyq forýmynda el Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev naqtylap aitty jáne basym baǵyttaryn belgiledi.
Sońǵy jyldary, aýyldy damytý jónindegi memlekettik baǵdarlamany iske asyrý arqyly aýyl turǵyndarynyń ál-aýqatynyń deńgeiin kóterý siiaqty mańyzdy mindet júzege asyrylýda.
Mysaly, egis dalasynda ónimdiligi joǵary importtyq tehnikalar jumys istese, fermalarda asyl tuqymdy maldardyń sany eselep artyp keledi, elevatorlarda, et kombinattarynda jáne sút zaýyttarynda zamanaýi ozyq qondyrǵylar jumys isteýde. Alaida, bul jetistikterdi zamannyń óskeleń talaptaryna sai dárejege kóterý basty mindet.
Qazirgi kezde maldyń basym bóligi, resmi derekter boiynsha 80 paiyzy orta jáne shaǵyn jeke sharýashylyqtarynda. Olardyń kópshiliginiń memlekettik demeý qarjylaryna qoldary jete bermeidi. Sol sebepti veterinariia, mal tuqymyn asyldandyrý jáne jemshóp óndirý isteri kenjelep qalǵany málim. Bul jaǵdai mal sharýashylyǵyn damytý men mal ónimderiniń eksporttyq áleýetin kóterýge keri áser etip otyr. Bul másele orta jáne shaǵyn fermerlerdiń mal ónimderi eksportymen tabysty shuǵyldanyp júrgen iri agroqurylymdardyń mal ósirý, ónim óndirý jáne ony satý tizbekterimen júieli bailanys ornatý arqyly sheshilýi tiis.
Sharýalar eksportqa baǵdarlanǵan iri agroqurylymdardyń óndiristik jáne ónimdi ótkizý tizbegine qatysýdan ónege ala otyryp, sharýashylyqty uiymdastyrý tájiribesin jaqsarta alady, sharýashylyqty basqarýdyń, mal baǵýdyń neǵurlym jetildirilgen ádisterin jáne mal tuqymyn asyldandyrýdyń tiimdi tustaryn igeredi. Osyndai ujymdasqan óndiris júiesinde ónimniń qosymsha quny artatyny ekonomikalyq aqiqat.
Mal sharýashylyńyn serpindi damytý mal azyǵynyń mol qoryn jasaqtaýmen tikelei bailanysty.
Ókinishke orai, mal sharýashylyǵyn damytýǵa qajet jemshóp qoryn jasaqtaý júiesi elimizde áli qalyptaspaǵan. Bul máseleni sheshýdiń eń tiimdi joly sýarmaly jáne tálimi egis tanaptarynda kópjyldyq shópterdiń úlesin 30 % jetkizip, topyraqtyń qunarlylyq kúshin qalpyna keltirý arqyly ǵylymi negizdelgen eginshiliktiń ornyqty júiesin qalyptastyrý bolyp sanalady. Osy meje aýyspaly egistik negizinde sapaly jáne joǵary ónim óndirýge jaǵdai jasaidy jáne mal azyǵynyń kajetti qoryn jasaqtaýmen qatar onyń ádeýir bóligin kórshi elderge satýdy qamtamasyz etedi.
Oǵan «Mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymi zertteý institýtynyń» ǵalymdarynyń qatysýymen Karaǵandy oblysy, Shet aýdanynda iske asyrylǵan Búkilálemdik Bankiniń «Qýań jerlerdi basqarý» jáne Almaty oblysy Jambyl aýdanynda iske asyrylǵan Birikken Ultttar Uiymy Damý baǵdarlamasynyń «Jaiylymdardy ornyqty basqarý» jobalarynyń nátijeleri úlgi bola alady. Bul jobalardyń ozyq nátijeleri ata-babalarymyzdyń ǵasyrlar boiy jer, sý jáne tabiǵat jaǵdaiymen úndestikte júrgizgen is tájiribesiniń qazirgi zaman talaptaryna beiimdelgen jalǵasy retinde keńinen qoldanys tabatynyna senimdimiz.
Birneshe jyldan beri elimizde «Aýyl – el besigi» jobasy júzege asyrylyp jatyr. Aýyldyq jerge bara qalsańyz jóndelgen nemese jóndelip jatqan jol, jańartylyp jatqan bilim, mádeniet jáne sport oshaqtary kózge túsedi. Ilkimdi azamattardyń halyqtyń kúndelikti qajetin óteitin dúken, kafe jáne ártúrli shaǵyn ónim óńdeý tsehtary siiaqty biznes oryndaryn ashyp, tabysty jumys istep júrgenderi de qýantady. Kásip etseń násip bolatyndyǵyna kózi jetip, áreket jasap júrgenderdiń sany jyldan jylǵa artyp keledi. Aldaǵy kezde aýyl sharýashylyǵy kooperatsiiasyn damytý arqyly óndiristi, ásirese, ónimderdi qaita óńdeý men tamaq ónerkásibine qatysty kásiporyndardy kóptep qurýdy kózdegen el Úkimeti «Qazaqstan Respýblikasynyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn» bekitti. Osy tujyrymdama aiasynda jańadan jasaqtalǵan «Aýyl – el besigi» jobasy bul iske jańa serpin bereri jáne aýyl infraqurylymynyń ári qarai jaqsarýyna kúmán týdyrmaidy.
Aýyldyq aýmaqtardy damytý saiasaty adamdardyń múddesi úshin qalyptastyrylady. Bul qazirgi zamanǵy standarttardy eskere otyryp, jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý, aýyl halqynyń ómir súrý deńgeiin arttyrý, aýyldyq jerlerde adamnyń ómir súrý uzaqtyǵyn uzartý qajettiligin de qamtidy.
Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý jáne aýyldyq qoǵamdastyqtardyń bastamalaryn qoldaý jáne shaǵyn jáne orta biznes qurylymdarynyń tabysty jumys jasaýyna járdem etý de qolǵa alynyp jatyr.
Aýyldyq aýmaqtardyń órkendeýi eldiń áleýmettik-ekonomikalyq damýyna, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵynyń tiimdiligi men ónimdiligin udaiy arttyrý arqyly aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bul qaǵidatty iske asyrý úshin aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaita óńdeý men ony ótkizýdiń tiimdi tizbekterin jolǵa qoiý, sondai-aq aýyl sharýashylyǵy emes qyzmet túrleriniń damýyn yntalandyrý jáne taǵy basqa da is áreketter kózdelgen.
Damyǵan infraqurylymy bar damý áleýeti joǵary aýyldardyń kóbeiýi men tabiǵi shoǵyrlanýyna pármen berý arqyly aýyl halqynyń qalalarǵa kóshý úrdisine shekteý qoiýǵa bolady.
Ol úshin aýyldaǵy densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik-mádeni maqsattaǵy obektilerdiń, injenerlik jáne turǵyn úi-kommýnaldyq infraqurylymnyń, qazirgi zamanǵy bailanys quraldary qyzmetterine (internet jelisine KJD, mobildi, uialy bailanys, tsifrlyq teledidar jáne t.b.) qoljetimdiliktiń basymdyqpen damýy men sapaly jumys isteýin qamtamasyz etý kózdelgen.
Qoryta aitqanda «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý arqyly 2027 jyldyń qorytyndysy boiynsha elimizde damý áleýeti bar 3,5 myń aýyldyq eldi mekenniń infraqurylymy jańǵyrady, aýyldyq jerlerde 655 densaýlyq saqtaý obektisi, 183 mektep pen 100 sport qurylysy iske qosylady jáne 650 mádeniet obektisi salynyp, jóndeletin bolady, iaǵni elimizdegi 90% aýyl halqynyń turmysy jaqsarady.
Osy igilikti is-sharalardyń júzege asýyna «Aýyl» halyqtyq demokratiialyq patriottyq partiiasy bastama kóterip, Parlament tórinen oryn alǵan depýtattar yqpalymen zańnamalarǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizýge pármen berilip keledi.
«Aýyl» halyqtyq demokratiialyq patriottyq partiiasy atynan Altyn besik – Aýyldyń merekesi qutty bolsyn, qut berekesi mol bolsyn degen tilek aitamyz!
Aibyn TÓREHANOV, «Aýyl» halyqtyq demokratiialyq patriottyq partiiasynyń Almaty qalalyq filialynyń tóraǵasy
